Κτίρια στην πόλη που δεν έχουν τα κλασικά κεραμίδια

Η αρχιτεκτονική και τα οικοδομικά υλικά είναι πάντα αλληλένδετα. Με αφορμή την πρώτη «ευρωπαϊκού» τύπου στέγη στην πόλη (στο Πασάζ Οριεντάλ της οδού Φράγκων, το 1900), ας δούμε την διαθεσιμότητα του υλικού της και μερικά παραδείγματα κτιρίων που δεν καλύπτονταν μόνον με κλασικά κεραμίδια... Από την Μάρα Νικοπούλου

…με πιο χαρακτηριστικό ίσως το Τελωνείο, που όμως χτίστηκε πολύ αργότερα (θεμελιώθηκε το 1910 και παραδόθηκε το ‘12)

H πρώτη αναφορά στη Journal de Salonique αφορά αυτή καθαυτή την επένδυση σε λατομείο σχιστόλιθου και γίνεται τον Αύγουστο του 1899. «Ο Φαζλί Ζαντέ Εσσάντ μπέη, παραχωρησιούχος βιομηχανικών επιχειρήσεων, ο κεφαλαιοκράτης κ. Όσμο Ρ.Ν. Μορίς και ο μηχανικός κ. Αβιέννα ξεκίνησαν αυτές τις μέρες επισκέπτονται ένα σημαντικό λατομείο σχιστόλιθου που ανήκεις στον Εσσάντ Μπέη. Το ορυχείο διαθέτει ασύγκριτο πλούτο. Οι επισκέπτες θα ασχοληθούν με εξόρυξη σχιστόλιθου. Οφείλουμε να συγχαρούμε τον Εσσάντ μπέη για τις προσπάθειές του να προσελκύσει το ενδιαφέρον σημαντικών προσώπων στην εκμετάλλευση του λατομείου που θα αποτελέσει καλή πηγή εσόδων για την χώρα. Και να πούμε ότι η οθωμανική γη κρύβει θησαυρούς τους οποίους οι συμπατριώτες μας οφείλουν να αποφασίσουν να εξερευνήσουν και να εκμεταλλευτούν». Τοποθεσία δεν ξέρουμε -ακόμα- αλλά κρατάμε τη χρονολογία και τα ονόματα, και βλέπουμε ότι ο Όσμο Μορίς στις αρχές Ιανουαρίου 1900 αναφέρεται ως Ιδιοκτήτης του ‘Carrieres d’ardoises Oriental’ (Λατομείο ‘Σχιστόπλακες Ανατολής’) και είναι επαρκώς σημαντικός για την JdS ώστε να καταγράφει τα πηγαινέλα του στην πόλη. Στην περίπτωση, οι δουλειές του τον έφεραν από την Ευρώπη, και τον έστειλαν στην Τεργέστη. Τώρα πια έχουμε και το όνομα της εταιρείας που στις 29/3/1900 αναφέρεται πρώτη φορά και σε διαφήμιση. «Στέρεες, κομψές, ελαφρές, ΣΧΙΣΤΟΠΛΑΚΕΣ ΑΝΑΤΟΛΗΣ. Έχω την τιμή να πληροφορήσω τους αρχιτέκτονες και τους επιχειρηματίες της Θεσσαλονίκης ότι ορίστηκα αποκλειστικός εμπορικός αντιπρόσωπος στις Σχιστόπλακες Ανατολής για την κάλυψη κτιρίων -όμοιες με αυτές που χρησιμοποιούνται σε όλη την Ευρώπη. Μπορώ να παρέχω σχιστόπλακες σε διάφορες διαστάσεις και σε τιμές χαμηλότερες από αυτές των βιομηχανικών κεραμιδιών. Για περισσότερες πληροφορίες, παρακαλώ να απευθύνεστε στο γραφείο μου, Στοά Σαού, ν. 4. Αλμπέρ Λεβύ, μηχανικός» Το όνομα του μηχανικού χτυπάει καμπανάκι, αλλά δεν βρέθηκαν παραπάνω στοιχεία, για την ώρα. Είναι, άραγε, συγγενής των Λεβύ της JdS; Και κυρίως: μήπως πρόκειται για τον μηχανικό Λεβύ που μαζί με τον Αρριγκόνι είχαν φτιάξει -λίγα μόλις χρόνια νωρίτερα- τη μαρμάρινη αποβάθρα και τα κιόσκια της; Mήπως, λοιπόν, εκεί βλέπουμε -έστω όχι σε κανονικό κτίριο- την πρώτη χρονικά τέτοια κάλυψη; Ζουμ από τη φωτό ν. 210 του Joseph Pigassou.

Τον Ιούνιο του 1900, προκειμένου να εξασφαλίσει την κανονική ροή των προϊόντων του λατομείου που εκμεταλλεύεται, ο Όσμο Μορίς φτιάχνει δρόμο από την Παπαδιά, όπου βρίσκονται, μέχρι το Γκράντσκο. Οφείλεται αποκλειστικά σε ιδιωτική πρωτοβουλία, γράφει η JdS. Ο Μορίς κατάφερε να γίνει ο δρόμος σύντομα και η εφημερίδα τον συγχαίρει γενικώς για τον τρόπο που εκμεταλλεύεται το λατομείο. Από εδώ μαθαίνουμε ότι οι σχιστόπλακες προέρχονται από την Παπαδιά κοντά στο Γκράντσκο. Δεν ξέρουμε πού βρίσκεται το λατομείο της φωτογραφίας (AD11-1660) από την συλλογή του P. Albarel, δεν είναι όμως απίθανο να πρόκειται για το ίδιο, καθώς ο Αλμπαρέλ είχε στην κατοχή του φωτογραφίες της ευρύτερης περιοχής. Όπως είδαμε πριν λίγες μέρες [εδώ: https://archive.saloni.ca/1563], σύμφωνα με τη JdS, το πρώτο παράδειγμα τέτοιας στέγης σε μεγάλο κτίριο εμφανίζεται στα τέλη Οκτωβρίου 1900, με υλικά από το “Carrieres d’ardoises orientales” και μνεία στον Όσμο Μορίς.

Λίγες μέρες μετά, δημοσιεύεται διαφήμιση άλλης φίρμας: Oθωμανική Εταιρεία Σχιστόλιθου -Πλάκες στέγης. Οι σχιστόπλακες προτείνονται ιδιαίτερα διότι είναι ιδιαίτερα ελαφρές, πολύ ανθεκτικές και κομψές και προσφέρουν μία ασύγκριτη αρχιτεκτονικά όψη. Από άποψη τιμής, όπως και από άποψη αντοχής, οι σχιστόπλακες ανταγωνίζονται όλα τα υλικά κάλυψης. Για αναλυτικές πληροφορίες, επικοινωνήστε με το γραφείο της Εταιρείας στο Γιλδίζ Χαν, ν.8» Εδώ δεν υπάρχει όνομα αντιπροσώπου, και το γραφείο βρίσκεται σε άλλη διεύθυνση. Ένα μήνα μετά, στις 6-12-1900, η Carrieres d’Αrdoises Οrientales ανακοινώνει ότι απέκτησαν αποθήκη για την πώληση τους. «Το υλικό αυτό είναι έχει πολλά πλεονεκτήματα στην κάλυψη στεγών. Εκτός από αυτό της τιμής, οι σχιστόπλακες είναι πιο ελαφριές απ’ όλα τα συστήματα κάλυψης και πιο ανθεκτικές στον χρόνο. Για κάθε άλλη πληροφορία, απευθυνθείτε στο γραφείο διεύθυνσης, στην Παράλληλη οδό (Βουλγαροκτόνου/νυν Πρ. Κορομηλά) απέναντι από την Μητρόπολη». Και σε αυτήν τη διαφήμιση δεν γράφεται όνομα αντιπροσώπου. Δεν είναι απίθανο, ωστόσο, να αναφέρεται στον χώρο όπου αργότερα βλέπαμε τα «μαρμαράδικα». Σημειώνεται επίσης ότι εκείνη την εποχή, η περιοχή δεν έχει πλήρως ανοικοδομηθεί μετά τη φωτιά του 1890 -η ίδια η Μητρόπολη ακόμα χτίζεται. Στις 20/12/1900, ένα πολύ ενδιαφέρον δημοσίευμα βάζει ξανά στην ιστορία τον Α. Λεβύ. Αφορά μια ‘έμπρακτη’ διαφήμιση του υλικού, που εξασφαλίζει την επίσημη υιοθέτησή του από τον Δήμο. «Μετά από ενδελεχή εξέταση διάφορων συστημάτων στέγης, οι Δημοτικές Αρχές τέθηκαν υπέρ της κάλυψης με σχιστόπλακες, όχι μόνον επειδή είναι ελαφριές και ανθεκτικές, αλλά κυρίως λόγω του κόστους τους. Ένα υπόστεγο ιδιοκτησίας του Δήμου που βρίσκεται στην οδό Βαρδαρίου, καλύφθηκε ήδη με σχιστόπλακες με την φροντίδα του γνωστού αρχιτέκτονα κ. Α. Λεβύ. Το αποτέλεσμα είναι πολύ όμορφο και βοηθά και τους πλέον διστακτικούς να το αποφασίσουν. Εισάγεται, λοιπόν, η στέγαση με σχιστόπλακες. Τόσο το καλύτερο!»

Εδώ έχουμε το εξής θέμα: Μιλάει για την οδό Βαρδαρίου 😊 Εγνατία από Λαγκαδά ως Βενιζέλου). Στα γαλλικά λέει ‘hangar’ που απ’ όσο ξέρω είναι οι μεγάλες αποθήκες/υπόστεγα – συνήθως μακρόστενες. Δεν ξέρω αν ο όρος χρησιμοποιούταν τότε και για άλλες αποθήκες ή ελαφριές κατασκευές (ας πούμε ξύλινα, λυόμενα κλπ). Αφήνω εδώ ως ερώτημα αυτό το χαρακτηριστικό «περίπτερο» στη γωνία της Λαγκαδά, που σίγουρα έχει κάλυψη τύπου λέπι, και όχι κλασική κεραμοσκεπή. Η φωτογραφία βέβαια [από ανάρτηση Α. Σαββόπουλου, ΠΦΘ] είναι πολλά χρόνια αργότερα, το 1915, αλλά σίγουρα υπήρχε και πριν τον Α’ΠΠ. Εδώ βλέπουμε ολόκληρο το σύμπλεγμα με τις «μυτερές» στέγες, σε ζουμ φωτογραφίας του Joseph Pigassou.

Ξαναπιάνουμε την αποδελτίωση: Η διαφήμιση της Οθωμανικής Εταιρείας Σχιστόλιθου, που πρωτοείδαμε τον Νοέμβριο του 1900, συνεχίζει να μπαίνει-και θα συνεχίσει, αποκλειστικά αυτή, μέχρι και τον Αύγουστο 1903. Τον Μάρτιο 1901 ανακοινώνονται αλλαγές στη διοίκηση των Carrieres d’ Ardoises Orientale «των οποίων διευθυντής ήταν ο κ. Όσμο Μορρίς. Λίαν προσεχώς θα δώσουμε πληροφορίες για την νέα διοίκηση». Δεν το κάνουν -ή δεν τις βρήκα. Έναν χρόνο μετά όμως, τον Μάρτιο του 1902, δημοσιεύεται μια ανακοίνωση στα γερμανικά, σύμφωνα με την οποία η φίρμα με την επωνυμία Οθωμανική Εταιρεία Σχιστόλιθου Ζακομπί & ΣΙΑ με έδρα το Γκράντσκο, στον Καζά Κιοπρουλού, έχει εγγραφεί στο εμπορικό μητρώο. Αναφέρει ότι έχει δύο συνεταίρους (Αλμπέρ Ζακομπί και Αύγουστο Σετζ) και ότι ιδρύθηκε την 1 Οκτωβρίου 1901. (Τουλάχιστον αυτά κατάλαβα από την μετάφραση του Γούγλη- παρακαλώ τους γερμανομαθείς να διορθώσουν, αν κάνω λάθος) Το Γκράντσκο το είχαμε δει και στο δημοσίευμα για τον δρόμο που διανοίχτηκε για την άλλη φίρμα (Ardoises Orientales). Οκτώβριος 1908, η τελευταία σχετική ανακοίνωση: Ο Εσσάντ μπέης δηλώνει ότι η Ardoisieres Ottomanes που υφίσταται από το 1899 (ενώ τα παλιά δημοσιεύματα για το 1899 ανέφεραν την Ardoises Orientales) διαλύεται και ότι απαγορεύει στους Ζακομπί και Σετζ την είσοδο στα λατομεία που παραμένουν του Εσσάντ. Τα περί της εκμετάλλευσης/ιδιοκτησίας κλπ μπορεί να μην ξεκαθαρίζονται, μαθαίνουμε όμως ότι παρότι οι διαφημίσεις είχαν σταματήσει το 1903, η φίρμα υπήρχε ως το 1908 Πίσω στο 1904 όταν, με το νέο κτίριο της Οθωμανικής Τράπεζας, έργο των Μπαρούχ και Αμάρ, η οδός Φράγκων αποκτά άλλη μια στέγη ευρωπαϊκού τύπου με φολιδωτή κάλυψη. Στις επαύλεις της περιοχής των Εξοχών, εκεί που κυρίως εμφανίζονται οι πυργοειδείς απολήξεις και οι θόλοι, υπήρξαν αρκετά «φολιδωτά» παραδείγματα και κάλυψη με σχιστόπλακες – τα κλασικά κεραμίδια δεν ενδείκνυνται για τέτοιες κλίσεις. Ενδεικτικά: Η οικία Σεφιγιέ Τελτζή (1906) μέσω του Β. Κολώνας, Η Θεσσαλονίκη εκτός των Τειχών. Δεξιά, ζουμ στον θόλο της ( φωτό: P.de Gigord/Kallimages) Η οικία Νουριγιέ (1906). Αριστερά, το 1907 [P.de Gigord/Kallimages] και λίγο πριν κατεδαφιστεί [Χ.Καμπίτογλου], πάλι μέσω του Β.Κολώνα. Αλλά και σε κάποια μεσοπολεμικά κτίρια του κέντρου – ορισμένα, ευτυχώς, υπάρχουν ακόμα Εδώ βλέπουμε δύο παραδείγματα όπως ήταν το 1976, σε φωτογραφίες από την συλλογή του Θ. Νάτσινα Αριστερά: Μέγαρο Πρεβεδουράκη (1924- σχέδια Λ. Παλαιολόγου) Τσιμισκή με Κ.Ντιλ. Δεξιά: Μέγαρο Φλορεντίν-Γκατένιο [1925 -σχέδια Pleyber & Η. Fernandez], Τσιμισκή με Βενιζέλου