Η Τράπεζα Μυτιλήνης
Στον Φραγκομαχαλά στα τέλη του 19ου και τις πρώτες δεκαετίες του 20ού, όλα μπερδεύονται… Από τις πιο μπερδεμένες περιπτώσεις και με λάθος τα περισσότερα στοιχεία που κυκλοφορούν, είναι αυτή της Τράπεζας Μυτιλήνης, χωρίς να μπορούμε να εντοπίσουμε με σιγουριά την αρχική πηγή της εκάστοτε παρανόησης που αναπαράγεται πολλά χρόνια, και θύματά της έχουμε πέσει πολλοί κατά καιρούς. Τώρα που έχουμε τη δυνατότητα να δούμε περισσότερα ‘πρωτογενή’ στοιχεία, ξεκαθαρίζουμε μερικά απ’ αυτά τα λάθη, σε τρεις ‘τομείς’ : τις χρονολογίες, τις εικόνες της και τη θέση της -ή μάλλον, τις ΔΥΟ θέσεις της, μιας και αποδεικνύεται ότι κάποια στιγμή μετακόμισε. Τα πολλά και ενδιαφέροντα “εσωτερικά” της λειτουργίας της θα τα δούμε άλλοτε. Η Τράπεζα Μυτιλήνης ανήκε σ’ αυτό που με σημερινή ορολογία θα αποκαλούσαμε «Όμιλο» Κουρτζή, με άλλες του δραστηριότητες την ακτοπλοϊα, ανθρακωρυχεία κ.ά. Ιδρύθηκε με φιρμάνι του 1891, άνοιξε πολλά υποκαταστήματα και πτώχευσε τελικά το 1911. Με στοιχεία από την Journal de Salonique, τις εφημερίδες «Μακεδονία» και «Νέα Αλήθεια», το Ιστορικό αρχείου Αιγαίου «Εργάνη», διάφορες παλιότερες αναρτήσεις στο fb, και άλλες αναρτήσεις στο διαδίκτυο.
Μάρα Νικοπούλου
Τα λάθη και τα σωστά και στην εικόνα. Η πιο συχνά αναφερόμενη λάθος χρονολογία έναρξης του υποκαταστήματος της Θεσσαλονίκης είναι το 1899. Τη βλέπουμε σε αναρτήσεις στις ΠΦΘ, αλλά και παλιότερα σε δημοσίευση της επιστημονικής επετηρίδας του Κέντρου Ιστορίας Θεσσαλονίκης -κι ίσως εκεί οφείλονται και οι υπόλοιπες αναφορές. Σε διπλωματική εργασία [Ε. Λασκαράκη, Οι εμπορικές συναλλαγές της Τράπεζας Ανατολής με τη Δυτική Μακεδονία, Φλώρινα, 2017] η Τράπεζα Μυτιλήνης φέρεται να άνοιξε υποκατάστημα στη Θεσσαλονίκη το 1889, έναν χρόνο μετά την Τράπεζα Θεσσαλονίκης (δηλαδή, δύο χρόνια πριν την ίδρυση της Τράπεζας γενικώς) Πιο πρόσφατη λάθος χρονολογία που ανακαλύψαμε είναι αυτή στον Φάρο του Θερμαϊκού. Θα μπορούσε να είναι και απλό δακτυλογραφικό. 1819 αντί για 1891 που είναι το σωστό. Ωστόσο, εδώ είναι λάθος και η χρονολογία για το κλείσιμο του υποκαταστήματος. 1907 λέει -και το είδαμε επίσης σε αναρτήσεις (π.χ. Α. Αθάνατος, 2014, στην ΑΘ). Οι σωστές χρονολογίες όπως αποτυπώνονται σε υλικά της εποχής: η Τράπεζα Θεσσαλονίκης ιδρύθηκε με αυτοκρατορικό φιρμάνι του 1891, πτώχευσε το 1911. Το υποκατάστημα Θεσσαλονίκης άνοιξε το 1901 και έκλεισε κι αυτό στα τέλη του 1911.
Πιο συγκεκριμένα, το υποκατάστημα Θεσσαλονίκης έκανε τα εγκαίνιά του στις 18 Απριλίου 1901. H Journal de Salonique που κυκλοφόρησε την Τρίτη 22 Απριλίου αναφέρει «Την Παρασκευή που μας πέρασε πραγματοποιήθηκε η τελετή εγκαινίων της Τράπεζας Μυτιλήνης που μόλις άνοιξε στην πόλη μας. Στην τελετή συγκεντρώθηκε όλο το προσωπικό του νέου ιδρύματος για την ευημερία του οποίου ευχήθηκαν. Προσθέτουμε και τις δικές μας ευχές». Στις 9 Σεπτεμβρίου 1901, «ένας συντάκτης της JdS είχε μια μακριά συζήτηση με κάποιον που λόγω θέσης μπορεί να προσφέρει πολύτιμες πληροφορίες για το νέο ίδρυμα. Οι αρχικές δυσκολίες που ενυπάρχουν σε κάθε νέο εγχείρημα έχουν ξεπεραστεί όλες και η Τράπεζα σήμερα έχει μπει σε πολύ καλό δρόμο. Όλες οι κριτικές που της ασκήθηκαν δεν την εμπόδισαν να προοδεύσει αποφασιστικά. Οι δραστηριότητές της, αργά αλλά σταθερά, αποκτούν μια σοβαρή δυναμική. Η Τράπεζα Μυτιλήνης προχωράει με σύνεση. Τα αποτελέσματά της είναι πολύ ικανοποιητικά. Ο εμπορικός κόσμος αρχίζει να βλέπει τα οφέλη που έχει η λειτουργία του νέου ιδρύματος που μαζί με την Τράπεζα Θεσσαλονίκης και την Οθωμανική Τράπεζα θα παρέχουν ανεκτίμητες υπηρεσίες στις εμπορικές και χρηματοοικονομικές επιχειρήσεις της Θεσσαλονίκης». Πίσω απ’ τις γραμμές, καταλαβαίνουμε ότι τα πράγματα δεν ήταν τόσο ρόδινα.
Έχοντας σιγουρέψει τον χρόνο έναρξης λειτουργίας του υποκαταστήματος, πηγαίνουμε στις φωτογραφίες που κυκλοφορούν ως Τράπεζα Μυτιλήνης, δήθεν από το 1903. Στην ουσία, έχουμε μόνον κομμάτι της ταμπέλας της στο Χάνι Λομπάρντο, σε μια φωτό τραβηγμένη μέσα απ’ τα ερείπια της Οθωμανικής Τράπεζας μετά την βομβιστική επίθεση των Βαρκάρηδων («Γεμιτζήδων»). H άλλη φωτογραφία που κυκλοφορούσε ευρέως (δεν ξέρω ποια ήταν η ‘πρώτη πηγή’ της παρανόησης) δείχνει, υποτίθεται, το εσωτερικό της μετά την επίθεση, και μία ακόμα το κτίριο εξωτερικά [Σεμερτζίδης, ΠΦΘ,2018]. Λάθος! Κάτι που αποδεικνύεται από τα στοιχεία που δημοσιεύτηκαν στο άρθρο του Αλέξανδρου Σαββόπουλου για το Αυστριακό Ταχυδρομείο [περιοδικό «Φιλοτέλεια», τεύχη 722-723-724-725, και στο The Middle East Philatelic Bulletin, 17, Spring 2021] Οι φωτογραφίες δεν είναι από την Τράπεζα Μυτιλήνης, ούτε του 1903. Περιλαμβάνονται στην εικόνα για να γίνει σαφές ποιες εννοώ. Κατά τα άλλα, ένα απολογητικό απόσπαμα από την JdS, λίγες μέρες μετά την έκρηξη στην Οθωμανική Τράπεζα: «Ήταν σχεδόν φυσιολογικό να γίνουν παραλείψεις κατά την παρουσίαση των τελευταίων γεγονότων. Σήμερα θέλουμε να διορθώσουμε μία απ’ αυτές. Από την επόμενη μέρα των γεγονότων, το υποκατάστημα της Τράπεζας Μυτιλήνης της πόλης μας είχε ανοιχτά τα γκισέ του, και συνέβαλε -μαζί με τα μεγάλα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα, στη διάσωση της αγοράς από μια κατάρρευση που θα μπορούσε να αποβεί καταστροφική. Είμαστε ευτυχείς που διορθώνουμε αυτήν την -απολύτως μη ηθελημένη- παράβλεψή μας, την οποία μας επεσήμαναν εξέχοντες πολίτες που εκφράστηκαν για την στάση της Τράπεζας Μυτιλήνης με τα πλέον κολακευτικά λόγια».
Mια αγγελία από τον Μάρτιο του 1904 με ιδιαίτερο ενδιαφέρον: Ο ασφαλιστικός αντιπρόσωπος Βάσελμαν στεγάζεται στο κατάστημα ν. 9 ΚΑΤΩ από την Τράπεζα Μυτιλήνης. Η Τράπεζα Μυτιλήνης εξακολουθεί να είναι στο Λομπάρντο -κι είναι η πρώτη φορα που βλέπουμε γραμμένη τη διεύθυνσή της. Μήπως όμως τα γραφεία της δεν είναι ισόγεια; Η ταμπέλα που μισοφαίνεται στην φωτογραφία απ’ τα ερείπια δείχνει να είναι στο ύψος που έχουν τα κάγκελα μπροστά απ’ τις μπαλκονόπορτες (χωρίς μπαλκόνια να εξέχουν) του ορόφου. Σημειώνονται με πράσινο κατά μήκος του Λομπάρντο.
Όπως και να ‘χει, η Τράπεζα Μυτιλήνης δεν θα μείνει για πάντα στο Χάνι Λομπάρντο. Τα δημοσιεύματα που βλέπουμε εδώ (με χρονική απόσταση μεταξυ τους) δίνουν στοιχεία, που δεν θυμάμαι να αναλύονται πουθενά ως τώρα, για την «δεύτερη έδρα» της τράπεζας: ● Στις 29 Οκτωβρίου 1906, η Journal de Salonique μάς ενημερώνει σχετικά: «ΤΡΑΠΕΖΑ ΜΥΤΙΛΗΝΗΣ -Αυτό το χρηματοπιστωτικό ίδρυμα που λειτουργεί εδώ και κάποια χρόνια στην πόλη μας, τον τελευταίο καιρό έχει δώσει μια σοβαρή ώθηση στις δραστηριότητές του. Λόγω της αύξησης των εργασιών, οι πρώην εγκαταστάσεις της Τράπεζας δεν επαρκούσαν. Ως εκ τούτου, η Διοίκηση έκτισε -στο κέντρο μάλιστα της εμπορικής δραστηριότητας- ένα ειδικό κτίριο και εκεί μετακόμισαν τα γραφεία της Τράπεζας εδώ και λίγες βδομάδας. Αυτή η αλλαγή εξασφαλίζει ευκολία και τάξη, και θα ενισχύσει την ευημερία του ιδρύματος. Η φιλικότητα της διεύθυνσης, οι πολλές διευκολύνσεις που παρέχονται στους πελάτες και η προθυμία του προσωπικού να ικανοποιήσει όλο τον κόσμο αποτελούν επιπλέον εγγυήσεις για το λαμπρό μέλλον που περιμένει την Τράπεζα της Μυτιλήνης». Άρα: Σεπτέμβριο ή στις αρχές Οκτωβρίου του 1906, η Τράπεζα φεύγει από το Λομπάρντο. Αυτή η ανακοίνωση θα μας φανεί χρήσιμη και σε μια άλλη έρευνα, μιας και έχει ιδιαίτερη σημασία το ότι η τράπεζα πηγαίνει σε κτίριο που χτίστηκε για την ίδια -κατά παραγγελία, ας πούμε. Το γεγονός της «ειδικής» κατασκευής επιβεβαιώνεται από το απόσπασμα της Έκθεσης του Διοικητικού Συμβουλίου που βλέπουμε σε πράσινο πλαίσιο [από https://www.ergani-repository.gr/ergani/handle/11219/853?fbclid=IwY2xjawPS2zBleHRuA2FlbQIxMABicmlkETE5RWJtWVZYVUpBSUZaSnFZc3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHuzoNLjtTvniA0tLgtj--sdZSz1Dl77MfXXeZr-yLlrlp74lNJagu4gXEl2K_aem_goD1HWpfL_AMtjU8rXCMrA]. Όλο αυτό μας θυμίζει όσα γράφει ο Ε.Α. Χεκίμογλου για την Τράπεζα Ανατολής [«Το κτίριο του υποκαταστήματος της Τράπεζας της Ανατολής στη Θεσσαλονίκη, ΚΙΘ, 1992] και είχαμε δει εδώ: https://www.facebook.com/photo/?fbid=773019749854327&set=a.21129569602673 ● 1910, 27 Μαρτίου: η Tράπεζα χρησιμοποιείται για να δώσει εξηγήσεις για το προς πώληση κατάστημα ΚΑΤΩ από τα γραφεία της. «Πωλείται: Το κατάστημα που βρίσκεται στο ισόγειο της Τράπεζας Μυτιλήνης μπορεί να πωληθεί, επιπλωμένο, με πολύ συμφέροντες όρους. Πληροφορίες στα γραφεία της εφημερίδας». Η αγγελία εμφανίζεται μερικές φορές ακόμα, με τελευταία δημοσίευσή της στις 5 Απριλίου 1910. 1910: Με πρώτη εμφάνιση στις 8 Σεπτεμβρίου και τελευταία στις 20 Νοεμβρίου (έτσι κι αλλιώς η Journal δεν εκδίδεται μετά), μια αγγελία που επιβεβαιώνει ότι η Τράπεζα έχει τα γραφεία της σε όροφο -και φυσικά ότι λειτουργεί ακόμα: Γνήσια υποδήματα Αμερικής, κάθε τύπου, πωλούνται λιανικώς στην Αμερικανική Αγορά, στο ΙΣΟΓΕΙΟ της Τράπεζας Μυτιλήνης, στον Φραγκομαχαλά» ● Η διεύθυνση του κτιρίου αποκαλύπτεται ΜΕΤΑ το κλείσιμο της Τράπεζας, στη ‘Νέα Αλήθεια’. Τα γραφεία της Τράπεζας ήταν στο άνω διαμέρισμα του Χανίου Κατούνη, που τώρα πια ενοκιάζεται. Την αγγελία έχει βάλει το Γραφείο της Εφορείας του Ελληνικού Νοσοκομείου. Όλ’ αυτά θα τα χρειαστούμε και σε επόμενη ανάρτηση για το Χάνι Κατούνη. Ευχαριστίες στην Σοφία Δημουλά για τον εντοπισμό της αγγελίας στη Ν. Αλήθεια!
Από το πρώτο κιόλας φύλλο της «Μακεδονία» (στις 10/7/1911), η Τράπεζα Μυτιλήνης εμφανίζεται με διαφήμιση όπου αναφέρονται τα 16 πλέον σημεία που διαθέτει καταστήματα και γραφεία και όλες οι υπηρεσίες που προσφέρει. Η διαφήμιση -με τον ανορθόγραφο τίτλο της- δημοσιεύεται κάθε μέρα μέχρι τις 4 Νοεμβρίου 1911, ημερομηνία κατά την οποία, όπως φαίνεται παραδίπλα, η Τράπεζα Μυτιλήνης έχει ήδη κάνει παύση πληρωμών. Σαράντα μέρες μετά, στις 14/12/1911, η -πάλι ανορθόγραφη στον τίτλο- Τράπεζα Μυτιλήνης έχει και υπότιτλο: Εν εκκαθαρίσει. Η πτώχευση της τράπεζας είναι πια γεγονός και στο «Εργάνη» υπάρχει αποδελτίωση από διάφορα σχετικά δημοσιεύματα σε εφημερίδες του εξωτερικού. Από μία γερμανική εφημερίδα, μαθαίνουμε ότι η Τράπεζα Μυτιλήνης έχει προχωρήσει σε παύση πληρωμών ήδη πριν τις 4 Νοεμβρίου 1911 – μία ακόμα απόρροια του ιταλοτουρκικού πολέμου, κατά την εφημερίδα. Η Europe Orientale της 16-11-1911 μάς ενημερώνει για τους εκκαθαριστές που ορίστηκαν (αυτούς που δεν αποδέχτηκαν τελικά, όπως φαίνεται στο δημοσίευμα της Μακεδονίας της 14-12-1911). Στη Θεσσαλονίκη, η Τράπεζα Μυτιλήνης θα αναφερθεί ξανά, ως δηλωτικό για διεύθυνση άλλων. Αυτό όμως θα το δούμε σε άλλη ανάρτηση. Σύντομα 😊