Η Συναγωγή Κιάνα, αρκετά εναλλακτικά ονόματα, κάποιες (κάπως αντιφατικές) πληροφορίες για την ιστορία της και τρία σημαντικά μνημόσυνα

Από την Μάρα Νικοπούλου

Η θέση της, περίπου στη σημερινή γωνία Βαλαωρίτου με Τανταλίδη, γίνεται εύκολα αντιληπτή στη σύνθεση δυο φωτογραφιών, όπου αριστερά βλέπουμε την Εγνατία και πίσω δεξιά το καμπαναριό της Καθολικής Εκκλησίας. Η πυρκαγιά του ’17 την άφησε χωρίς στέγη, οι τοίχοι όμως στέκουν και πρέπει να ήταν από αυτές που επισκευάστηκαν.

Στο απόσπασμα αεροφωτό 1916 σημειώνεται με κόκκινο. Με κίτρινο, για προσανατολισμό, η οθωμανική τράπεζα (το νυν Ωδείο στη γωνία Φράγκων-Λ. Σοφού) και η Καθολική Εκκλησία. Στον χάρτη του Δημητριάδη δεν σημειώνεται στην συνοικία Μalta Cedide, όπου ανήκε το σημείο κατά την οθωμανική διαίρεση της πόλης. Βασικά, δεν σημειώνεται πουθενά. Αναφέρεται όμως – έστω κάπως αντιφατικά: Στο ίντεξ ταυτίζεται με την Τσένιο (Çenyo) την οποία όμως ο Δημητριάδης τοποθετεί στην ομώνυμη οδό -μετέπειτα Σμύρνης- πάνω από το λιμάνι, δηλαδή στην συνοικία Τοπχανέ. Στην λίστα με τις συναγωγές του 15ου-17ου αι. αναφέρεται σε παρένθεση ως εναλλακτικό όνομα της «Καλάμπρια», ιδρυθείσας το 1497. Eνώ σημειώνει ότι στα φορολογικά κατάστιχα του 1906 δεν αναγράφεται «η oνομασια μιας συναγωγής στην συνοικία Cedide, πιθανόν της συναγωγής Kiana στην οδό Βαλαωρίτου, που σώζεται ως σήμερα αλλά δεν λειτουργεί» [σ. 372]. Με το «σήμερα» ο Δημητριάδης πρέπει να εννοεί περίπου τα μέσα της δεκαετίας του ’70 και όχι το 1982, χρονολογία έκδοσης του βιβλίου του.

Ο Χεκίμογλου [στο Οι καμένες συναγωγές της Θες/νίκης] την αναφέρει ως μία από τις τρεις συναγωγές “Gerush Klavres”, δηλαδή των εξόριστων της Καλαβρίας.

Σύμφωνα με τον Αλβέρτο Ναρ [Κειμενη επί ακτής θαλασσης, 1997], η Κιάνα ιδρύθηκε το 1545, ως διάσπαση της Καλάμπρια Γιασάν ή Νέβε Σαλόμ. Πέντε μόλις χρόνια αργότερα, κάποια μέλη της αποχωρούν και ιδρύουν την Νέβε Σέντεκ. Καταστράφηκε το 1917 και ξαναχτίστηκε στην ίδια θέση το 1923, γράφει ο Η. Μεσσίνας [Οι συναγωγές στην Ελλάδα, ΕΜΠ, 1998] παραπέμποντας στον Ναρ. Η φωτογραφία του κτιρίου, όμως, στα τελευταία χρόνια της ζωής του [από έκδοση της ΙΚΘ, 1970] δείχνει ότι πρόκειται για το ίδιο κτίριο -το οποίο μετά την πυρκαγιά επισκευάστηκε, πριν εγκαταλειφθεί και ρημάξει, προφανώς μετά την κατοχή. Σύμφωνα με τον Ναρ, είχε το παρατσούκλι «τρίποδη μασιά» [πάλι μέσω Μεσσίνα, σελ. 151]. Ως χρονολογία κατεδάφισης δίνει τις αρχές της δεκαετίας του ’70. Αν υπάρχουν αεροφωτογραφίες της περιοχής, θα μπορούσαμε να το προσδιορίσουμε καλύτερα.

Στην Journal de Salonique την συναντάμε 4 φορές, κι αυτές μόνον ως Κιάνα -αναφορά με εναλλακτικό όνομα δεν βρέθηκε. Οι 3 από τις 4 φορές αφορούν μνημόσυνα. Πρώτο αυτό για τον Βαρώνο Χιρς που πέθανε τον Απρίλιο 1896, σε ηλικία 65 ετών. Δεν ήταν βέβαια κάτοικος Θεσσαλονίκης, αλλά η σημασία του για την πόλη (είτε μέσα από τις επενδύσεις του στο σιδηροδρομικό δίκτυο, είτε μέσω των δωρεών για φιλανθρωπικά έργα) ήταν τεράστια. Μετά από διάφορα σχετικά με τον θάνατό του και την προσωπικότητά του, η JdS ανακοινώνει ότι την Κυριακή (3/4/1896) θα γίνει «μεγαλοπρεπές μνημόσυνο στην Συναγωγή Κιάνα, όπου καλούνται να παραστούν οι Ισραηλίτες της Θεσσαλονίκης. Προτείνεται επίσης, κατά την ώρα της τελετής, οι Ισραηλίτες της πόλης να κλείσουν τα μαγαζιά τους και να σταματήσουν κάθε εργασία.

Την Δευτέρα 4/5/1896, η εφημερίδα επανέρχεται με μια λιτή ανακοίνωση: «Χτες, στην συναγωγή Κιάνα, με παρουσία των αξιωματούχων της πόλης, τελέστηκε μνημόσυνο για τον Βαρώνο ντε Χιρς, τον εκλιπόντα φιλάνθρωπο».

Τρία χρόνια μετά, τον Απρίλιο του 1899, πεθαίνει η χήρα του, η Βαρώνη Κλάρα ντε Χιρς. «Το συμβούλιο της Ισραηλιτικής Κοινότητας και η Τοπική Επιτροπή της Αλλιάνς, βαθιά θλιμμένοι από την σκληρή απώλεια της Βαρώνης ντε Χιρς, έχουν το καθήκον να ενημερώσουν το κοινό ότι την Πέμπτη 13 Απριλίου, στις 9.30 πμ, στην Συναγωγή Κιάνα του Φραγκομαχαλά, θα τελεστεί επιμνημόσυνη δέηση για την σεβαστή θανούσα. Η ανακοίνωση αυτή κατέχει θέση πρόσκλησης προς όσους επιθυμούν να παραστούν στην τελετή».

Από το ρεπορτάζ για το μνημόσυνο, μαθαίνουμε ότι «η ωραία συναγωγή της συνοικίας των Φράγκων είχε καλυφθεί ολόκληρη εσωτερικά με κουρτίνες πένθους, που με το μέγεθός τους έκαναν ακόμα πιο συγκινητικές τις προσευχές και τους επικήδειους. Παραβρέθηκε μέγα πλήθος, ανάμεσα στο οποίο σημειώνουμε ότι ήταν όλοι οι αξιωματούχοι της πόλης, η διοίκηση των Σιδηροδρόμων και πολλές κυρίες της υψηλής κοινωνίας που στριμώχτηκαν στο εσωτερικό του ναού και γέμισαν και την αυλή. Υπήρχαν αντιπροσωπείες από όλα τα σχολεία. Μετά τις προσευχές, εκφωνήθηκαν επικήδειοι από τον αρχι-ραβίνο Κόβο, τον κ. Κάρολο Αλλατίνη, τον πρόεδρο της Τ.Ε. της Αλιάνς Ιακώβ Μοδιάνο, και τον κ. Ματαλόν, διευθυντή της Αλιάνς Αρρένων» Όλοι εντυπωσιάστηκαν και αποσύρθηκαν θλιμμένοι ενθυμούμενοι την «αξέχαστη αγία γυναίκα που έφυγε από τον κόσμο τούτο αλλά θα ζει πάντα σε όλες τις καρδιές».

Οι δυο επόμενες αναφορές στην Κιάνα -με 11 χρόνια απόσταση μεταξύ τους- την αποκαλούν «ναό». Η πρώτη, τον Νοέμβριο 1899, είναι μια ανακοίνωση ότι ο Σαμ Λεβύ (ναι, αυτός της JdS), θα βγάλει κήρυγμα στον «ναό Κιάνα της συνοικίας Κολόμπο, την Κυριακή στις 4 το πρωί με την τουρκική ώρα». Η Κιάνα βέβαια πράγματι βρίσκεται στην οδό Κολόμβου /νυν Βαλαωρίτου, αλλά ως «συνοικία Κολόμβου» πρώτη φορά την συναντάμε. Με την ευκαιρία, πάντως, ας δούμε και μια φωτογραφία του Σαμ Λεβύ (από https://www.revistas-culturales.de)

Τελευταία αναφορά, το μνημόσυνο για τον σημαντικότατο για την πόλη Δρα Μωύς Μισραχή, που πεθαίνει το 1910, έναν χρόνο αφότου έχει φύγει πια από την Θεσσαλονίκη.

Tου αξίζει ξεχωριστό αφιέρωμα. Για την ώρα κρατάμε μόνο το ρεπορτάζ από την τελετή που οργανώθηκε από την Ισραηλιτική Κοινότητα στις 10/7/1910: Στον «ναό Κιάνα» και αυτή, κόσμος πολύς, ανάμεσά τους και πρόξενοι, επικήδειοι από τον αρχιραββίνο Μέιρ, τον Μπενσουσάν ως εκπρόσωπο της Κοινότητας και τον γιατρό Λαζάρ Σαΐας εκ μέρους του Νοσοκομείου Χιρς, για μουσική έχουν την μπάντα των Αποφοίτων της Αλιάνς και τη χορωδία μαθητών της Ταλμούδ Τορά.

Δεν βρέθηκε αναφορά για «κανονική» κηδεία στην Κιάνα, μόνον αυτά τα επίσημα μνημόσυνα. Προφανώς, αν μη τι άλλο, βόλευε η θέση της στον Φραγκομαχαλά αλλά και το γεγονός ότι είχε αρκετά μεγάλη αυλή. Στην αεροφωτό από έκθεση του ΜΙΕΤ σημειώνονται επίσης, πάλι για βοήθεια στον προσανατολισμό, η Οθωμανική Τράπεζα και η Καθολική Εκκλησία.