Δύο σχέδια του Ρόκκου Βιτάλη για τα έργα της παραλίας την δεκαετία του 1870

Δύο σχέδια του Ρόκκου Βιτάλη για τα έργα της παραλίας την δεκαετία του 1870. Το ένα είναι το γνωστό σχέδιο με την αποτύπωση της υπάρχουσας κατάστασης και της μελλοντικής, μετά την επιχωμάτωση της παραλίας. Το έχουμε δει έγχρωμο εδώ: https://www.facebook.com/thessalonikilostcity/photos/pcb.1300215087134788/1300213980468232/ Το δεύτερο αποτελεί ένα σκαρίφημα της προόδου των έργων το 1871. Μας δίνει μια πολύ ωραία εικόνα της παραλίας της πόλης σε μια στιγμή μετάβασης. Οι εικόνες αυτής της ανάρτησης προέρχονται από το βιβλίο «Η ανάδυση της σύγχρονης Θεσσαλονίκης» της Α. Γερόλυμπου-Καραδήμου (το σχέδιο βρίσκεται στο Πρωθυπουργικό Αρχείο Κωνσταντινούπολης).

Θόδωρος Νάτσινας

Το σκαρίφημα της προόδου των έργων του Βιτάλη είναι ένα πολύ ενδιαφέρον σχέδιο που δίνει εικόνα στην περιγραφή που δημοσιεύθηκε στον Ερμή για την κατάσταση της παραλίας πριν ολοκληρωθεί το έργο το 1882 (https://www.facebook.com/thessalonikilostcity/photos/pcb.1294797701009860/1294797327676564/). Επίσης δίνει πληροφορίες για το χρονοδιάγραμμα των φάσεων του έργου. Η κατασκευή της παραλίας ήταν ένα σύνθετο έργο γιατί έπρεπε να γίνεται ενώ το λιμάνι εξακολουθούσε να λειτουργεί και, προφανώς, δεν έπρεπε να σταματήσει το εμπόριο καθώς δεν υπήρχε εναλλακτικό λιμάνι σε λογική απόσταση.

Για να συνεχίσει να δουλεύει το λιμάνι έπρεπε να συγχρονιστεί η καθαίρεση των παλιών προβλητών, με την κατασκευή μιας εναλλακτικής λύσης. Μια πιθανότητα τέτοιας εναλλακτικής λύσης δίνει το σκαρίφημα: να κατασκευαστούν πρώτα τμήματα της προκυμαίας (τουλάχιστον του κρηπιδώματος) και ίσως κάποιες νέες προβλήτες για να μπορούν εκεί να φορτο-εκφορτώνουν τα πλοία ενώ οι παλιές προβλήτες καθαιρούνταν. Φαίνεται στο σκαρίφημα ότι κατασκευαζόταν σε προτεραιότητα η περιοχή περίπου στην σημερινή πλ. Ελευθερίας, δίπλα στο πρώτο τελωνείο, κάτι που ήταν βολικό για την μετακίνηση των φορτίων. Το σκαρίφημα δείχνει επίσης ότι κατά προτεραιότητα κατασκευαζόταν και η δυτική άκρη της Κουντουριώτη – κάτι που θα επέτρεπε να δημιουργηθεί το οικόπεδο όπου θα κτιζόταν το δεύτερο τελωνείο. Με την κατασκευή του, και των προβλητών που το εξυπηρετούσαν, μπορούσε μετά να σταματήσει να λειτουργεί το πρώτο τελωνείο και να συμπληρωθεί η επιχωμάτωση μπροστά του αλλά και στα υπόλοιπα τμήματα.

Το σκαρίφημα του Βιτάλη δείχνει ότι δόθηκε προτεραιότητα και στο ανατολικό άκρο, στην περιοχή του Λ. Πύργου. Ίσως επειδή ήταν το πιο εύκολο σημείο καθώς το πλάτος της επιχωμάτωσης ήταν μικρό ή, ίσως, υπήρχε ανάγκη/δέσμευση να κατασκευαστεί το κτίριο του νοσοκομείου Γκουραμπά. Μάλιστα το Γκουραμπά φαίνεται ήδη κατασκευασμένο!

Στις επόμενες διαφάνειες παρουσιάζονται μεγεθύνσεις του σκαριφήματος αυτού, όπως έχουν δημοσιευθεί στο ίδιο βιβλίο της κας Γερόλυμπου-Καραδήμου.

Εδώ είναι το πρώτο τμήμα, το πιο δυτικό. Δδείχνει τα τελευταία προϋφιστάμενα παραλιακά κτίρια ενώ στο άκρο αριστερά, στο βάθος του κενού χώρου, θα υπήρχε το φρούριο του Βαρδαρίου. Εδώ η επιχωμάτωση έχει γίνει, στην έκταση όπου θα κατασκευαστεί το δεύτερο τελωνείο. Στο δεξί άκρο, το πιο νότιο κτίριο, που δεν φαίνεται καθόλου καλά, πρέπει να είναι η παλιά καραντίνα. Μεταξύ της καραντίνας και μέχρι το δυτικό τέλος της παλιάς οργάνωσης της παραλίας διακρίνεται ένας παραλιακός δρόμος που υπήρχε αλλά δεν ήταν συνεχής, σε σημεία σταματούσε. Αναλυτικότερα παρουσιάζεται στην επόμενη διαφάνεια. Οι ογκόλιθοι που σχημάτισαν το κρηπίδωμα, την προκυμαία είναι στην θέση τους αλλά ενδιάμεσα έχουν μείνει κενά στην επιχωμάτωση. Ταυτίζονται με τις «λίμνες» ή την «χερσαία θάλασσα» που ανέφερε ο «Ερμής».

Προσπάθεια αντιστοίχισης του παλιότερου παραλιακού δρόμου στα δύο σχέδια του Ρόκκου Βιτάλη για τα έργα της παραλίας.

Η περιοχή μπροστά από τον Πύργο της Αποβάθρας έχει μπαζωθεί και μαζί με την προκυμαία προσφέρει χώρο για την εξυπηρέτηση της εμπορικής κίνησης από τα καράβια. Σε αυτό το σημείο θα δημιουργηθεί η πλ. Ελευθερίας (και στην πρώτη-περιορισμένη και στην δεύτερη-διευρυμένη φάση της ύπαρξής της). Τα παραλιακά τείχη αλλού έχουν χάσει το ύψος τους αλλού διατηρούνται ακόμα. Δεν είμαι σίγουρος τι είναι αυτές οι γραμμές που φαίνονται στο κρηπίδωμα, στο σημείο της εσωτερικής λίμνης στα δεξιά. Ίσως να είναι οι πάσσαλοι που αναφέρει ο «Ερμής» όπου κάθονται και ψαρεύουν κάτοικοι. (Μάλιστα μοιάζουν με καλάμια ψαράδων …)

Φωτογραφία και σχόλιο από τον κ. Ν. Καστανίδη: “Σχετικά με τη γωνία της προκυμαίας μπορούμε να κάνουμε την εξής υπόθεση: μήπως έγινε 1) για να προσαρμοστεί ο εργολάβος στις μειώσεις των αρχικών προϋπολογισμών για τα επιμέρους τμήματα του έργου (όπως μας πληροφορεί η τούρκική διατριβή “OSMANLI DÖNEMİNDE SELANİK LİMANI: 1869–1912” (Port of Thessaloniki During the Ottoman Period 1869-1912) [2009] του S. Bayram και 2) λόγω της αύξησης του βάθους στο σημείο της γωνίας (δηλ. στο σημερινό ύψος της Αγίας Σοφίας), όπως διαπιστώνουμε από ναυτικούς χάρτες της Θεσσαλονίκης, πριν το 1870;;;

Εικόνα και σχόλιο από τον κ. Ν. Καστανίδη: “Ναυτικός χάρτης του Θερμαϊκού, το 1850”

Μεταξύ της μπαζωμένης περιοχής της μελλοντικής πλ. Ελευθερίας και του Λ. Πύργου η επιχωμάτωση έχει μείνει πίσω – η εσωτερική θάλασσα καλύπτει την μεγαλύτερη έκταση αυτού του τμήματος.

Το ανατολικό τμήμα φαίνεται πιο ολοκληρωμένο. Και αυτό ταιριάζει με την περιγραφή στον «Ερμή». Εντύπωση κάνει η εμφάνιση του νοσοκομείου Γκουραμπά, στο σχέδιο αυτό του 1871. Ιδιαίτερα επειδή μοιάζει με την μορφή με την οποία το ξέρουμε από τις μεταγενέστερες φωτογραφίες. Είχε ήδη κατασκευαστεί; Ήταν γνωστό το σχέδιό του; Είχε σχέση ο Βιτάλης και με αυτό το έργο; Εντύπωση κάνει και η εμφάνιση του παραλιακού δρόμου που φαίνεται ολοκληρωμένος με πεζοδρόμια σε αρκετό μήκος δυτικά από τον Λ. Πύργο.

Το σκαρίφημα του Βιτάλη περιλαμβάνει σε παράθεση κάτι που μοιάζει με μια τυπική διατομή της προκυμαίας και της παραλιακής οδού.