Βασ. Ηρακλείου 45, το ιστορικό παρελθόν

Το ιστορικό παρελθόν της τοποθεσίας του υπό ολοκλήρωση οικοδομήματος στην Βασ. Ηρακλείου 45 Εκεί κτίζεται, τα τελευταία χρόνια, μια μεγάλη σύγχρονη πολυκατοικία που προορίζεται να γίνει πολυτελές ξενοδοχείο 5 αστέρων της εταιρείας Ledra Hotels. Η τοπογραφική του θέση είναι φορτισμένη με μια μακρά ιστορία η οποία μπαζώθηκε και το οικιστικό της παρελθόν θα περιπέσει στη σφαίρα της συλλογικής άγνοιας. Αρκετοί από τους εβδομηντάρηδες (ίσως και εξηντάρηδες) Θεσσαλονικείς μπορεί να θυμούνται την περιοχή, αν διεγερθεί λίγο η μνήμη τους με το εργοστάσιο σοκαλατοποιίας του Φλόκα. Είναι όμως τελείως άγνωστο το ιστορικό του υπόστρωμα που αναδείχτηκε από την αρχαιολογική ανασκαφή κι ανάλυση, την περίοδο 2009-2012.

Ας δούμε: 1. Το εργοστάσιο της σοκολατοποιίας Φλόκα με τη γύρω περιοχή, και

  1. Τα αρχαιολογικά ευρήματα στο υπέδαφός του

Από τον Νίκανδρο Καστανίδη

Το υπό ανέγερση κτίριο στην Βασ. Ηρακλείου 45 (Ιούνιος, 2021)

Το εργοστάσιο Φλόκα στις αρχές της δεκαετίας του 1950. Δίπλα του φαίνεται το εργοστάσιο Αζύμων της Ισραηλινής κοινότητας. Το αρχικό εργοστάσιο Φλόκα κτίστηκε το 1924.Το 1929, ο Δημήτριος Φλόκας αγόρασε και το διπλανό κτίριο, που πιθανόν να ήταν αποθήκη καπνού.

Τα σχέδια του αρχικού κτιρίου της σοκολατοποιίας Φλόκα, επιμελήθηκε ο πολιτικός μηχανικός Κωνστ. Κοκορόπουλος.

Όπως φαίνεται από αεροφωτογραφία του 1944, το εργοστάσιο Φλόκα ήταν αρχικά τα δύο κτίρια της δεκαετίας 1920 ( με κόκκινο βέλος το α’ κτίριο και με πράσινο το β’ κτίριο), τα οποία συμπληρώθηκαν, κάποια στιγμή, με δύο επιπλέον κτίρια που αποτέλεσαν την πρόσοψη. Πιθανότατα τα κτίρια αυτά (με πορτοκαλί βέλος το ένα και με γαλάζιο το άλλο) δεν κτίστηκαν ταυτόχρονα.

Το εργοστάσιο Φλόκα αμέσως μετά το σεισμό του 1978. Αξίζει να σημειωθεί ότι έπαυσε να λειτουργεί το 1972.

Κάποια δημοφιλή προϊόντα του εργοστασίου Φλόκα.

Ο κενός χώρος από την κατεδάφιση του εργοστασίου Φλόκα, γύρω στο 2005

Μια γενική εικόνα των αρχαιολογικών ευρημάτων στη Βασ. Ηρακλείου 45 (δηλ. κάτω από το εργοστάσιο σοκολατοποιίας Φλόκα). Στη μέση διακρίνεται τμήμα ενός δρόμου με διεύθυνση ΒΑ-ΝΔ (σημειώνεται με τον αριθμό 1). Κάτω από το δρόμο υπήρχε, στον ίδιο άξονα, θολοσκέπαστος αποχετευτικός αγωγός. Ο δρόμος αυτός ταυτίστηκε με αυτόν που στην Οθωμανική περίοδο ονομαζόταν Kastilya Havrasi και θεωρείται ότι έχει τις ρίζες του στην Ρωμαϊκή περίοδο.

Στα αρχαιολογικά ευρήματα επισημαίνονται, στη μέση της αριστερής πλευράς του εν λόγω οικοπέδου, τμήματα τειχών κατοικίας της όψιμης αρχαιότητας με δάπεδο πλακόστρωτο και ψηφιδωτό (σημειώνεται με κόκκινο περίγραμμα). Πιο βόρεια, στα όρια με το οικόπεδο της Αγίας Θεοδώρας, σημειώνονται με μπλε τα ευρήματα μια άλλης κατοικίας του 1ου ή 2ου αιώνα μ.Χ. που ήταν στηριγμένη πάνω σε αρχαιότερη κατοικία. Της ίδια χρονολογίας θεωρούνται και τα υπολείμματα των τριών κλιβάνων, σ’ αυτή την πλευρά του συγκεκριμένου αρχαιολογικού χώρου. Στη δεξιά πλευρά εντοπίστηκε κτιριακό συγκρότημα με 8 χώρους (που οι δύο, στη μέση, είναι στρωμένοι με ασπρόμαυρα ψηφιδωτά στο δάπεδό τους) και θεωρούνται της πρώτης Βυζαντινής περιόδου (σημειώνεται με πράσινο). Το νότιο τμήμα του αποτέλεσε υαλουργείο τον 6ο αιώνα (σημειώνεται με κίτρινο).

Η μακέτα του πεντάστερου ξενοδοχείου που αναμένεται και υποκρύπτει στα θεμέλια του τα καταχωμένα και μερικά καθαιρεμένα αρχαιολογικά ευρήματα.

Στην περίπτωση αυτή ταιριάζει ο στίχος του Νίκου Γκάτσου (1911-1992) “Κοιμήσου Περσεφόνη στην αγκαλιά της γης, στου κόσμου το μπαλκόνι ποτέ μην ξαναβγείς”. Έτσι μήπως είναι προτιμότερο το τραγούδι “Ο εφιάλτης της Περσεφόνης” ( ), αντί της ταφόπλακας των συγκεκριμένων αρχαιολογικών ευρημάτων;;

Το εργοστάσιο σοκολατοποιίας δημιουργήθηκε αρχικά από τον Δημήτριο Αθ. Φλόκα (1880-1943) και στη συνέχεια συμμετείχε στην επιχείρηση ο αδελφός του Ευάγγελος Αθ. Φλόκας κι ο εξάδελφός του Κωνσταντίνος Ι. Τζιβόπουλος και πήρε την μορφή ανώνυμης εταιρείας, το 1934. Όλα δείχνουν ότι ο Δημήτριος Αθ. Φλόκας ήταν ο δυναμικός παράγοντας της οικογένειας Φλόκα. Αυτό ίσως οφείλεται στις ζαχαροπλαστικές του ικανότητες που απέκτησε σε πρωτοπόρα ζαχαροπλαστεία, δηλ. στα φημισμένα εργαστήρια ζαχαροπλαστικής στο Παρίσι, γύρω στο 1900. Έτσι έγινε ειδικός στη γαλλική ζαχαροπλαστική, που άνοιξε το δρόμο της ευρωπαϊκής ζαχαροπλαστικής στη Θεσσαλονίκη και διαφοροποιήθηκε από την κυρίαρχη, τότε, ανατολίτικη ζαχαροπλαστική (αυτή των σιροπιαστών και των χαλβάδων) της οθωμανικής Σέλανικ. Η πρωτοπορία του αυτή επέφερε μεγάλα κέρδη την περίοδο του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, τότε δηλ που η Μεγάλη Συμμαχική Στρατιά είχε για έδρα της τη Θεσσαλονίκη.

Μεταξύ των φημισμένων εργαστηρίων ζαχαροπλαστικής στο Παρίσι, που μαθήτευσε ο Δημήτριος Αθ, Φλόκας, ήταν κι αυτό του ζαχαροπλαστείου Marquise de Sévigné. Εδώ φαίνεται έμαθε τα κωκ και τα εκλέρ, που έκαναν θραύση στη Θεσσαλονίκη, την περίοδο του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου.