Άγνωστη κατοικία στην Άνω Πόλη
Αυτή η φωτογραφία τραβήχτηκε το 1983 στην Άνω Πόλη, χωρίς όμως να θυμάται πού ακριβώς, από τον Βασίλη Σακελλαρίδη (Basil Sakellarides)
Στη σημερινή οδό Χαβρίου μία άγνωστη κρήνη
Μια άγνωστη κρήνη στην Άνω Πόλη
Μια φωτογραφία από το αρχείο Μουτσόπουλου, η οποία αποτυπώνει τα αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά μιας παλιάς κατοικίας στην Άνω Πόλη, μας επιφύλασσε μια μεγάλη έκπληξη. Την αποκάλυψη μιας άγνωστης μέχρι σήμερα κρήνης. Το σημείο αυτό εντοπίζεται στη σημερινή οδό Χαβρίου, μεταξύ των οδών Επιμενίδου και Μπουμπουλίνας. Στο βάθος διακρίνεται η οδός Ησιόδου, το στενό καλντερίμι που οδηγεί στην Πλατεία Τερψιθέας και στο μαυσωλείο του Μουσά Μπαμπά.
Η οικία ταυτίζεται εύκολα από την αντίθετη κατεύθυνση, χάρη σε μια λήψη από τη συλλογή Albarel που είχε δημοσιευτεί παλαιότερα εδώ: [https://archive.saloni.ca/332]
Στάθης Ασλανίδης
Αγ. Δημητρίου 143 (και 149) σήμερα
Περπατώντας κόντρα στο ρεύμα, καλύπτουμε το μήκος ενός τετραγώνου επί της Αγίου Δημητρίου με τρεις φωτογραφίες από το Αρχείο Μουτσόπουλου.
Στην πρώτη γράφει απλώς «Α. Δημητρίου», χωρίς αριθμό, χρονολογία λήψης ή όνομα φοιτητή/τριας που την τράβηξε.
Η νεόκτιστη πολυκατοικία, που φαίνεται αριστερά του, σήμερα βρίσκεται στην Αγ. Δημητρίου 147, στη δυτική γωνία με την μικρή οδό Σπερχειού η οποία κατάπιε το μισό από το σπίτι της φωτογραφίας. Ο χώρος του άλλου μισού σήμερα βρίσκεται στην αυλή του Τουρκικού Προξενείου
Μάρα Νικοπούλου
Σήμερα το Τουρκικό Προξενείο, το οποίο διακρίνεται λίγο στα δεξιά, έχει διεύθυνση Αγ. Δημητρίου 151 και το νούμερο 149 που θα κάλυπτε το σπίτι δεν υφίσταται πια.
Αριστερά, το κτίριο ανάμεσα στις ανεγειρόμενες τότε πολυκατοικίες δεν έχει καμία λεζάντα. Το ξαναβρίσκουμε όμως στην δεξιά φωτογραφία με λεζάντα Αγ. Δημητρίου 197 και ημερομηνία λήψης 15/2/1963.
Το σπίτι δείχνει να κατοικείται – όχι για πολύ ακόμα. Σύντομα, θα αντικατασταθεί από την πολυκατοικία που σήμερα έχει νούμερο 143. Ανάμεσα στην Λάζου Εξαρχη και την Σπερχειού, δηλαδή.
Με την ευκαιρία να θυμίσουμε ότι η Αγ. Δημητρίου φάρδυνε τρώγοντας κτίρια του νότιου πεζοδρομίου και όχι του βόρειου, κάτι που γίνεται ολοφάνερο εδώ, καθώς οι νέες πολυκατοικίες και τα παλιά σπίτια είναι στην ίδια οικοδομική γραμμή.
Να το και σε μία από την αντίθετη πλευρά, όπου η πολυκατοικία της Αγ. Δημητρίου 145 φαίνεται πια ολοκληρωμένη -ή σχεδόν.
Με την άνοδο της Λ. Εξαρχη αριστερά και την κάθοδο της Απ. Παύλου δεξιά, η τωρινή εικόνα του σημείου από το google maps με ένθετες τις φωτό από το Αρχείο Μουτσόπουλου.
Αγ. Δημητρίου με Σωκράτους, δύο δυτικότροπα σπίτια
Δύο αντικρυστά κτίρια, σίγουρα σχεδιασμένα από τον ίδιο, και αρκετά ‘δυτικότροπα’ θα έλεγα. Aν και η εικόνα τους με τα έρκερ, τα στρογγυλά μπαλκονάκια και τα περίτεχνα διακοσμητικά μοτίβα παραπέμπει περισσότερο σε κτίρια της περιοχής των Εξοχών, βρίσκονταν στην συμβολή της Αγ. Δημητρίου με την (τότε) Σωκράτους και τα έφαγε η διαπλάτυνση του δρόμου στις αρχές της δεκαετίες του ’60.
Οι φωτογραφίες τους προέρχονται από το Αρχείο Μουτσόπουλου.
Μάρα Νικοπούλου
Αν δεν τα παρατηρήσει κανείς προσεκτικά θα μπορούσε να θεωρήσει ότι πρόκειται για το ίδιο κτίριο, τραβηγμένο διαφορετική στιγμή. Αλλά οι λεπτομέρειες στα γύψινα διακοσμητικά, τα στηρίγματα στα έρκερ κλπ δείχνουν ότι πρόκειται για δύο διαφορετικά.
Ο/η άγνωστος/η φωτογράφος είχε βάλει αυτά τα δύο πλάνα στην ίδια σελίδα με ημερομηνία 16-2-1963 και διευθύνσεις Αγ. Δημητρίου 186 γι’ αυτό αριστερά και 188 για το κτίριο δεξιά. Στην πραγματικότητα όμως, οι διευθύνσεις ήταν ανάποδα, όπως φαίνεται από την επόμενη φωτό, που δείχνει ξεκάθαρα ότι το κτίριο που εδώ βλέπουμε στα αριστερά ήταν στην δυτική γωνία της Σωκράτους -άρα «πρώτο».
Φυσικά, η αρίθμηση της Αγίου Δημητρίου έχει αλλάξει, και σήμερα η Μοιράρχου Κουφίτσα, που αντικατέστησε το πάνω μέρος της παλιάς Σωκράτους, βγαίνει στην Αγ. Δημητρίου ανάμεσα στο 136 και το 138.
Από άλλο πακέτο φωτογραφιών του Αρχείου Μουτσόπουλου, χωρίς λεζάντα με διεύθυνση ή χρονολογία λήψης, μια φωτό που τα δείχνει στη σειρά, με την τότε Σωκράτους ανάμεσά τους.
Στο απόσπασμα του χάρτη του Β. Δημητριάδη για την τοπογραφία της οθωμανικής πόλης, σημειώνονται τα δύο κτίρια που ανήκαν στην ιδιαίτερα μικρή συνοικία Αλή Πασά. Ο Δημητριάδης αναφέρει ότι το 1906 είχε 46 σπίτια.
Την οριοθετούμε πρόχειρα και στην αεροφωτογραφία του 1938, τρεις δεκαετίες μετά, όπου βλέπουμε ότι εξακολουθούν να είναι κάπου τόσα. Σημειωμένα ξανά και τα δύο κτίρια με τα οποία τώρα επιβεβαιώνουμε και μια παλιότερη αναγνώριση εκείνου του κομματιού της Αγ. Δημητρίου, καθώς στην φωτογραφία του 1916 διακρίνονται τα σαχνισιά με τα διαφορετικά φουρούσια. Την είχαμε δει εδώ: https://www.facebook.com/thessalonikilostcity/posts/pfbid035XEPMD8AMpyua1DgBj7DwrS5LgqCKGbnFYqXPr6cVcVYJ5pvkbGio7bnnesBU7jul [https://archive.saloni.ca/2797]
Οι πλευρές τους επί της Σωκράτους είχαν επίσης εντοπιστεί στην παλιότερη ανάρτηση του Στάθη Ασλανίδη https://www.facebook.com/thessalonikilostcity/posts/pfbid0Wr7HaJU7xEMVpTVN8KSpomrbiEeNbSaoMPUgmizcHm8cSTdU78LYYiVa1oZWW9pzl [https://archive.saloni.ca/1964], κι εκεί μπορούμε να δούμε καλύτερα και άλλες πανοραμικές της περιοχής στις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα.
Για την ιστορία, στα διαγράμματα των πράξεων τακτοποίησης της περιοχής, τα κτίρια εμφανίζονται (προς εξαφάνιση, μιας και όπως είπαμε τα έφαγε η διαπλάτυνση του δρόμου) μέχρι το 1963. Τελευταία αναφορά για ονόματα ιδιοκτητών τους έχουμε στην πράξη 1404/1959: ‘Μεντουά Μουσταφά Χατζή Οσμάν’ για το δυτικό, ‘Ξενοφών Χρήστου κ.λπ.’ για το ανατολικό.
Οδός Παλαμίδου στην Άνω Πόλη
Η φωτογραφία προερχόμενη από το αρχείο Μουτσόπουλου προβάλλει έναν χαρακτηριστικό δρόμο της Άνω Πόλης, με τον φακό στραμμένο προς τον βορρά από το ύψος της Δημητρίου Πολιορκητού.
Καθώς η ματιά ακολουθεί το ανηφορικό καλντερίμι, ο πρώτος κάθετος δρόμος που συναντά είναι η Πάροδος Παλαμίδου. Λίγο παραπάνω η οδός Αργοναυτών και στο βάθος αριστερά πίσω από την οικία Λαζαρίδη με τα χαρακτηριστικά τέσσερα παράθυρα, η οδός Νικομάχου.
Πρόκειται για τη διαδρομή την οποία ακολουθεί κάποιος για να φτάσει στο “παλαιό ρήγμα” των τειχών, σε πολλούς γνωστό ως «Εσκί Ντελίκ».
Στάθης Ασλανίδης
Η κρήνη της Ηροδότου και το σπίτι με τον οβάλ φεγγίτη
Τρία σε ένα! Πρώτη (και μόνη ως τώρα) φωτογραφία όπου βλέπουμε την κρήνη ( της Ηροδότου -στην ουσία τη γούρνα της. 2) Επιβεβαίωση της παλιάς αναγνώρισης του σημείου. Και συμπλήρωση της εικόνας της διακλάδωσης και της παλιάς ανάρτησης. Με υλικό από το Αρχείο Μουτσόπουλου.
Την κρήνη της Ηροδότου την γνωρίζουμε μόνον από τον χάρτη του Β. Δημητριάδη και από το Ρυμοτομικό διάγραμμα του 1931.
Και λέω «από τον χάρτη» γιατί ακόμα και στα κείμενα των σχετικών κεφαλαίων του Δημητριάδη (αυτών για την Συνοικία Αχμέτ Σουμπασί και την Ύδρευση στην Θεσσαλονίκη) η θέση της δεν γίνεται ποτέ σαφής. Γνωρίζουμε επίσης ότι περίπου μέχρι το 1992-4, που ολοκληρώθηκε η εφαρμογή του ρυμοτομικού στην διακλάδωση με την κατεδάφιση/ του σπιτιού στην δυτική γωνία Αθηνάς με Ηροδότου, η γούρνα ήταν λίγα μέτρα παραπέρα. Μετά το χτίσιμο του νέου σπιτιού, μετακόμισε και αργότερα ‘συμπληρώθηκε’ (κατά φαντασίαν, μάλλον, και άγνωστο σε μένα αν αυτό έγινε από την τότε Εφορεία Νεότερων Μνημείων ή τον Δήμο Θεσ/νίκης).
Πρόσφατα εντάχθηκε στο πρόγραμμα αποκατάστασης 8 οθωμανικών κρηνών και παραδόθηκε, υδροδοτημένη πλέον, στις 7/5/2026.
Την παλιά ανάρτηση με το σημείο, σε φωτογραφίες του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου αλλά και μετά τα 1950ς μπορείτε να τη δείτε εδώ: https://www.facebook.com/thessalonikilostcity/posts/pfbid02UU4iVy2RhozuDcoKnpW6NguUMLtJEXkFk838CnQiCoyZX2GXtfkMVqME28ouj1zrl ή εδώ https://archive.saloni.ca/848 .
Μάρα Νικοπούλου
Βλέπουμε το σπίτι της οδού Αθηνάς 115 (νυν Αθηνάς 19/Ηροδότου 1), φωτογραφημένο στις 15/2/1963. Το πεζοδρόμιο (λέμε τώρα…) διακόπτεται, η μαρμάρινη γούρνα ακουμπά σχεδόν στην ανατολική όψη του σπιτιού, κι εκεί δεν υπάρχει τίποτα παραπάνω -ούτε ίχνος στην τοιχοποιία του σπιτιού που να παραπέμπει σε παλιά στήριξή της ή κάποιο άνοιγμα. Παρατηρήστε το, παρακάτω θα δούμε κάτι περίεργο…
Να συμπληρώσουμε ότι ο/η άγνωστος/η φοιτητής/τρια που έβγαλε το συγκεκριμένο πακέτο φωτογραφιών βάζει στη λεζάντα κάτι προσωπικό: «Το σπίτι που γεννήθηκε ο παππούς μου». [Συγκινητική για μένα είναι και η χρήση αυτής της γραμματοσειράς από τους χάρακες με τα στένσιλ που αποτελούσαν την ‘αιχμή της τεχνολογίας’ κάποιας εποχής.]
Ακριβώς απέναντί του, στην ανατολική γωνία Αθηνάς με Ηροδότου ήταν το σπίτι που βλέπουμε εδώ με την φαλτσογωνία και τον χαρακτηριστικό οβάλ φεγγίτη. Αριστερά, από τον/την ίδια φωτογράφο, με ίδια ημερομηνία του 1963. Το βελάκι σημειώνει κάτι που μοιάζει με σκαλοπάτια. Ενώ ακριβώς πριν είδαμε ότι δεν υπάρχουν.
Ακόμα πιο καθαρά φαίνονται στην δεξιά φωτογραφία. Άλλο πακέτο φωτογραφιών, επίσης άγνωστος/η φωτογράφος, κοντινής χρονολογίας -ίσως λίγο προγενέστερη.
Θα ήταν κρίμα να μην δούμε και μέρος της ανατολικής όψης του σπιτιού με τον οβάλ φεγγίτη, τραβηγμένη επίσης τον Φεβρουάριο 1963. Με βάση τα διαγράμματα των πράξεων τακτοποίησης 2666, 2732, 3015, αντικαταστάθηκε (κατεβαίνοντας και λίγο πιο νότια) από πολυκατοικία κάπου ανάμεσα στο 1969-1971
Ξαναγυρνώντας στο σπίτι της αρχικής φωτογραφίας, βλέπουμε ότι ανάμεσα στην δεκαετία του 1910 και το 1960 είχαν γίνει μεν επισκευές, π.χ. στα φουρούσια, στην ουσία όμως δεν είχε αλλάξει κάτι σημαντικό. Το ‘περίεργο’-στα όρια της οφθαλμαπάτης- με τη γούρνα παραμένει ανεξήγητο.
Τα ερωτήματα σχετικά με τις κρήνες της συγκεκριμένης συνοικίας και ορισμένα ονόματα δρόμων είναι επίσης αρκετά, αλλά θα τα δούμε άλλοτε.
Σαχτούρη 23, σήμερα 29, η βύση της φωτ. Kahn
Το Αρχείο Μουτσόπουλου επιβεβαιώνει άλλη μία παλιά αναγνώριση, δίνοντάς μας μια εικόνα του σπιτιού στην γωνία Σαχτούρη και Αλεξάνδρας Παπαδοπούλου. Σαχτούρη 23 γράφει στο αρχείο, ενώ στoν χάρτη του Δήμου Θεσσαλονίκης το άδειο πια οικόπεδο έχει τον αριθμό 29.
Με αυτή τη φωτογραφία, δεν μένει πια καμιά αμφιβολία ότι η βρύση που βλέπουμε στην αυτοχρωμική φωτό από το Μουσείο Albert Kahn βρισκόταν εκεί. Η θέση της στην μάντρα του σπιτιού είχε διασωθεί.
Την δύσκολη τεκμηρίωση της θέσης των φωτογραφιών του Κahn και του Chereau από τον Στάθη Ασλανίδη την είχαμε δει εδώ: (https://archive.saloni.ca/3264)
Σωκράτους 26 παλιά, ένα σπίτι με “λοφίο”
Το 2023, με μια εξαιρετική τεκμηρίωση, ο Στάθης Ασλανίδης τοποθέτησε στην Σωκράτους ένα σπίτι με ‘λοφίο’ που είχε κυκλοφορήσει με λεζάντα «Κτίριο Άνω Πόλης».
Το αρχείο Μουτσόπουλου μάς προσφέρει κι άλλες φωτογραφίες του, καθώς και τον (τότε) αριθμό του επί της Σωκράτους -το νούμερο 26.
Σήμερα από πάνω του έχει περάσει η νέα Φιλίππου και από εκεί -πριν ακόμα ολοκληρωθεί η χάραξή της- το βλέπουμε φωτογραφημένο. Στο αρχείο Μουτσόπουλου δεν υπάρχει χρονολόγηση, πρέπει όμως να είμαστε ανάμεσα στα 1958-1963.
Η παλιά ανάρτηση με την εικόνα της ευρύτερης περιοχής, εδώ: https://www.facebook.com/thessalonikilostcity/posts/pfbid0cTDuqHvBKFjkV1hFdebakYXsakvjSduJ7AgwfhHAU5ttgdWHk7s1LZcY65ofzYPPl
Εδώ διακρίνεται και μία νεόκτιστη πολυκατοικία στο νότιο πεζοδρόμιο της Φιλίππου που ξέρουμε σήμερα.
Η κρήνη Ικί Λουλέ, στην Ολύμπου, στην τελευταία ίσως εικόνα της
Η κρήνη Ικί Λουλέ, στην Ολύμπου, στην τελευταία ίσως εικόνα της πριν καταστραφεί, από το Αρχείο Μουτσόπουλου.
Χωρίς λεζάντα, όνομα φωτογράφου ή χρονολογία, αλλά με βάση άλλες φωτογραφίες του φακέλου, το πιθανότερο να είμαστε στα 1958.
Την διπλή κρήνη στην πλατεία ανάμεσα στην τότε Κ. Παλαιολόγου (νυν Υπ. Φ. Δραγούμη) και την Ιουλιανού την έχουμε δει από πολλές πλευρές εδώ: https://www.facebook.com/thessalonikilostcity/posts/pfbid02S4AUWwNXRZQq5YzjyTshhuf21K5SmjyM5MhKjBirRscWYwGa4MxkPEyEFATbxvJ4l
Μάρα Νικοπούλου
Η Θεσσαλονίκη Χαμένη πόλη ως εφαρμογή σε κινητά
Η ομάδα έρευνας «Θεσσαλονίκη Χαμένη Πόλη» (ΘΧΠ) έχει τη χαρά να σας ενημερώσει ότι από σήμερα διατίθεται στο Play store της Google ο διαδραστικός χάρτης του saloni.ca για το κινητό σας ως εφαρμογή (app) για να την κατεβάσετε και να συνοδεύει κάθε βήμα σας στην πόλη. Μπορείτε να την κατεβάσετε δωρεάν εδώ.
Σας δίνει τη δυνατότητα να περπατήσετε στην Θεσσαλονίκη και να δείτε τις εικόνες «πίσω στον χρόνο» από αυτό που βλέπουν τα μάτια σας, πώς ήταν η πόλη παλιότερα ακριβώς στο σημείο που στέκεστε (με το GPS του κινητού σας), αλλά και τη δυνατότητα να διαβάσετε την ιστορία που σχετίζεται με το σημείο. Το βέλος σε κάθε σημείο δείχνει την κατεύθυνση λήψης, επιτρέποντάς σας να κατανοήσετε τη σχέση της φωτογραφίας με τον σημερινό χώρο.
Η εφαρμογή περιέχει θησαυρισμένη γνώση μέσα από διαφορετικές χρονικές περιόδους από τα τέλη του 19ου αιώνα, δηλαδή πριν την πυρκαγιά του 1917, έως τη μεταπολεμική εποχή. Όπως ακριβώς και στον διαδραστικό χάρτη μας στο https://saloni.ca/, μπορείτε να φιλτράρετε τις εικόνες ανά περίοδο και να ενεργοποιήσετε τον πολεοδομικό χάρτη της πόλης πριν την πυρκαγιά.
Για τον εμπλουτισμό του χάρτη καλούμε κάθε έναν και κάθε μία από εσάς που θεωρεί ότι μπορεί να συμβάλει με λήψεις από σπίτια και γειτονιές για τις οποίες δεν έχουμε υλικό, να συμβάλετε επικοινωνώντας μαζί μας είτε εδώ στο messenger της ΘΧΠ είτε στο hi@saloni.ca.
Σας ευχαριστούμε για την υποστήριξή σας όλα αυτά τα χρόνια. Διαδώστε όπως μπορείτε και αυτήν την προσπάθεια.
Η εφαρμογή δημιουργήθηκε ως ελεύθερο λογισμικό από τον Πάνο Αλευρόπουλο και τον ευχαριστούμε για τη συνεισφορά του.