Saloni.ca Archive

Ομαδα ερευνας για την παλια Θεσσαλονικη

Με τον φακό του Πλάτωνα Κλεανθίδη να καταγράφει το πρώτο κομμάτι της.

Μάρα Νικοπούλου

Με πλάτη στη Μουσών και κοιτάζοντας προς τα ανατολικά, βλέπουμε απέναντι το σπίτι που ‘έκλεινε’ τον δρόμο μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του ’90. Στην ουσία, απλώς ακολουθούσε την παλιά φιδωτή χάραξη της Αιόλου. Από τη δεκαετία του ’60, όμως, το σημείο εκείνο άρχισε να ισιώνει και η νέα οικοδομική γραμμή είναι αυτή που ορίζεται από την πολυκατοικία των ‘60ς που φαίνεται στο βάθος, αριστερά από την κολώνα της ΔΕΗ. Από την εικόνα αυτή διατηρούνται ακόμα μόνον το τελευταίο στο νότιο πεζοδρόμιο και το δεύτερο αριστερά (από το οποίο εδώ διακρίνεται μόνον η μάντρα του).

Και από την άλλη πλευρά. Ίσια μπροστά το 7, και αριστερά του η αυλόπορτα του 5α. Η πόρτα υπάρχει ακόμα, αλλά οδηγεί σε νεοπαραδοσιακό. Το μπαλκονάκι στο νότιο πεζοδρόμιο αριστερά ανήκει σε διώροφο που επίσης διατηρείται.

Στον χάρτη με την εικόνα της Αιόλου κατά τα οθωμανικά χρόνια, σημειώνουμε τις γωνίες λήψης των φωτογραφιών και το σπίτι με τα συνθήματα. Στον χάρτη του, ο Β. Δημητριάδης δεν γράφει οθωμανικό όνομα του δρόμου που, κατά το μεγαλύτερο μέρος του, ανήκε στην συνοικία του Ικί Σεριφέ (Ταξιαρχών), ενώ η ανατολική του πλευρά ήταν το σύνορο με την συνοικία Αχμέτ Σουμπασι. Ωστόσο, στα αντίστοιχα κεφάλαια και στα ίντεξ, την αναφέρει ως οδό Μεντρεσέ [Τοπογραφία της Θεσσαλονίκης, σ. 94, 100, 486, 505]. Κάπως περίεργο, αν σκεφτεί κανείς ότι συνήθως τα ονόματα των δρόμων αφορούσαν είτε κάτι που βρισκόταν επί αυτών, είτε κάτι από το οποίο ξεκινούσαν ή κατέληγαν. Και επί της Αιόλου ή στις άκρες της δεν φαίνεται λογικό να υπήρχε μεντρεσές. Την συνέχεια και το τέλος της Αιόλου με την κρήνη θα τα δούμε άλλοτε.

Για την ώρα, κλείνουμε με κάτι ακόμα από τα ελάχιστα κοινά στοιχεία που έχουν οι φωτογραφίες του ’82 με το σήμερα: την πελώρια δάφνη στα όρια της Αιόλου 3 με την Αιόλου 5. Πετσοκόπηκε για να χτιστεί το νούμερο 3 (πρώτο στα αριστερά, στην ‘σύγχρονη’ φωτό), μεγάλο κομμάτι της έπεσε από τον αέρα τον Οκτώβριο του 2017 κι όμως βαστάει ακόμα.

Η Εμπορική Στοά Εγνατίας 45. Μια φωτογραφική διαδρομή αντίστροφη στο χρόνο.

Ανάμεσα σε δύο μεσοπολεμικά κτίσματα, η σημερινή πολυκατοικία δεν είναι από τις ομορφότερες της Εγνατίας. Στο ισόγειό της είναι η Στοά Εμπόρων. Σημερινή ονομασία Bord de l'eau. Η μεσοπολεμική πολυκατοικία αντικαταστάθηκε μάλλον την δεκαετία του 70.

Πρέπει να πάμε σχεδόν 60 χρόνια πίσω για να δούμε την μεσοπολεμική τετραώροφη στην πιο κοντινή απεικόνισή της. Ανάμεσα στα ξενοδοχεία Εμπορικόν και Μέγας Αλέξανδρος.

Από το lifo: https://www.lifo.gr/retronaut/11-fotografies-apo-ti-thessaloniki-tis-dekaetias-toy-60?fbclid=IwAR3KFzHE0ZWiRuLNkW5U6Dt3ssb9zDek6JLbo5K0O9NvTubEyArqCGkvuWM

Από κοντά η ονομασία Εμπορική Στοά, με την οποία ήταν γνωστό το κτίριο.

Κατοχική. Με το υπερυψωμένο στηθαίο στην ταράτσα και με την προεξοχή κατά μήκος αυτής που λειτουργούσε και σαν στέγαστρο των μπαλκονιών του τελευταίου ορόφου.

Αριστερά το πρώτο.

Στη σειρά των πολυκατοικιών του βορινού μετώπου ξεχώριζε από μακριά. Στο βάθος πριν το Χαμζά Μπέη.

Η παλιά αρίθμηση: Εγνατίας 51

H παλιότερη αναφορά που βρήκε ο Στάθης Ασλανίδης ήταν στα 1930: Απέναντι από την Δημαρχία

Μεσοπολεμική. Δεξιά η Εμπορική Στοά, αριστερά το μεγάλο κτίριο που στέγασε το Δημαρχείο 1927-1932

Και εδώ μετά το Εμπορικόν

Βλέποντας προς τον Βαρδάρη

Όμως μπορούμε να πάμε και πιο πίσω φωτογραφικά. Ο χρήσιμος χάρτης του Leo Dri μας δείχνει ότι στο σημείο αυτό ήταν η γωνία Μεγ. Αλεξάνδρου και Εγνατίας.

Στη γνωστή λήψη Pigassou η γωνία είναι αυτή που φαίνεται αριστερά.

Έχουμε και κοντινή λήψη του σημείου, με τον φούρνο στο ισόγειο. Από τον Γαλλικό Φωτογραφικό Τομέα.

Πηγαίνοντας ακόμη πιο πίσω τον χρόνο, στην οθωμανική περίοδο της πόλης με τον χάρτη του Δημητριάδη, βλέπουμε ότι η Μεγ. Αλεξάνδρου ήταν η οθωμανική Belediye. Το οικόπεδο αυτό συνόρευε με το οικόπεδο του Tahta kale που λειτουργούσε ως χάνι, δίπλα στο ομώνυμο χαμάμ.

Νίκανδρος Καστανίδης

Γύρω στο 1980

Γύρω στο 1980

Η θέση τους στη σημερινή περιοχή

Το 1960 [Από το πολύ ενδιαφέρον βιβλίο “Θεσσαλονίκη στα πέριξ της οδού Κασσάνδρου”, του Ι. Αρτόπουλου, 2021, σελ. 227]

Το 1990 [Από το ίδιο βιβλίο, σελ. 227]

Τρεις αεροφωτογραφίες μάλλον τέλη δεκαετίας 1940, αρχές 1950. Στην πρώτη φωτογραφία φαίνεται το πρώτο κτίριο της ΕΜΣ υπό κατασκευή. Δεν είναι σαφές αν όλες βγήκαν την ίδια μέρα.

Θόδωρος Νάτσινας

Μερικές ακόμα φωτογραφίες του Mercatali που έχουν σχέση με την Βενιζέλου.

Έβγαλε μια σειρά μάλλον από το ίδιο σημείο με τις προηγούμενες (αυτές που κοιτούσαν προς την βόρεια πλευρά της οδού, στην ανάρτηση εδώ: https://archive.saloni.ca/1900) αλλά κοιτώντας πλέον προς την θάλασσα. Αυτή η περιοχή έχει καλυφθεί από πολλές άλλες φωτογραφίες, ωστόσο η συγκεκριμένη οπτική γωνία (ένας από τους πιο ψηλούς ορόφους του ξενοδοχείου Ρόμα) είναι ασυνήθιστη.

Θόδωρος Νάτσινας

Μένουμε στην αγορά και πάμε δυτικότερα να συναντήσουμε ένα γνωστό μας μανάβικο. Στην γωνία Βασ. Ηρακλείου με Βενιζέλου μια ζωντανή σκηνή της αγοράς πριν την πυρκαγιά.

Το μανάβικο αυτό το είδαμε τόσο πριν την πυρκαγιά (https://archive.saloni.ca/644) όσο και μετά την πυρκαγιά. (https://archive.saloni.ca/645).

Τον μανάβη μάλιστα, που είδαμε μετά την πυρκαγιά να βιοπορίζεται με κάτι ελάχιστα μαναβικά καθισμένο στα ερείπια του μαγαζιού του, τον βλέπουμε σήμερα στο εσωτερικό του μανάβικου, μια σκοτεινή γενειοφόρο φιγούρα, λίγους μήνες πριν την καταστροφή.

Τοποθέτηση από τον Στάθη Ασλανίδη

Η Βασ. Ηρακλείου στο ύψος του Γιαχουντί χαμάμ (το χαμάμ στα λουλουδάδικα) πριν την πυρκαγιά είχε εξεταστεί εδώ: https://archive.saloni.ca/411.

Τότε είχαμε δει τα μαγαζιά και τα κτίσματα από την επάνω πλευρά της οδού.

Σήμερα θα δούμε και αυτά που βρίσκονταν από τη μεριά του χαμάμ, τη νότια πλευρά.

Στάθης Ασλανίδης

Η πρώτη φωτογραφία είναι λήψη Gaston Cherau, τον χειμώνα του 1915.

Η λήψη αυτή είχε χρησιμοποιηθεί στην τότε έρευνά μας. Βρισκόμαστε όμως περίπου στο ίδιο σημείο με την προηγούμενη, λίγα μέτρα πιο μπροστά.

Ας τις συσχετίσουμε λοιπόν

Το χαμάμ διακρίνεται πίσω από τα κτίρια, τα οποία αριθμούνται με πράσινα νούμερα

Το παράρτημα του αυστριακού ταχυδρομείου Θεσσαλονίκης επί της Εγνατίας

Κατ’αρχάς να ευχηθώ ένα όμορφο και αισιόδοξο 2022, αφήνοντας πίσω μας ένα μεμψίμοιρο και ενδοσκοπικό 2021.

Όταν πριν από 18 μήνες μέσα στην περίοδο του lockdown ξεκινούσα να γράφω ένα μικρό και ανάλαφρο άρθρο για μια σφραγίδα του οθωμανικού ταχυδρομείου της Θεσσαλονίκης, δεν γνώριζα ότι πολύ σύντομα θα βρεθώ στην ανάγκη προσδιορισμού της θέσης πρωτοεμφανιζόμενων φωτογραφιών των κτηρίων του Αυστριακού Ταχυδρομείου και να καταλήξω εναγωνίως να ψάχνω χάρτες και το όποιο σχετικό φωτογραφικό υλικό για την ταυτοποίησή τους. Σ’ αυτή την προσπάθεια βασικός πυλώνας πολύτιμης βοήθειας στάθηκε η παρούσα ομάδα και το δυναμικό της, με τις σημαντικές και ουσιαστικές γνώσεις σε θέματα που άπτονται της ιστορίας, της χωρικής και πολεοδομικής διάταξης καθώς και της ανεύρεσης και στοχευμένης ανάδειξης νέου φωτογραφικού και πολιτιστικού υλικού της πόλης. Επιστέγασμα αυτής της ατέρμονης προσπάθειας είναι η δημιουργία του καινοτόμου και διαδραστικού χάρτη της πόλης, ο οποίος με συντροφεύει πολύ συχνά στις εικονικές μου περιηγήσεις και παρελθοντικές μου αναζητήσεις. Οφείλω ένα μεγάλο ευχαριστώ στην Μάρα Νικοπούλου και στον Στάθη Ασλανίδη, χωρίς την πολύτιμη βοήθειά και τις εύστοχες τους υποδείξεις, δεν θα μπορούσα να ολοκληρώσω ,με επιτυχία την αναζήτηση των θέσεων του Αυστριακού Ταχυδρομείου.

Η παρούσα ανάρτηση δικαιωματικά οφείλεται εξ΄ολοκλήρου στον Στάθη Ασλανίδη, ο οποίος σαν να ήταν έτοιμος από καιρό, ταυτοποίησε ακαριαία την φωτογραφία που απεικονίζει το παράρτημα, με βάση σημαντικά στοιχεία αποδελτίωσης της εφημερίδας Journal de Salonique, την θέση του Παραρτήματος στην γωνία των οδών Εγνατίας και Βενιζέλου και επιπρόσθετα υπέδειξε και το χρονικό όριο μεταφοράς του Κεντρικού Αυστριακού Ταχυδρομείου στην κτήριο της Πασάζ Οριεντάλ στην γωνία των οδών Φράγκων και Β. Ουγκώ, το οποίο προσδιορίζεται τον Ιανουάριο του 1903. Συνεπώς οι 4 φωτογραφίες του Τεχνικού Μουσείου της Βιέννης του φωτογράφου Albert Franz Baubin μπορούν να τοποθετηθούν χρονικά γύρω στο 1903 με 1904. Παράλληλα το αυστριακό παράρτημα της Θεσσαλονίκης, λειτουργούσε από το 1899 έως τον Νοέμβριο 1899 επί της Βενιζέλου κοντά στην αγορά της πόλης, μεταφέρθηκε στην προκυμαία τον Νοέμβριο του 1903, μεταφέρθηκε τον Ιούλιο του 1903 στην γωνία Εγνατίας και Βενιζέλου και άλλαξε ακόμη μια φορά το 1909 θέση μεταφερόμενο επί της προκυμαίας.

Αλέξανδρος Σαββόπουλος

Μια κάπως λεπτομερέστερη απεικόνιση της εισόδου του κτηρίου στην οδό Εγνατίας και κοιτώντας ανατολικά, από προηγούμενη ανάρτηση της ομάδας: https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=220589615097346&id=204212503401724

Φωτογραφία της εισόδου του κτηρίου, όπου στεγαζόταν το Παράρτημα. Διακρίνονται η γραμμή του Τραμ, καθώς και τα δύο όμορφα σαχνισιά του.

Το κτήριο ιδιοκτησίας του Hanania Scialom με τα δύο περίτεχνα σαχνισιά και τα όμορφα φουρούσια τους, στην γωνία των οδών Εγνατίας και Βενιζέλου, η οποία δεν διακρίνεται ευκρινώς. Μπροστά μας οι ράγες του τραμ και πίσω ο μιναρές του τεμένους του Hamza Bey. Ο Β. Δημητριάδης στην σελ. 185 αναφέρει ότι ξεκινώντας από την Βενιζέλου (Sabri Paşa) βρισκόταν το φαρμακείο και το σπίτι του Ανανία Ισάκ Σαλώμ. Η συνοικία του Tahta-Kalé σύμφωνα με τον Δημητριάδη βρισκόταν δυτικά του τεμ. Hamza Bey και την απαντούμε ως ονομασία και σε φωτοκάρτες που χαρακτηρίζουν το σχετικό μέρος της Εγνατίας οδού.

Παραπομπές από την εφημερίδα Journal de Salonique: 6/11/1902 Ο Dr. Theodor Sweceny, ανώτερος Επίτροπος των Καισαροβασιλικών Ταχυδρομείων της Αυστρίας, κατέφθασε προχθές στην πόλη μας. 10/11/1902 Ακούσαμε ότι τα αυστριακό καισαροβασιλικό ταχυδρομείο, έχει νοικιάσει μέρος του ισογείου της Πασάζ Οριεντάλ. Το (κεντρικό) ταχυδρομείο θα μεταφερθεί στις νέες του εγκαταστάσεις μόλις ολοκληρωθούν οι απαραίτητες εργασίες, δηλαδή γύρω στον Ιανουάριο. 30/7/1903 Το Αυστριακό Ταχυδρομείο μόλις δημιούργησε ένα υποκατάστημα στην Tahta-Kalé, στο ισόγειο του οδοντιατρείου του Albert Gattegno, στο κτίριο ιδιοκτησίας του Hanania Scialom. Η δημιουργία αυτού του υποκαταστήματος θα παρέχει υπηρεσίες στους πολυάριθμους εμπόρους των γειτονιών που συνορεύουν με την Tahta-Kalé.

Μόνο τυχαίο δεν μπορεί να είναι το γεγονός της άφιξης του Ανώτερου Επιτρόπου Dr. Theodor Sweceny, προφανώς για την ρύθμιση λεπτομερειών και πιθανή υπογραφή συμβολαίων ενοικίασης κλπ.

105 χρόνια πριν, ανήμερα Πρωτοχρονιά του 1917, ο οπερατέρ C (Pierre Machard) του Φωτογραφικού Τομέα στέκεται στην Αγ. Δημητρίου και φωτογραφίζει έναν έφιππο γάλλο αξιωματικό στο ύψος της μικρής πλατείας του Γιλάν Μερμέρ. Πίσω του, μάλλον ακολουθεί η ορντινάντσα του με μαύρο περιβραχιόνιο στο χέρι. Όπως φαίνεται από την χρονολόγηση άλλων φωτογραφιών στην πηγή [https://www.pop.culture.gouv.fr], η μέρα εκείνη -όπως και οι επόμενες- ήταν ηλιόλουστες.

Μάρα Νικοπούλου

Το κάδρο του Machard, για λίγα μέτρα, δεν περιλαμβάνει την στήλη. Μας δίνει όμως στο φόντο μια εικόνα των σπιτιών επί της Λέοντος Σοφού που μας έλειπαν από την αποτύπωση της πλατείας που είχαμε δει εδώ https://www.facebook.com/thessalonikilostcity/posts/458674287955543

Για καλύτερο προσανατολισμό, σε μια παλιότερη φωτογραφία που βλέπει προς τα δυτικά, σημειώνουμε τα ασβεστωμένα κτίρια με τα μαγαζάκια που βλέπουμε δεξιά στην αρχική.

Στο τότε νούμερο 40 της Αγ. Δημητρίου διακρίνουμε τις περιποιημένες ταμπέλες ενός Παντοπωλείου (του Σελίμ Αλή ;; ) και του Αρτοποιείου «Η Δήμητρα» του Χριστόδουλου (Χαντσίδη ;;; ).

Στην φωτογραφία μετά τη φωτιά, όπου έχει σωθεί μόνον η πρόσοψή τους, σημειώνουμε το σημείο που στεκόταν ο Machard όταν έβγαζε την αρχική.

Στις μέρες μας, στο ίδιο σχεδόν ύψος είναι το ψιλικατζίδικο που βλέπουμε εδώ δεξιά.

Παραμένουμε στην περιοχή των Λαδάδικων που επισκεφτήκαμε αρκετά αυτές τις μέρες, με μια «ζωγραφιά». Λυκούργου με Πολυτεχνείου, το 1977, δια χειρός Λευκής Χριστίδου.

Μάρα Νικοπούλου

Στο ανατολικό πεζοδρόμιο, το κάδρο πιάνει ελάχιστα το γωνιακό κτίριο – υπαρκτό και αποκατεστημένο σήμερα. Μας δίνει όμως το επόμενο, που μάλλον δεν το έχουμε δει αλλού αποτυπωμένο ολόκληρο. Ομοιότητες και (λίγες μόνο) διαφορές με το σήμερα… Με βασικότερη αυτήν του κτιρίου με τους δύο ορόφους που έχει μείνει πλέον ισόγειο, και εδώ το βλέπουμε από την άλλη του πλευρά αλλά και από αέρος. Στο κόκκινο τετράγωνο δεξιά, το κομμάτι που υφίσταται ακόμα.