Saloni.ca Archive

Ομαδα ερευνας για την παλια Θεσσαλονικη

Το πρώτο έγινε από δύο επιχειρηματίες, τους George Guarracino και John Charnaud (που εμφανίζονται ως Βρετανοί παρά τα επίθετά τους), που είχαν συμφωνήσει την δεκαετία του '60 να αναλάβουν την κατασκευή της προκυμαίας αλλά τελικά η συμφωνία ακυρώθηκε.

Το δεύτερο είναι του Ρόκκου Βιτάλη, από το 1869, δηλαδή πριν αρχίσει το έργο. Και τα δύο έχουν ενδιαφέρον. Και τα δύο προτείνουν μια ευθύγραμμη χάραξη για την προκυμαία, ειδικά ο Βιτάλης παρουσιάζει την προκυμαία ευθύγραμμη από την μια άκρη ως την άλλη. Ο Λ. Πύργος και το ακρωτήριο στην Κατούνη είναι τα δύο σημεία που καθορίζουν την χάραξη, όπως επισημάνθηκε σε προηγούμενη ανάρτηση (https://archive.saloni.ca/2030).

Αλλά το κυριότερο ενδιαφέρον είναι η τοπογραφική αποτύπωση τόσο των τειχών αλλά και άλλων στοιχείων της περιοχής την δεκαετία του 1860. Φαίνονται οι σκάλες που υπήρχαν, με μεγαλύτερο αριθμό στο δυτικό τμήμα, η πύλη του Γυαλού στην σημερινή πλατεία Εμπορίου, η πορεία του τείχους στο νότιο τμήμα της οδού Εδέσσης, η διαμόρφωση του συγκροτήματος του Λ. Πύργου με την πιθανή πύλη Ρόμα, κλπ.

Πηγή, δημοσίευση της Ceylan Irem Gencer, “Winds of Change: Urban and architectural of Salonica commercial cnetre 1863-1903”, Δυστυχώς το pdf από όπου προέρχονται δεν επιτρέπει καλή ανάλυση των εικόνων.

Θόδωρος Νάτσινας

Από το οικ. αρχείο του Τάσου Νικολαΐδη.

Νίκανδρος Καστανίδης

Λίγο πιο πάνω στην οδό Νάστου, στον σημερινό αριθμό 15, βρισκόταν το σπίτι της οικογένειας Νεδέλκου. Ο Θωμάς Νεδέλκος είχε προσφέρει φωτογραφίες της μονοκατοικίας της οικογένειας καθώς και μια πολύ ενδιαφέρουσα περιγραφή του. Τοποθετείται και αυτό στον χάρτη μας. Οι φωτογραφίες είχαν αναρτηθεί στις ΠΦΘ.

Ακολουθεί η περιγραφή από τον Θωμά Νεδέλκο: “Βρισκόταν στην τότε οδό Γενναδίου, που καταργήθηκε και περίπου στην θέση της προέκυψε η οδός Αντωνίου Νάστου (μεταξύ Μπότσαρη και Μαρτίου, στο ύψος της Δελφών). Το ενδιαφέρον αυτού του σπιτιού βρίσκεται στο γεγονός ότι διέθετε τζαμπλίκι. Πίσω από την τετράφυλλη πόρτα με τα κουρτινάκια, υπήρχε ένας χώρος (σε μέγεθος μικρού δωματίου) και αμέσως μετά υπήρχε η κανονική είσοδος στο σπίτι, με κλειδαριά κλπ. Αυτόν τον χώρο, άκουσα να τον ονομάζουν «τζαμπλίκι». Χρησίμευε για την προστασία των φυτών (σε γλάστρες) κατά την διάρκεια του χειμώνα. Οι γλάστρες ήταν τοποθετημένες σε ξύλινους αναβαθμούς και στο πάτωμα υπήρχαν μακρόστενες ρηχές κατασκευές από λαμαρίνα, σε σχήμα ορθογωνίου παραλληλογράμμου που σκοπός τους ήταν να μαζεύουν τα νερά από το πότισμα. Την άνοιξη οι πόρτες άνοιγαν αναδιπλούμενες ώστε να υπάρχει καλύτερος αερισμός του χώρου, αλλά και η δυνατότητα να κλείσουν αν οι καιρικές συνθήκες επιδεινωνόταν. Το καλοκαίρι οι γλάστρες έβγαιναν στον κήπο, οι πόρτες έβγαιναν απ’ τους μεντεσέδες και το σπίτι γινόταν θερινό”.

Το σπίτι με το “τζαμπλίκι”

Επί της οδού Γενναδίου τότε, με βέλος σημειώνεται η οικία Νεδέλκου.

Στα τέλη Δεκεμβρίου του 1940

Στα μέσα της δεκαετίας του 1960

Η πολυκατοικία που αντικατέστησε την μονοκατοικία.

Το παλιό κτήμα Κατσάλη, σήμερα μικρό πάρκο της Κρήτης, συνορεύει από την μια μεριά με την οδό Γ. Κατσάλη και από την άλλη με την οδό Νάστου. Το όνομα το οφείλει στον Αντώνιο Νάστο, από τα Βελισά Σκοπίων, έναν από τους ιδρυτές και δάσκαλο της Αστικής Σχολής Αναλήψεως (Πύργων), σήμερα 81ο Δημ. Σχολείο. Το σπίτι του βρισκόταν στην γωνία σήμερα Θερμοπυλών με Νάστου, τότε Θερμοπυλών με Μαυροκορδάτου.

Η πληροφορία για την καταγωγή του Αντ. Νάστου εδώ: https://parallaximag.gr/ena-scholio-apce84ta-palia-sta-karagatsia-9035

Η πράξη τακτοποίησης 1037 του 1950 δείχνει (με κόκκινο βέλος) το σπίτι του Αντωνίου Νάστου.

Με πράσινο βέλος το κτήμα του Κατσάλη που είδαμε πριν λίγες μέρες.

Το παλιό ρυμοτομικό προβεβλημένο πάνω στη σημερινή πόλη. Η οικία Νάστου στη γωνία Μαυροκορδάτου με Θερμοπυλών.

\ Έχουμε φωτογραφίες του σπιτιού από τον εγγονό της οικογένειας, του Kostas Gkovedaros που τις είχε αναρτήσει παλιότερα στις ΠΦΘ. Εδώ διακρίνεται το όνομα της οδού Θερμοπυλών.

Εδώ, αν διαβάζω σωστά, μεγενθύνοντας υπερβολικά την εικόνα, πρέπει να αναγράφεται η Μαυροκορδάτου.

Από μια λήψη του πάρκου γύρω στα 1970 με κόκκινο βέλος σημειώνεται η θέση της οικίας Νάστου.

Στην Βασ. Όλγας για μεγάλο χρονικό διάστημα το πιο ψηλό κιτίριο ήταν η πολυκατοικία του Γιακούπ πασά (που σήμερα θα ήταν στο ν. 89. Την είχαμε δει εδώ: https://archive.saloni.ca/1474 Από το ύψος της ο φωτογράφος βλέπει απέναντι την βίλα του Αχμέτ Χαμντί Μπέη, σήμερα στο παρκάκι δίπλα στην Καμμένη Γωνιά) Την βίλα αυτή την είχαμε δει εδώ: https://archive.saloni.ca/412 Πρώτες χρήσεις γης στις εξοχές της πόλης.

Συνεχίζουμε την παρουσίαση της Έκθεσης της Στρατιάς της Ανατολής που έγινε τον Μάιο του 1916, παραθέτοντας μερικά ακόμα σχετικά δημοσιεύματα, έργα και καλλιτέχνες.

Μάρα Νικοπούλου

Το πρώτο μέρος της Έκθεσης εδώ: https://archive.saloni.ca/2023

Παραμένουμε στο β’ άρθρο του «Απρόσωπου» [4/5/1916], όπου στο τέλος αναφέρεται κυρίως στον ήδη γνωστό μας Paul Jouve, και αναλύει τρία από τα έργα του. Κατά τύχη, και για τα τρία έχουμε φωτογραφίες, οπότε τα βάζουμε παράλληλα με την σχετική κριτική. Εδώ, η γενική άποψη του ειδικού για τον Jouve και η αναφορά του στο έργο που απεικονίζει την Αγ. Αικατερίνη. Στη λεπτομέρεια, απόσπασμα του έργου, όπως αυτό δημοσιεύτηκε μερικά χρόνια αργότερα, το 1923, στην L’Illustration [Από ανάρτηση του κ. Πλαστήρα το 2015 στις ΠΦΘ]. Τα μόνα χρωματισμένα στοιχεία είναι οι άνθρωποι, η μπουγάδα και δύο αντίσκηνα.

Ο ειδικός δεν μένει ικανοποιημένος από τον Βούβαλο -έναν από τους πολλούς που ζωγράφισε ο Jouve κατά την παραμονή του στην Θεσσαλονίκη. Στέκεται όμως στα σύννεφα (παρόμοια με αυτά που είδαμε στην προηγούμενη εικόνα)

Η Αχειροποίητος, που τότε κατοικούνταν από πρόσφυγες, ήταν αγαπημένο θέμα των Γάλλων φωτογράφων που μας παρέδωσαν αρκετές φωτογραφίες της. Και, απ’ ό,τι φαίνεται, και έργα τους, όπως αυτό που ο «Απρόσωπος» θεώρησε ότι ήταν το καλύτερο από τα έργα του Paul Jouve.

Στο ίδιο άρθρο, έχουν αναφερθεί και άλλοι δύο εκθέτες: ο Demailly και ο Reiff και υπάρχει μία περίπτωση ο ειδικός να μπέρδεψε λίγο τις σημειώσεις του, μιας και στο pop.culture.gouv.fr υπάρχει μια προσωπογραφία με την «Δεσποινίδα Χ» που όμως αποδίδεται στον Reiff, ενώ δεν υπάρχει τίποτα από τον Demailly. Στο διαδίκτυο πάντως βρίσκουμε έναν Louis Demailly που έχει κάνει κάποια σκίτσα κατά το πέρασμά του από την Στρατιά της Ανατολής. [Πηγή: https://argonnaute.parisnanterre.fr/ark:/14707/a01140326825257vtvP?fbclid=IwAR0pQa1aMlONVIsG1geddFI73u5RxYNeDqBf6reIOXyS7TsIgpSwR128aRY

Πριν ο ειδικός αρχίσει την λεπτομερή του -και μάλλον αρκετά αυστηρή- παρουσίαση, στην «Μακεδονία» έχει εμφανιστεί η είδηση ότι η έκθεση θα μεταφερθεί και στην Αθήνα. Είναι πολύ πιθανόν, όμως, η έκθεση στην Αθήνα να μην έγινε τελικά (όχι εκείνη τη χρονιά, δηλαδή), καθώς η έκθεση του 1918 απ’ όπου και η αφίσα που βλέπουμε εδώ γράφει ότι είναι η πρώτη. Εμείς πάντως θα παραμείνουμε σ’ αυτήν του 1916, με τη συνέχεια της παρουσίασής της, σε επόμενη ανάρτηση.

Μια βίλα κρυμμένη μέσα στο οικόπεδο με πυκνή πρασινάδα ανάμεσα Θερμοπυλών και Κρήτης στο ύψος της Παπακυριαζή ιδιοκτησίας Γεωργίου Κατσάλη. Στην πράξη τακτοποίησης 396 του 1932 φέρεται ως ιδιοκτησία των ναών της Ευαγγελίστριας και της Ανάληψης (προφανώς παραχωρημένα). Αυτό που έμεινε από τον Κατσάλη είναι το όνομα της οδού δίπλα στο παρκάκι. Τα πολλά δένδρα, σύμφωνα με μαρτυρία του Γ. Ταχιάου στις ΠΦΘ έγιναν καυσόξυλα κατά την κατοχή.

Η αεροφωτογραφία είναι του 1939 (από το βιβλίο του Βασ. Κολώνα “Η Θεσσαλονίκη εκτός των τειχών

“Οι αδελφές Αναστασιάδου, Δανάη και Καρολίνα, φωτογραφίζονται στην έπαυλη των αδελφών Κατσάλλη στη Θεσσαλονίκη το έτος 1900 (ή 1901)”. Από το αρχείο Χρ. Καββαδά, μοναδική άποψη της αυλής μπροστά στη βίλα, με τις θυγατέρες Κατσάλη.

Με κάποιον τρόπο πέρασαν στην κυριότητα του Δήμου. Στην Μακεδονία τον Ιούλιο του 1961 δημοσιεύονται δύο επιστολές που δείχνουν κάποιο παρασκήνιο που αναπτύχθηκε σχετικά με την διάθεση του κληροδοτήματος του Γεωργίου Κατσάλη. Η πρώτη είναι αποκαλυπτική για τα ήθη της εποχής (ή τουλάχιστον κάποιων ανθρώπων):

Στην επιστολή του δημοτικού συμβούλου Ανδρέα Τσώτου στις 9/7/1961 εξ αρχής ξεκαθαρίζεται ότι η βούληση του διαθέτη ήταν να γίνει πάρκο στο δημ. συμβούλιο, όμως ακούστηκε η άποψη και υποβλήθηκε η πρόταση να γίνει αθλητικό κέντρο, ίσως μόνο για γυναίκες αθλήτριες. Ο επιστολογράφος θεωρεί ότι οι απόψεις του διαστρεβλώθηκαν από μια αθλητική εφημερίδα, ο ίδιος φίλαθλος όπως ισχυρίζεται (με μια περίεργη τεκμηρίωση για το τι είναι αθλητική συνεισφορά: υπήρξε, λέει, εισηγητής καθιερώσεως αθλητ. μεταλλίων, δεξιώσεων κλπ.). Το πάρκο, συνεχίζει, θα απευθύνεται σε 30.000 κατοίκους της περιοχής, το αθλ. κέντρο σε 20-30 κορασίδες. Άλλωστε υπάρχουν αθλ. κέντρα που απευθύνονται σε όλους και όλες, τα οποία πολλές φορές είναι άδεια. Επικαλείται τον εκμοντερνισμό της ζωής που απαιτεί γυναίκες και άντρες να γυμνάζονται μαζί, αλλά μετά αναπτύσσει εντυπωσιακά τις πεποιθήσεις του: Μια γυναίκα στην Ελλάδα είναι περισσότερο προορισμένη να γίνει σύζυγος και μητέρα. Αν της δίδονται ευκαιρίες να πηγαίνει στο εργοστάσιο, στην αγορά, στον αθλητισμό, φυσικά δεν αποδίδει στα μητρικά της καθήκοντα όσο πρέπει. Επικαλείται και κυβερνητικά χείλη: ο υφυπουργός εσωτερικών όταν πήγε στο Αννόβερο διαπίστωσε ότι το πρόβλημα της αμοιβής και εργασίας των γυναικών λύθηκε στην Γερμανία αλλά (κατά τον υφυπουργό πάντα) προκλήθηκε μεγαλύτερο πρόβλημα: η γερμανική οικογένεια πλέον διέρχεται κρίση. Υφουπουργός Εσωτερικών στην κυβέρνηση Καραμανλή του 1958 μέχρι τον Νοέμβριο του 1961 ήταν ο Ευάγγελος Καλαντζής (Ήταν αυτός που εγκαινίασε τον ν. 4000 περί τεντυμποϊσμού, επί Μεταξά ήταν κυβερνητικό στέλεχος). Και καταλήγει ο δημοτικός σύμβουλος: Ας μη θρηνήσουμε το ίδιο φαινόμενο και εδώ.“Η Ελληνίς ήτο και πρέπει να μείνη η Εστιάς των ελληνικών παραδόσεων για να διατηρηθή η ελληνική οικογένεια αλλά και το Έθνος μας”.

Ο επιστολογράφος Ν. Χριστοδούλου, πρόεδρος της ΤΕ του ΣΕΓΑΣ, του απαντά στις 30 Ιουλίου: Η διαθήκη δεν δεσμεύει χρήση για το οικόπέδο. Το προτεινόμενο γυμναστήριο δεν θα είναι μόνο για γυναίκες. Ο Γεώργιος, με τον αδελφό του Νικόλαο ήταν από τα ιδρυτικά μέλη του “Ομίλου Φιλομούσων”. Την ιδέα για πάρκο, που δεν ήταν ρητά εκπεφρασμένη εκ μέρους του δωρητή, την έριξε κάποιος επιτήδειος ποιος ξέρει με τι σκοπό.

Στις αρχές του 1962 αναφερόταν ως κτήμα Κατσάλη, χωρίς να έχει αποφασιστεί ακόμη η τύχη του

Τον Αύγουστο του 1962 μαθαίνουμε από επιστολή ενός περιοίκου ότι η οικία ή βίλα Κατσάλη είχε κατεδαφιστεί ήδη από το 1958 Τα μπάζα όμως βρίσκονται ακόμη εκεί. Παρακαλείται ο δήμος μέχρι να πάρει την τελική απόφαση, αν δηλαδή δημιουργηθεί τελικά πάρκο, να φροντίσει για την υγεία των περιοίκων

Τον Ιούνιο του 1964 το “αίσχος” συνεχίζεται. Ο τόπος είναι κατάλληλος μόνο ως χώρος βοσκής γαϊδάρων. Εκ των περιοίκων

Τον Σεπτέμβριο του ίδιου χρόνου αποφασίζεται να δημιουργηθεί πρασιά ( ; )

Τον Οκτώβριο του 1964 επιτέλους αποφασίζεται να δημιουργηθεί πάρκο, που θα φέρει το όνομα του δωρητή, και μέσα σ' αυτό μια παιδική χαρά

Τον Νοέμβριο του 1964 επισκευές.

Τον Απρίλιο του 1965 ξαναποφασίζεται η δημιουργία παιδικής χαρά στο οικόπεδο Κατσάλη, αντί του χώρου της ΧΑΝΘ. Φαίνεται ότι η οικονομική στενότητα του δήμου δεν επέτρεπε την δημιουργία 2 τέτοιων κέντρων παιδικής αναψυχής.

Στα υπόλοιπα των αποκόμματος, η Αγ. Σοφίας πάνω από την Αχειροποίητο προτάθηκε να μετωνομαστεί σε οδόν Σοφοκλή Βενιζέλου (είχε πεθάνει ένα χρόνο νωρίτερα)

Τον Οκτώβριο του 1965 τροποποιείται το ρυμοτομικό, τον Ιανουάριο του 1966 απόφαση για διαμόρφωση της πλατείας Κατσάλη. Τον Αύγουστο εγκρίνεται δαπάνη για τον ηλεκτροφωτισμό

Τον Οκτώβριο του 1966 διαπιστώνονται κακοτεχνίες από τον διορισμένο “χατηρικώς” εργοδηγό.

Αναφορά στς κακοτεχνίες και τον Δεκέμβριο. Η συζήτηση αναβλήθηκε

Με την έλευση της δικτατορίας τέτοιες συζητήσεις και διαφωνίες είναι λογικό να μην περνάνε στις εφημερίδες. Όλα έβαιναν καλώς. Κάποια στιγμή εμφανίστηκε η φιλαρμονική του Δήμου παιανίζουσα στο πάρκο. Τον Μάιο του 1970 αυτά

Πρέπει να είναι γύρω στα 1970 και είχε αναρτηθεί στις ΠΦΘ. Το πάρκο ακόμη υπό διαμόρφωση με εγκατεστημένο τον ηλεκτροφωτισμό του, επομένως μετά το 1966.

Το πάρκο όπως έχει στις μέρες μας. Η κάθετη οδός δεξιά φέρει το όνομα του Γ. Κατσάλη.

Το σχέδιο του Ρόκκου Βιτάλη για την κατασκευή της παραλίας την δεκαετία των 1870ς είναι πολύ γνωστό και έχει συζητηθεί αλλά δεν έχω πετύχει κάποια εξήγηση γιατί η προκυμαία δεν ακολούθησε μια ευθεία γραμμή αλλά έχει δύο γωνίες, δύο σημεία καμπής. Ένα βρίσκεται περίπου στην σημερινή διασταύρωση με την Αγ. Σοφίας και το άλλο στην Κατούνη. Μια υπόθεση είναι ότι οι κατασκευαστές ήθελαν να περιορίσουν τα χωματουργικά. Τα δύο σημεία που καθόρισαν την πορεία της προκυμαίας ήταν ο Λ. Πύργος και το μικρό ακρωτήριο που φαίνεται δίπλα στην πλατεία του τότε λιμανιού, κοντά στην Κατούνη. Όπως φαίνεται στην επόμενη εικόνα όπου έχω προσθέσει μια ευθεία γραμμή ενώνοντας τον Πύργο με το ακρωτήριο στην Κατούνη, αν η προκυμαία ακολουθούσε αυτήν την γραμμή η έκταση της επιχωμάτωσης θα ήταν μεγαλύτερη. Αλλά αυτό είναι υπόθεση. Ίσως να υπήρχε κάτι στην παραθαλάσσια περιοχή που τους επέβαλε να εφαρμόσουν αυτήν την τεθλασμένη χάραξη.

Αυτές τις δύο γωνίες της τεθλασμένης γραμμής τις έχουμε τόσο συνηθίσει που αρκετοί δεν τις προσέχουμε καν. Προσωπικά, μόνο μέσα από τις παλιές φωτογραφίες διαπίστωσα ότι κοντά στην Αγίας Σοφίας υπάρχει μια γωνία στον δρόμο (3η φωτογραφία). Όσο για την γωνία στην Κατούνη, αυτή έχει καμουφλαριστεί από την επιχωμάτωση για την κατασκευή του λιμανιού. Ωστόσο υπάρχει ακόμα. Στην 4η φωτογραφία που δείχνει την περιοχή πριν την κατασκευή του λιμανιού, φαίνεται έστω και με λίγη προσοχή. Παραδόξως, τώρα που κατασκευάστηκε ένας ποδηλατόδρομος με κράσπεδο στην περιοχή γίνεται πιο φανερή (5η φωτογραφία).

Θόδωρος Νάτσινας

Το σχέδιο του Ρόκκου Bιτάλη για την κατεδάφιση του τείχους και την κατασκευή της προκυμαίας και της παραλιακής λεωφόρου.

(Πηγή: Πρωθυπουργικό αρχείο Κωνσταντινούπολης, ανασχεδίαση από το πρωτότυπο Α. Καραδήμου-Γερόλυμπου, Β. Κολώνας, δημοσίευση στο Επαμεινώνδας Γ. (επιμ.), 2017, «Το τέλος της παλιάς μας πόλης», ΜΙΕΤ.)

Το σχέδιο του Βιτάλη με την κόκκινη γραμμή που πρόσθεσα, η ευθεία χάραξη που θα μπορούσε να είχε εφαρμοστεί.

Λεωφ. Νίκης, στη διασταύρωση με την Αγ. Σοφίας, δεκαετία του 50;

Η φωτογραφία δείχνει την περιοχή κοντά στην πλ. Ελευθερίας, πριν μπαζωθεί και δημιουργηθεί το λιμάνι. Η μικρή παράγκα μέσα στη θάλασσα είναι στο ύψος της Ι. Δραγούμη περίπου. Ο φωτογράφος βρίσκεται στο κτίριο του Καφέ Κρυστάλ, στη γωνία Βενιζέλου και Νίκης.

Πηγή: Έκθεση η Ανατολή της Δύσης

Πρόσφατη προσωπική φωτογραφία, η διάβαση βρίσκεται στην Κουντουριώτη, διασταύρωση με Ι. Δραγούμη. Η γωνία στο κράσπεδο του ποδηλατόδρομου βρίσκεται στην Κατούνη.

Δύο ακόμη φωτογραφίες από το oικογ. αρχείο του Christopher Railey από κάτω, από την βόλτα της παραλίας αλλά και από τον όροφο του ξενοδοχείου, στο οποίο διέμενε ο πατέρας του, o Constantine Railey.