Saloni.ca Archive

Μια ξεκάρφωτη πανεπιστημιακή μονάδα; Από τον Νίκανδρο Καστανίδη.

Η Επιτροπή του Ελληνικού Κέντρου Εξυπηρετήσεως Πανεπιστημίων , “με τη βοήθεια του Οικοδομικού Συνεταιρισμού Ν. Μουταλάσκη και δωρεών από το εξωτερικό, οικοδόμησε, το 1954, κοντά στο συνοικισμό Κάτω Τούμπας Θεσσαλονίκης, μια μονώροφη οικοδομή, όπου στέγασε το Φοιτητικό Κέντρο του. Το Κέντρο αυτό αποτελεί το πρότυπο φοιτητικό εντευκτήριο με βιβλιοθήκη, αναγνωστήριο κλπ., όπου εκδηλώνεται κάθε εξωακαδημαϊκή δραστηριότητα της περιοχής. Εκεί οργανώνονται συχνά διαλέξεις με ομιλητές φοιτητές, ποιητικές βραδιές, εκθέσεις φωτογραφιών, χοροί, διαγωνισμοί σκακιού κλπ.” [Β. Δ. Κυριαζόπουλου: Τα πενήντα χρόνια του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, ΑΠΘ, 1976, σελ. 198]

Που βρίσκεται ή που βρισκόταν;; Η φοιτητική αυτή μέριμνα εξυπηρετούσε κάποια φοιτητική αναγκαιότητα;; ή κάποιες αλλότριες σκοπιμότητες;;

Η τοποθεσία αυτής της “μονώροφης οικοδομής” είναι ιδιαίτερα δύσκολο να εντοπιστεί, γιατί δεν γίνεται καμία σχετική μνεία στα δημόσια κείμενα του ΑΠΘ, εκτός απ’ αυτήν του Κυριαζόπουλου. Μετά από πολύ ψάξιμο και αρκετή τύχη, εντοπίστηκε στην οδό Σινιόσογλου 22, δίπλα στη διασταύρωση Μ. Μπότσαρη και Σινιόσογλου, πάνω από την Παπαναστασίου. Τώρα το κτίσμα αυτό ανήκει στο Δήμο Θεσσαλονίκης, λειτουργεί ως Πολιτισμικό Κέντρο και ονομάζεται “Νεανικό Σταυροδρόμι”.

Είναι πολύ απόμακρη η συγκεκριμένη τοποθεσία από το τότε επίκεντρο της φοιτητικής ζωής, που ήταν, κατά κύριο λόγο, το παλιό κτίριο της Φιλοσοφικής Σχολής και η Φοιτητική Λέσχη (στη γωνία Εθνικής Αμύνης με Δημ. Μαργαρίτη). Άρα η επισκεψιμότητά του θα ήταν μόνο από κάποιους ελάχιστους φοιτητές που έμεναν στη γύρω περιοχή. Από την άλλη μεριά, είναι πολύ θολές ή απρόσιτες οι λειτουργικές ευχέρειες των φοιτητικών συλλόγων για να οργανώσουν εκδηλώσεις, εκτός φυσικά από τους ημέτερους. Αλλά για τους ημέτερους κάτι τέτοιο θα ήταν άχρηστο, γιατί αυτοί όποτε ήθελαν, μπορούσαν να έχουν πιο δημοφιλείς και πιο προσιτούς πανεπιστημιακούς χώρους. Διαφαίνεται, δηλαδή, ότι κάποιες άλλες σκοπιμότητες εξυπηρετούσε αυτό το “Φοιτητικό Κέντρο”.

[Β. Δ. Κυριαζόπουλου: Τα πενήντα χρόνια του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, ΑΠΘ, 1976, σελ. 199] [Β. Δ. Κυριαζόπουλου: Τα πενήντα χρόνια του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, ΑΠΘ, 1976, σελ. 200]

Από τον Dimitri Lyras: Στο συγκεκριμένο ίδρυμα ΠΙΕΠ πέρασα σχεδόν όλη μου την φοιτητική ζωή από 1968 μέχρι το 1972. Σύχναζα και μετά, αλλά αραιά, μέχρι το 1975. > Υπήρχε μία μεγάλη αίθουσα – αναγνωστήριο μπαίνοντας αριστερά, μετά το γραφείο διοίκησης, και δεξιά μπαίνοντας υπήρχε ένα μικρό καθιστικό και μετά μία αίθουσα διαλειμμάτων με τραπέζια καρέκλες και πιάνο. Στο υπόγειο υπήρχε ένα μικρό χημείο, αλλά δεν ήταν προσβάσιμο και η κατοικία μίας κυρίας που καθάριζε το οίκημα. > Όντως το κτίριο ανηγέρθη από το WUS και ήταν το μοναδικό στα Βαλκάνια. Μία πρώτη γεύση της λογικής των ΜΚΟ της εποχής. Πάντως ουδέποτε πραγματοποιήθηκαν “εκδηλώσεις” που θα υποδήλωναν προσπάθεια επηρεασμού πρός κάποια κατεύθυνση. > Αντιθέτως οι φοιτητές που συχνάζαμε εκεί, κυρίως μαθητές του Λυκείου Τούμπας, ήταν στο σύνολο τους ριζοσπαστικοποιημένοι και όσο ο χρόνος κυλούσε τόσο περισσότερο φούντωνε γενικά η αντίθεση πρός το καθεστώς. > Κατά το 1973 εμφανίστηκαν μερικοί “φοιτητές” για να διαβάσουν αλλά ήταν πολύ φανερό περι τίνος επρόκειτο και καθορίστηκε κοινή γραμμή να μην τους μιλάει κανένας, ούτε καλημέρα. Έφυγαν μετά από λίγο. > Περισσότερες πληροφορίες και ουσιαστικές μπορεί να δώσει ο καθηγητής Νομικής και Πρόεδρος του WUS για μεγάλη περίοδο, Παναγιώτης Λαδάς. > Αυτά τα λίγα από τις αμέτρητες καλές αναμνήσεις της εποχής.

Ο Δαυίδ Μπράβος εντοπίζει την έδρα της Γερμανικής στρατιωτικής προπαγάνδας μέσα στην ΔΕΘ. Oberkommandos der Wehrmacht – Wehrmachtpropaganda (OKW/WPr)

Η ταμπέλα με τα χαρακτηριστικά της στρ. μονάδας στην είσοδο του κτηρίου. Βρισκόμαστε σχεδόν δίπλα στο κτήριο του σώματος ελλήνων προσκόπων στην Βασ. Γεωργίου, όπως αποδεικνύεται και στο φωτογραφικό σχόλιο πιο κάτω. Εδώ η προέκταση προς τα κάτω. Βλέπουμε ακόμα ένα κτήριο και αμέσως μετά την πίσω μεριά του κτηρίου του σώματος ελλήνων προσκόπων, στην Βασ. Γεωργίου. Ο δρόμος είναι η προέκταση της οδού Έδισον μέσα στην παλιά έκθεση στο Πεδίο του Άρεως. Φωτογραφία από τον εξοπλισμό στο εσωτερικό. Το τελευταίο κτήριο (προς τα πάνω) πρέπει να χτίστηκε από το 1937 μέχρι το 1939. Το κεντρικό κτήριο ταιριάζει σε όλα. Σημειώνονται τα κτήρια μέσα στην παλιά έκθεση. Και εδώ ο δρόμος είναι η εγκαταλειμμένη απο το 1939 προέκταση της οδού Έδισον πρός την θάλασσα. Αεροφωτογραφία με τα κτήρια το 1945

Facebook: https://web.facebook.com/thessalonikilostcity/posts/pfbid02XBaiTaSBmLceGh5uckh8YakLfS7Q66odNT8AsKB3QFXE6yieC5Gm7ts6NkSL5VVPl?_rdc=1&_rdr

Κρίσπου 7. Χρονολόγηση του κτιρίου μέσω φωτογραφιών, με αφορμή μια πινακίδα μνήμης που τοποθετήθηκε στο Κουλέ Καφέ για το κτίριο που στεγάζει την Δημοτική Βιβλιοθήκη Άνω Πόλης. Το χρονολογεί μεταξύ 1897-1905 και ονομάζει ως αρχικό κάτοικο -λογικά και ιδιοκτήτη- τον «Οθωμανό στρατιωτικό διοικητή Χιφζί μπέη». Οι φωτογραφίες όμως δείχνει να καταρρίπτουν το πρώτο σκέλος, την χρονολόγηση..

Φωτό: Δ. Βαβαλίδη, από το Vanishing Thessaloniki, Θεσσαλονίκη 1982

Χρησιμοποιούμε δυο λήψεις του Paul Zepdji που όπως προκύπτει από άλλα στοιχεία χρονολογούνται στα 1891-92.

Για το αριστερό κομμάτι χρησιμοποιούμε μια επιχρωματισμένη εκδοχή της που έχει κάπως καλύτερη ανάλυση. Μεταξύ άλλων, δείχνει και το Μητροπολιτικό Μέγαρο, με σκαλωσιές αλλά σχεδόν τελειωμένο. Το κτίριο του Ελληνικού Προξενείου δεν έχει χτιστεί ακόμα. Και τα δύο ήταν έργα του Ερνέστου Τσίλερ και ολοκληρώθηκαν το μεν Μητροπολιτικό Μέγαρο το 1892, το δε Προξενείο το 1893. Αντίστοιχα, όσο μας επιτρέπει να δούμε η ποιότητά της, στην φωτό δεν διακρίνεται (τουλάχιστον όχι τελειωμένο…

Το σημείο που μας ενδιαφέρει όμως είναι στο δεξί κομμάτι της αρχικής. Συγκρίνουμε ένα απόσπασμα καλύτερης ανάλυσης (δεξιά) με απόσπασμα της φωτό του 1889 (αριστερά). Σημειωμένο σε πράσινο πλαίσιο, το κενό οικόπεδο το 1889, και το κτίριο της Βιβλιοθήκης, το 1892. Τα κτίρια με τους κόκκινους αριθμούς μπαίνουν ως «σημεία ελέγχου» και στις δυο φωτογραφίες. (Για παράδειγμα, τα κτίρια 1 και 3 βρίσκονταν στο βόρειο πεζοδρόμιο της (νυν) Ολυμπιάδος, στο τετράγωνο που τώρα ορίζεται από τις οδούς Ολυμπιάδος, Θεοτοκοπούλου, Αργυροπούλου, Καλλιδρόμου.)

Σχετικά με τον ιδιοκτήτη του, δεν ξέρουμε βέβαια τι αναφέρεται στις κτηματολογικές πηγές. Πάντως, ο δρόμος σύμφωνα με τον Β. Δημητριάδη, λεγόταν «Kαϊμακάμη Χιφζί Εφέντη». Ωστόσο, στη JdS που αναφέρει με κάθε ευκαιρία τους «αξιωματούχους» της πόλης, δεν συναντάμε ξεκάθαρα κάποιον Χιφζί στρατιωτικό διοικητή της Θεσσαλονίκης. Το όνομα Χιφζί εμφανίζεται ελάχιστες φορές από το 1897 ως το 1910 –άλλοτε ως «πασάς» και άλλοτε ως «μπέης», πάντα όμως με άλλη ιδιότητα. Ενδεικτικά: Τον Μάιο 1899, στην Μυτιλήνη είναι διοικητής κάποιος Θεσσαλονικιός Χιφζί Πασάς. Τον Νοέμβριο 1899, “ο εντιμότατος Χιφζί μπέης” προάγεται στην δεύτερη κλάση του τάγματος “Oula”. Eίναι γνωστός για τη συμμετοχή του σε φιλανθρωπικά έργα και έργα δημοσίου συμφέροντος.

Μάρτιος 1902: Ο εντιμότατος Χιφζί Μπέη που εκλέχτηκε δημοτικός σύμβουλος, μόλις έδωσε την παραίτησή του [..μάλλον από το Εμπορικό Επιμελητήριο] Αύγουστος 1903:Ο Χιφζί Πασά, πρώην διοικητής Μούγλων, διορίστηκε στη γενική επιθεώρηση βιλαετίων Ρωμυλίας. Τον Ιανουάριο 1904, συναντάμε Χιφζί Πασά ως διοικητή στις Σέρρες (στο αντίστοιχο σαντζάκι, προφανώς) Ενώ τον Ιούλιο 1905, ο Χιφζί Πασάς είναι μέραρχος, πάλι στις Σέρρες (ή κάτι που «χάθηκε στη μετάφραση» του βαθμού του. Τον αναφέρει ως general de division).

Toν Φεβρουάριο 1907, διορίζεται βαλής στο Μοναστήρι. Πάντα χωρίς να γνωρίζουμε εάν πρόκειται για τον ίδιο άνθρωπο που έδωσε το όνομά του στον δρόμο.

Στις 20 και 21 Οκτωβρίου 1898 η πόλη αλλά και τα γύρω μέρη σε μεγάλη ακτίνα πλήγηκαν από πρωτοφανή καταιγίδα με χαλαζόπτωση. Τεράστιες ήταν και οι ζημιές στο σιδηροδρομικό δίκτυο. Η Μάρα Νικοπούλου ψάχνει στην Journal de Salonique (αξίζει τον κόπο να διαβάσετε τις λεπτομερείς περιγραφές στα αποκόμματα που επισυνάπτονται) και ο φωτογράφος Jean Leitmair μας προσφέρει δύο σπάνιες λήψεις του 1899 από τα προσωρινά έργα στον Γαλλικό ποταμό που έγιναν για το πέρασμα των εμπορευμάτων.

Στο πίσω μέρος: Σιδηρόδρομοι JSC [Jonction Salonique-Constantinople] Θεσσαλονίκη-Kilindir. Προσωρινό πέρασμα εμπορευμάτων στον Γαλλικό ποταμό, σχεδόν στο 19ο χιλιόμετρο, μετά τις πλημμύρες της 20-21 Οκτωβρίου 1898 Η JdS στις 24/10/1898 αφιέρωσε στο θέμα ολόκληρο το πρωτοσέλιδό της και τη μισή 2η σελίδα, με τις γνωστές γλαφυρές περιγραφές της.

Η χαλαζόπτωση, που χτύπησε την Πέμπτη το βράδυ την πόλη μας και προκάλεσε ζημιές το ύψος των οποίων δεν είναι ακόμα γνωστό, είναι από τις πιο βίαιες που έχουν παρατηρηθεί ποτέ. H θύελλα ξέσπασε κατά τις 8 με πρωτόγνωρη ένταση. Σύντομα, μ’ έναν θόρυβο που θύμιζε εκατομμύρια βότσαλα που συγκρούονταν, το χαλάζι, τεράστιο, έπεφτε με τέτοια ορμή και ένταση που είδαμε να τρυπάει από άκρη σε άκρη σανίδες πάχους δύο πόντων. Μας ανέφεραν κι ότι τα μεταλλικά φύλλα της στέγης του Τελωνείου είναι διάτρητα σαν από σφαίρες. Όσο θυμάται ο άνθρωπος, στη Θεσσαλονίκη δεν υπάρχει άλλο τόσο καταστροφικό φαινόμενο. Αυτή η χαλαζόπτωση ήταν πράγματι σπάνια, και τα χρονικά της μετεωρολογίας δεν έχουν καταγράψει περισσότερες από μια ντουζίνα περιπτώσεις σε σχετικά μακρά χρονική περίοδο. Απ’ όλες τις διάσημες χαλαζοθύελλες που έχουν καταγραφεί σε ειδικές εργασίες, βρίσκουμε ως πλέον ισχυρές εκείνες που το 1697, 1703, 1822, 1829, και 1831 ρήμαξαν το Φλιντσάιρ, την Περς, τις πόλεις της Βόννης, της Καζέρτας στην Ισπανία και της Κωνσταντινούπολης. Ποτέ, ακόμα και σ’ αυτές τις περιπτώσεις, το χαλάζι δεν ξεπέρασε σε μέγεθος αυτό του λεμονιού. Την Πέμπτη το βράδυ, όμως, μαζέψαμε κομμάτια μεγάλα σαν τη γροθιά ενός δυνατού άνδρα, που ζύγιζαν 250-300 γραμμάρια, σκληρά και γωνιώδη έτσι που να μπορούν να τρυπήσουν το κρανίο μ’ ένα τους χτύπημα. Έτσι, η Θεσσαλονίκη θα μείνει διάσημη στην ανθρώπινη μνήμη, καθώς στις 20 Οκτωβρίου 1898, στις 8 το βράδυ, δέχτηκε το πιο αξιοσημείωτο χαλάζι που έχει πέσει από τους πιο μακρινούς καιρούς έως τις μέρες μας. Καθόλου αξιοζήλευτη δόξα, σίγουρα πράγματα.

Είναι δύσκολο να εκτιμήσει κανείς με σχετική ακρίβεια τις ζημιές. Για να καταλάβετε, πολύ επιφανειακά, τι επέφερε αυτή η καταστροφή, ανεβείτε σε μια στέγη και κοιτάξτε γύρω σας. Το θέαμα που θα δουν τα μάτια σας αρκεί για να τρομάξετε. Θα βρείτε τον εαυτό σας να σκέφτεται ότι εάν αυτό είχε συμβεί ημέρα, θα είχαν υπάρξει πολλές καταστροφές και πολλά θύματα. Τουλάχιστον το ένα τρίτο των κεραμιδιών στα σπίτια είναι τσακισμένα, θρυμματισμένα, κομμένα –σε μερικές στέγες μένουν μόνο άμορφα συντρίμμια και σκόνη από κεραμίδια. Απ’ την άλλη, απ’ όλα τα τζαμλίκια, οτιδήποτε γυάλινο ήταν εκτεθειμένο προς τα δυτικά (εκεί απ’ όπου ερχόταν το χαλάζι) αλλά και από πολλά νότια παράθυρα μόνον ελάχιστα τζάμια δεν έσπασαν. Πολλά παράθυρα που προστατεύονταν από περσίδες δεν γλίτωσαν απ’ την καταστροφή, γιατί αυτό το χαλάζι, με την ορμή μυδράλιου, έφτασαν στα τζάμια μέσα απ’ τις ράγες των παραθυρόφυλλων που τις τρύπησαν σαν να ‘ταν από χαρτί. Aπ’ τις τρύπες που άνοιξαν στις στέγες και τα παράθυρα, τα νερά της καταρρακτώδους βροχής -που δεν σταμάτησε να πέφτει μέχρι το Σάββατο το πρωί- κατέκλυζαν τα διαμερίσματα. Σε μερικά σπίτια, έβρεχε κυριολεκτικά μέσα απ’ το ταβάνι και το νερό διαπερνούσε τα πατώματα και πλημμύριζε τους κάτω ορόφους. Έτσι τα πάντα –έπιπλα, κρεβάτια, χαλιά σε πατώματα και τοίχους, είδη ρουχισμού- μούλιασαν σαν σε ναυάγιο. Το Σάββατο, την πρώτη μέρα με ήλιο μετά απ’ αυτή την καταστροφή, βλέπαμε απλωμένα στα μπαλκόνια και στα παράθυρα λασπωμένες κουρτίνες, μουσκεμένα στρώματα, ακόμα και φουστάνια και κοστούμια που έσταζαν σαν μετά από αναγκαστικό μπάνιο, να αχνίζουν στον ήλιο. Πόσοι φτωχοί άνθρωποι, των οποίων οι παράγκες δοκιμάστηκαν ιδιαίτερα, αλλά και πόσοι πλούσιοι δεν αναγκάστηκαν ν’ αλλάξουν ένα μουσκεμένο πουκάμισο μ’ ένα άλλο, όχι λιγότερο υγρό! Σε κάποια πολύ εκτεθειμένα σημεία, δεν έμεινε ούτε ένα τζάμι, όπως στις γυάλινες στέγες της Σιτέ Σαούλ, της Στοάς Αμερικαίν και της Στοάς Λομπάρντο. Στις Εξοχές, όλες οι σέρες στους κήπους των σπιτιών βρίσκονται στην ίδια κατάσταση.

Η περιγραφή συνεχίζεται, εξίσου γλαφυρή, και με αναφορές στο «επιχειρηματικό δαιμόνιο» (όπως αυτό του τζαμά που προσπάθησε να κλέψει τα διαμάντια των συναδέλφων του, ώστε να εκμεταλλευτεί μόνος του όλη αυτή την ζήτηση!!!) «Πολλοί μεγάλοι έμποροι και αναρίθμητοι καταστηματάρχες υπέστησαν απώλειες, μεγάλες έως ανεπανόρθωτες. Τα καταστήματα νεωτερισμών στην λεωφόρο Σαμπρή-Πασά δοκιμάστηκαν σφόδρα. Τα εμπορεύματά τους, κατά το μεγαλύτερο μέρος, καταστράφηκαν. Σου ραγίζει η καρδιά, είναι μεγάλο κρίμα να βλέπεις τους κακόμοιρους εμπόρους που, όλο τον χρόνο, αιμορραγούν προκειμένου να ασφαλίσουν τα καταστήματά τους για τη φωτιά, να έχουν καταστραφεί ολοσχερώς μέσα σε πέντε λεπτά και μάλιστα από μια απροσδόκητη συμφορά που, επιπλέον, έχει χτυπήσει σχεδόν όλον τον κόσμο έτσι που δεν αφήνει κανένα περιθώριο να προσφύγεις στην συμπόνια των συμπολιτών σου. Όλοι οι μεγάλοι εμπορικοί οίκοι και οι βιομηχανίες, οι τράπεζες, η διοίκηση των σιδηροδρόμων, οι νηματουργίες Σαϊας και Τόρες, το εργοστάσιο της Ρεζή κ.λπ, πλημμύρισαν σε βαθμό που μετά δυσκολίας κατάφεραν να σώσουν τα αρχεία και τα βιβλία τους. Παντού, την Παρασκευή και το Σάββατο, είχαν αργία –ασχολούνταν μόνον για να βάλουν σε τάξη την κατάσταση και τα χαρτιά τους. Στην Ρεζή, στις καπναποθήκες που περιείχαν εμπορεύματα αξίας πολλών χιλιάδων λιρών τουρκίας, οι στέγες τρύπησαν. Οι απώλειες είναι σημαντικές. Στο Τελωνείο, όλα τα εμπορεύματα που είχαν φτάσει με τα τελευταία ατμόπλοια έχουν μικρότερες ή περισσότερες ζημιές. Ήδη από τη νύχτα της καταστροφής, ο αξιότιμος προϊστάμενος Μπεχζέντ Μπέης έλαβε επείγοντα μέτρα για να μετριάσει, ει δυνατόν, τις συνέπειες της λαίλαπας. Όλοι οι υπάλληλοι κλήθηκαν αμέσως να παρουσιαστούν το πρωί της Παρασκευής, και οι παραλήπτες των εμπορευμάτων ενημερώθηκαν ότι από την Παρασκευή, τα αγαθά τους θα παραδίδονταν με μεγάλες διευκολύνσεις. Χάρη σε αυτό το μέτρο που λήφθηκε με πρωτοβουλία του αξιότιμου Μπεχζέντ Μπέη, τον οποίο συγχαίρουμε θερμά καθώς και όλο το προσωπικό, το κακό –μεγάλο ήδη– περιορίστηκε κάπως.

Για να πάρουμε μια ιδέα αυτής της καταστροφής πρέπει να επικεντρώσουμε την προσοχή μας στην Ιστιρά. Θα χρειαστεί πολύς χρόνος ώστε τα δεδομένα που συλλέγονται από παντού να βοηθήσουν στην εκτίμηση της ζημιάς. Σκεφτείτε τις τεράστιες ποσότητες σιτηρών, αλατιού και αλεύρων – όλα πλημμυρισμένα, να κολυμπάνε στη λάσπη. Δεν υπάρχουν λόγια για να περιγράψουμε αυτό τον όλεθρο. Εκ πρώτης όψεως, όλα μοιάζουν κανονικά. Δεν υπάρχει ένδειξη, όπως μετά από μια πυρκαγιά ή άλλη θεομηνία, που να δείχνει ότι έχει γίνει κάποια συμφορά. Οι αποθήκες είναι άθικτες, οι τοίχοι στέκουν όρθιοι, οι πόρτες είναι στην θέση τους –όλα είναι φυσιολογικά. Κι όμως, εκεί, σε μια στιγμή, πολλές χιλιάδες λίρες Τουρκίας χάθηκαν, εξατμίστηκαν, αφανίστηκαν. Από την Παρασκευή το πρωί, όλοι βάλθηκαν να επισκευάσουν τις τρύπιες στέγες, τα σπασμένα παράθυρα. Αλλά όλων οι καρδιές αγωνιούσαν, με την είδηση ότι έλειπαν κεραμίδια. Στο μεταξύ, η βροχή έπεφτε με ορμή –πραγματικοί καταρράκτες που κατέστρεφαν παραπάνω όσα είχαν μουλιάσει και διείσδυαν μέσα στα σπίτια σαν από τρυπητές κουτάλες. Από πολύ νωρίς, οι αποθήκες κεραμιδιών και τα καταστήματα υαλοπινάκων κατακλύστηκαν από κόσμο, κυριολεκτικά. Μέσα σε μια ώρα, οι τιμές αυτών των προϊόντων τριπλασιάστηκαν. Το επιχειρηματικό δαιμόνιο –με την κακή σημασία του όρου- δεν χάνει ποτέ δεν τα δικαιώματά του. Μας επεσήμαναν μάλιστα την περίπτωση ενός αρπακτικού που, για να εκμεταλλευτεί καλύτερα τη στιγμή, προσπάθησε να αρπάξει σήμερα το πρωί τα διαμάντια όλων των τζαμάδων, ώστε να γίνει αυτός ο μόνος που θα τοποθετεί τζάμια σε μια πόλη χωρίς παράθυρα!... Θα θέλαμε να παραδώσουμε στη δημόσια καταδίκη το όνομα αυτού του αλήτη!...”

«Σε λιγότερο από δύο ώρες, όλα τα κεραμίδια και οι υαλοπίνακες που υπήρχαν στα εμπορικά της πόλης εξαντλήθηκαν. Ο κόσμος άρπαζε αυτά τα αγαθά, σαν ψωμί μετά από λιμό, και επέστρεφε γεμάτος χαρά, αν είχε αποκτήσει 50 κεραμίδια (στην τιμή των 100), ενώ χρειαζόταν 200 ή 300. Κάποιοι, για να τα προφυλάξουν ή για να πάνε πιο γρήγορα, τα μετέφεραν οι ίδιοι, προσεκτικά –λες κι ήταν πορσελάνες της Σαξονίας ή αγαλματίδια Σεβρών. Εκείνη τη μέρα, αν σας έπεφτε στο κεφάλι ένα κεραμίδι, θα το θεωρούσατε δώρο εξ ουρανού. Φυσικά, όταν οι αποθήκες της πόλης εξάντλησαν τα αποθέματά τους, όλος ο κόσμος κατευθύνθηκε προς την κεραμοποιία Αλλατίνι που, ως γνωστόν, βρίσκεται στις Εξοχές. Και με χίλιες δυσκολίες, διακινδυνεύοντας εκατό φορές να πέσουν σ’ έναν δρόμο που είχε μετατραπεί σε ποτάμι από λάσπη, κι όπου τα άλογα πήγαιναν χωμένα ως το στήθος στο νερό, κάποιοι εκλεκτοί –οι πρώτοι που έφτασαν– είχαν την τύχη να βρούνε πλακάκια. Μ’ αυτή την περίσταση, φαίνεται να συνδέεται άλλη μια κακοτυχία. Εδώ και δυο μήνες, η κεραμοποιία Αλλατίνι, βλέποντας ότι η εντόπια κατανάλωση δεν ήταν πολύ μεγάλη, έστειλε στην Κωνσταντινούπολη 200.000 κεραμίδια. Έτσι το στοκ που υπήρχε ήταν πολύ μικρό σε σχέση με την εξαιρετική ζήτηση της Παρασκευής. Παρ’ όλα αυτά, για να ικανοποιήσει όλον τον κόσμο, ο διευθυντής της κεραμοποιίας, ο κ. Νερί, έλαβε μέτρα για να αυξήσει την ημερήσια παραγωγή των 4000 κεραμιδιών κατά ένα πολύ μεγάλο ποσοστό. Από την άλλη, οι κύριοι Αλλατίνι έδωσαν εντολή να μεταφερθούν στην Θεσσαλονίκης το συντομότερο δυνατόν όλα τα κεραμίδια που βρίσκονται στα πελώρια υπόστεγα που έχουν στν κατοχή τους στο Καπουτζιλάρ [Πυλαία]. Μερικές χιλιάδες κεραμίδια που βρίσκονταν εκεί μεταφέρονται στην πόλη και είναι μια μεγάλη βοήθεια αυτή τη στιγμή. Εδώ πρέπει να επισημάνουμε ότι οι κύριοι Αλλατίνι έχουν δώσει ρητές εντολές στο προσωπικό τους να μην υπάρξει η παραμικρή αύξηση στη τιμή των κεραμιδιών που υπάρχουν διαθέσιμα στην κεραμοποιία τους. Οι στιγμές παραήταν κρίσιμες και οι αξιότιμοι συμπολίτες μας δεν σκέφτηκαν να το εκμεταλλευτούν βγάζοντας κέρδος. Δεν θα τους προσβάλλουμε συγχαίροντάς τους –το συνηθίζουν να είναι γενναιόδωροι. Μαθαίνουμε ότι έχουν δοθεί επείγουσες παραγγελίες παντού, ιδιαίτερα στην Μασσαλία και την Κωνσταντινούπολη». Κι επειδή το χιούμορ με τον “κακό μας τον καιρό” προϋπήρχε των social media και η Journal de Salonique πάντα έβαζε και αστείες νότες, βάζει ένα λογοπαίγνιο: -Eσείς, κυρία μου, πάθατε ζημιές; -Το πιάνο μου πλημμύρισε. -Δηλαδή έχετε πιάνο με νερά.. Στα γαλλικά βέβαια λειτουργεί πολύ καλύτερα καθώς τo πιάνο à queue (με ουρά) και το aqueux («με νερά») ακούγονται το ίδιο. Και μια ιστοριούλα... Αληθινή ή ψεύτικη, ποιος ξέρει; Πάντως “ευρηματική” 🙂 «Ένας ευρηματικός φίλος που έχει μια φτωχική καλύβα στην παραλία πούλησε ολόκληρη την στέγη του, όπως είναι. Στις ερωτήσεις που του κάναμε, απαντούσε το ίδιο: “Τα μισά απ’ τα κεραμίδια μου έχουν γίνει κομμάτια. Όλα τα πράγματά μου είναι μούσκεμα, πιο μούσκεμα δεν γίνεται. Πουλώντας σε καλή τιμή τα κεραμίδια που παραμένουν άθικτα –που από μόνα τους δεν μου εγγυώνται καμία προστασία απ’ τον κατακλυσμό- θα μπορέσω αργότερα, με το κέρδος που θα έχω, να πληρώσω μια ολοκαίνουργια στέγη. Ορίστε!” Σωστό επιχείρημα!»

Κωνσταντίνος Ν. Γκράτζιος (1890-1967)

Ήταν ο επί σειρά ετών γυμνασιάρχης του Γ΄ Γυμνασίου Θηλέων Θεσσαλονίκης (1936-1955) και πατέρας του αρχηγού των Ενόπλων Δυνάμεων, μετά την Χούντα, αρχιστράτηγου Αγαμέμνονα Κ. Γκράτζιου (1922-1993).

Γεννήθηκε στο Ελαφότοπο Δυτικού Ζαγορίου του νομού Ιωαννίνων. Αποφοίτησε το 1908 από το Γυμνάσιο Σερρών, όπου εργαζόταν ο πατέρας του. Ως μαθητής Γυμνασίου συνέβαλε, μαζί με συμμαθητές του, στον Μακεδονικό Αγώνα μεταφέροντας πληροφορίες στον Ελληνικό στρατό. Το 1914 τελείωσε το μονοτάξιο Διδασκαλείο Ιωαννίνων και το 1916 γράφτηκε στη Φιλοσοφική Σχολή των Αθηνών, από όπου πήρε το πτυχίου της Φιλολογίας.

Υπηρέτησε στον Ελληνικό στρατό ως έφεδρος αξιωματικός, μέχρι το 1922. Πρωτοδιορίστηκε ως καθηγητής στη Ζωσιμαία Σχολή Ιωαννίνων και συμμετείχε, για οκτώ χρόνια, στην εδραίωση του φημισμένου Ιεροδιδασκαλείου της Μονής Βελλάς. Το 1933 ανέλαβε τη θέση του γυμνασιάρχη στο Γυμνάσιο Πολυγύρου. Το 1935 ήρθε σε σύγκρουση με το Μητροπολίτη Κασσανδρείας Ειρηναίο, υπερασπιρίζοντας τη δημοτική γλώσσα. Η μετάθεση του στο Γ΄ Γυμνάσιο Θηλέων Θεσσαλονίκης ήταν το επακόλουθο και η αναβάθμισή του. Στη διάρκεια της εκπαιδευτικής του θητείας επισήμαινε τον αναχρονιστικό χαρακτήρα της εκπαίδευσης και αγωνίστηκε με τον τρόπο του για το άνοιγμα της λαϊκής παιδείας.

Από τον Νίκανδρο Καστανίδη.

Κωνσταντίνος Ν. Γκράτζιος (1890-1967) Οδός Γυμνασιάρχου Κ. Γκράτσιου (δηλ. Γκράτζιου) στη Θεσσαλονίκη, κοντά στο Διοικητήριο Οδός Γυμνασιάρχου Κ. Γκράτσιου (δηλ. Γκράτζιου) στη Θεσσαλονίκη, κοντά στο Διοικητήριο 1935 ο Κ. Γκράτζιος στο Γυμνάσιο του Πολυγύρου 1937, ο Κ. Γκράτζιος γυμνασιάρχης στο Γ΄ Γυμνάσιο Θηλέων Θεσσαλονίκης, που τότε στεγαζόταν στο Σιντριβάνι 1946, ο Κ. Γκράτζιος γυμνασιάρχης στο Γ΄ Γυμνάσιο Θηλέων Θεσσαλονίκης, που τότε στεγαζόταν στην Καρόλου Ντήλ 1955, τελετές στο Γ΄ Γυμνάσιο Θηλέων Θεσσαλονίκης μ΄αφορμή την αποχώρηση του Κ. Γκράτζιου, λόγω συνταξιοδότησης Οικία οικογένειας Γκράτζιου, στη διασταύρωση Μ. Μπότσαρη με Πατρών

Για το σχολείο Terekki και το κτίριο της Κασσάνδρου, που σήμερα στεγάζει το 51o Δημοτικό, τη χρονολόγηση και τον αρχιτέκτονά του. Από την Μάρα Νικοπούλου.

Το σίγουρο είναι ότι πρόκειται για ένα από τα ιδιωτικά σχολεία που ίδρυσαν Ντονμέδες της Θεσσαλονίκης –η πλευρά των Καπαντζή, για την ακρίβεια. Tο πρώτο σχολείο της Προόδου (Τerekki, ή σε άλλες αναφορές Τerakki) ιδρύθηκε στα τέλη της δεκαετίας 1870. Σίγουρα όμως δεν ήταν αυτό το κτίριο που σώζεται τώρα και που βλέπουμε στις φωτό (αριστερά, από την σελίδα του ιδρύματος που υφίσταται ακόμα ως Şişli Terakki).

Κι αυτό γιατί το σημερινό κτίριο κατέλαβε μέρος του χώρου που στον χάρτη του Β. Δημητριάδη σημειώνεται ως Sancak και στην φωτογραφία των Schultz & Barnsley (1889) το βλέπουμε ξεκάθαρα. Δεν είναι απίθανο βέβαια και το πρώτο σχολείο να στεγαζόταν κάπου εκεί, ή σε μέρος του μεγάλου κτιρίου που συχνά αναφέρεται ως «ιεροδικείο», μιας και εκεί γύρω ήταν και τα άλλα δυο –βραχύβια- ντονμέδικα σχολεία που είχαν ιδρυθεί προηγουμένως (αμφότερα από τον Σεμσή Εφέντη, τον «δάσκαλο του Κεμάλ», όπως έχει μείνει γνωστός). Αλλά και γιατί τίποτα δεν αποκλείει το νέο κτίριο να χτίστηκε αντικαθιστώντας το παλιό, όπως συνέβη με άλλα σχολεία. Αλλά δεν έχει βρεθεί κανένα στοιχείο που να επιβεβαιώνει ή να οδηγεί προς τα εκεί, άρα δεν μπορούμε να το υιοθετήσουμε. Παρεμπιπτόντως, εκεί κοντά στεγάστηκε για αρκετά χρόνια και το Φεϊζιέ –ο άλλος εκπαιδευτικός οργανισμός των Ντονμέδων (της πλευράς των Καρακάς), που όμως ιδρύθηκε αργότερα, το 1884.

Παρενθετικά, οι δυο «εκπαιδευτικοί οργανισμοί» (Τερακί και Φεϊζιέ), παρά τις διαφορές τους στην κατεύθυνση, συχνά συνεργάζονται, όπως θα δούμε και άλλοτε. Προς το παρόν, ιδού ένα «επίκαιρο» λόγω καιρικών συνθηκών: Το 1901, η Journal de Salonique ανακοινώνει την αναβολή της κοινής εκδρομής των δυο σχολείων με τρένο εξαιτίας των ασταμάτητων βροχών. Οι βροχές πρέπει να ήταν και η αιτία που αναβλήθηκαν για αργότερα και τα εγκαίνια του νέου κτιρίου, αυτού που ξέρουμε και σήμερα. Στις 29 Μαϊου 1905. η εφημερίδα γράφει: «Τα εγκαίνια των νέων κτιρίων των σχολείων αρρένων και θηλέων του Γιαντικιάρ Τερακί θα γίνουν την επόμενη εβδομάδα». Λίγες μέρες μετά, στις 2 Ιουνίου, επανέρχονται με εκτενέστερο κείμενο: «Την Δευτέρα 6 Ιουνίου τρέχοντος θα γίνουν τα εγκαίνια των νέων κτιρίων των σχολείων Τερεκί –αρρένων και θηλέων» Θα τα κάνει ο βαλής, θα είναι μεγαλοπρεπή και επίσημα, και η Επιτροπή του σχολείου, ο πρόεδρος Μεχμέτ Καπαντζή, οι δωρητές, όλοι όσοι συνέβαλαν με οποιονδήποτε τρόπο θα νιώσουν δικαιωμένοι βλέποντας τις προσπάθειές τους να στέφονται με τόση επιτυχία. Τα σχολεία χτίστηκαν ακολουθώντας ένα σχολαστικό σχέδιο και πληρούν όλες τις σύγχρονες απαιτήσεις για άνεση και υγιεινή: τεράστιες και ευάερες αίθουσες διδασκαλίας, μεγάλες αυλές για την ψυχαγωγία των μαθητών κλπ. H εφημερίδα συνεχίζει με το εγκώμιο του Μ. Καπαντζή για την ακάματη ενεργητικότητά του και το όνειρό του να προσφέρει στους νέους μουσουλμάνους ένα ωραίο σχολικό ίδρυμα. Το έργο ζωής του, όπως το αποκαλεί ο ίδιος ταπεινά. Μαζί με τους συνεργάτες του αποφάσισαν να αναδιοργανώσουν το εκπαιδευτικό πρόγραμμα της σχολής. Προσέλαβε για διευθυντή τον πολύ έμπειρο κ. Παρώ, τα μαθήματα γαλλικών και γερμανικών θα αυξηθούν και θα γίνονται ειδικά μαθήματα σχετικά με τις τραπεζικές πρακτικές αλλά και το εμπόριο στη χώρα γενικώς και στην περιοχή ειδικότερα. «Το σχολείο Τερεκί, με 30 χρόνια πορείας, που έχει ήδη δώσει τόσο ωραία αποτελέσματα, βλέπει τώρα μπροστά του ένα λαμπρό μέλλον». Το προηγούμενο δημοσίευμα δεν μας δίνει καμιά πληροφορία για τον αρχιτέκτονα. Όμως, στις 12 Σεπτεμβρίου 1904, στη Journal de Salonique με τιτλάκι «Γιαντικιάρ Τερακί» είχε γραφτεί: «Τα συμβόλαια για την κατασκευή του νέου τουρκικού σχολείου Γιαντικιάρ Τερακί έχουν ήδη υπογραφεί. Τις εργασίες που θα αρχίσουν εντατικά τις εμπιστεύτηκαν στους γνωστούς αρχιτέκτονες κ. Μπαρούχ και Αμάρ». Γνωστοί και σ’ εμάς καθώς τους έχουμε ήδη δει να αναφέρονται μαζί για το κτίριο του νυν Νοσοκομείου Γεννηματά και το νέο Τίριγγ, και τον Μπαρούχ (μαζί με τον Τεντέσκι) για το Ορόσντι-Μπακ. Αν ο χρόνος ανάμεσα στον Σεπτέμβριο 1904 και τον Ιούνιο 1905 που θα γίνουν τα εγκαίνια φαίνεται λίγος, ας θυμηθούμε ότι για το τεράστιο κτίριο του Δημοτικού Νοσοκομείου, ο θεμέλιος λίθος μπήκε στις 17 Νοεμβρίου 1902 και τα εγκαίνιά του (με σχεδόν πλήρη και τον εξοπλισμό) έγιναν σε λιγότερο από 22 μήνες –στις αρχές Σεπτεμβρίου 1904. Επίσης, αν και κατά καιρούς αναφέρονται πολλά για προθέσεις να χτιστούν νέα παραρτήματα Γιαντικιάρ κλπ, μετά την αναφορά στους αρχιτέκτονες (1904) δεν υπάρχει κάτι άλλο που να το βλέπουμε «έτοιμο» τα επόμενα χρόνια. Μόνον αναγγελίες αποφάσεων για νέα σχολεία (1906, 1907) που θα δούμε αναλυτικά άλλοτε. Τα εγκαίνια δεν γίνονται στις 6 Ιουνίου, όπως είχε γραφτεί. Λόγω καιρικών συνθηκών, κατά πάσα πιθανότητα, καθώς οι εφημερίδες εκείνων των ημερών έχουν διάφορα δημοσιεύματα για τις βροχές. Όμως χάρη σ’ αυτήν την αναβολή, έχουμε μία πολύ σημαντική αναγγελία : «Σήμερα στις 8 τουρκική ώρα, θα γίνουν τα επίσημα εγκαίνια των νέων σχολικών κτιρίων των σχολείων αρρένων και θηλέων Γιαντικιάρ Τερακί, που χτίστηκαν στη συνοικία Παζάρ Τεκεσί». Όπου Παζάρ Τεκεσί λέγεται η Κασσάνδρου σ’ εκείνο το ύψος, καθώς ο ομώνυμος τεκές βρισκόταν(σύμφωνα με τον Δημητριάδη) ακριβώς απέναντι απ’ το σχολείο που ξέρουμε, στη γωνία Κασσάνδρου με Πρ. Ηλία –κι έτσι, επιβεβαιώνουμε για ποιο κτίριο πρόκειται. Η φωτογραφία με το στολισμένο κτίριο είναι σύμφωνα με το Baki Sarasakal από την ημέρα των εγκαινίων –δηλαδή, τις 19/6/1905. Το ρεπορτάζ από την ημέρα των εγκαινίων εμφανίζεται 3 μέρες μετά (η Journal de Salonique δεν βγαίνει κάθε μέρα) και είναι ως συνήθως αναλυτικότατο. Παρίσταται ο βαλής, ο αστυνομικός διευθυντής, ο Χουλουσή Μπέη και όλοι οι αξιωματούχοι –πολιτικοί και στρατιωτικοί. Το επιβλητικό κτίριο είναι στολισμένο με σημαίες και γιρλάντες με λουλούδια γύρω απ’ τα παράθυρα. [εδώ υπάρχει διαφορά με την προηγούμενη φωτογραφία, καθώς δεν βλέπουμε γιρλάντες] Παίζουν τον αυτοκρατορικό ύμνο, και οι επικεφαλής του νέου σχολείου παρουσιάζονται στον βαλή. Μια σύντομη προσευχή κι ο βαλής ανοίγει τις πύλες του νέου σχολείου και μπαίνουν σε μια μεγάλη αίθουσα ειδικά διαμορφωμένη για την περίσταση. Ο Ακίφ εφέντης κάνει μια αναδρομή του έργου των Τερακί από την ίδρυσή τους. Μιλά για την πρόοδο που έχει η δημόσια εκπαίδευση στα χρόνια του σουλτάνου Αμπντούλ Χαμίτ, ευχαριστεί τους γενναιόδωρους δωρητές χάρη στους οποίους χτίστηκε το νέο σχολείο. Αναφέρεται ιδιαίτερα στον Χασάν Φεχμί Πασά, τον Μεχμέτ Καπαντζή και τον Δρα Ριφάτ, που προώθησαν αυτό το όμορφο έργο –τους ήρωες-, χωρίς να ξεχάσει τα άλλα μέλη της επιτροπής. Ο βαλής απαντάει και συγχαίρει Καπαντζή, Ριφάτ και επιτροπή κι έπειτα επισκέπτονται τις αίθουσες διδασκαλίας, τους κοιτώνες και το εργαστήριο. Ο βαλής εκφράζει ξανά την πλήρη ικανοποίησή του και συγχαίρει θερμά τον πρόεδρο και τα μέλη της επιτροπής. Ο Χασάν Ακίφ, ένας από τους ιδρυτές του σχολείου, σε φωτογραφία από το Salonica, a family cookbook της Esin Eden (δισέγγονής του) και του Νικόλα Σταυρουλάκη (Aθήνα, Talos Press, 1997) To σχολείο συχνά αναφέρεται ως «εμπορική σχολή». Εκτός από το ότι στο πρόγραμμά του αναφέρονταν μαθήματα λογιστικής κλπ, όπως είδαμε παραπάνω, πιθανή εξήγηση ίσως δίνει ένα δημοσίευμα του Αυγούστου 1906: «Μετά τον θάνατο στην Κωνσταντινούπολη του Ισμαήλ Εφέντη, διευθυντή της Εμπορικής Σχολής, η Επιτροπή του σχολείου Γιαντικιάρ Τερεκί επιφορτίστηκε να ενώσει τα δυο σχολεία. Το παλιό κτίριο της Εμπορικής Σχολής θα προορίζεται αποκλειστικά για εσωτερικούς μαθητές». Όπως και να ’χει, τα επόμενα χρόνια ανακοινώνονται κι άλλα παραρτήματα , ένα απ’ αυτά σίγουρα χτίζεται (το Γιαλιλάρ, που ήταν και το τελευταίο που έκλεισε -το 1923 μετά τη συνθήκη της Λωζάννης). Το κτίριο της Κασσάνδρου μάλλον εγκαταλείπεται κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους, υφίσταται ζημιές τον Ιούνιο του ’13 και δεν είναι ξεκάθαρο ως τι λειτούργησε μέχρι τη φωτιά του ’17, που όμως το άφησε ανέγγιχτο. Υπάρχει μια φωτογραφία (από ανάρτηση Ι.Βλαχόπουλου, αν θυμάμαι καλά) που το δείχνει με ταμπέλα «... ΦΥΛΑΚΗΣ» και χωροφύλακες μπροστά. Κάποια σχολή χωροφυλακής, προφανώς, αλλά ποιού τμήματος και πότε δεν είναι σαφές. Κρατάμε όμως την ημερομηνία εγκαινίων του κτιρίου: 19 Ιουνίου 1905 και, κατά 90%, τους αρχιτέκτονές του: Μπαρούχ και Αμάρ.

Άλλο ένα κτίριο για το οποίο αναφέρονται πολλά και διάφορα για την χρονολογία που χτίστηκε και τις κατά καιρούς χρήσεις και ονόματά του (Εμπορική Σχολή Κομιτάτου «Ενωσις και Πρόοδος», Σχολή Έφιππων Αξιωματικών Χωροφυλακής, Νοσοκομείο Ε.Ε.Σ., Κεντρικό Νοσοκομείο Προσφύγων) αλλά δεν αναφέρεται τίποτα για τον αρχιτέκτονά του.. Από την Μάρα Νικοπούλου.

Αυτό που σίγουρα δεν ισχύει είναι ότι «χρονολογείται από το 1880» όπως γράφει η Παράλλαξη [19/11/1916, 100 χρόνια Νοσοκομείο Γεννηματάς: Το κτίριο ,το κατοχικό καταφύγιο, η ιστορία]. Πηγή της πληροφορίας δεν αναφέρεται, πάντως πρόκειται για λανθασμένη χρονολόγηση, καθώς –αν μη τι άλλο- χτίστηκε μετά, όπως θα δούμε παρακάτω, από το κτίριο της Παλιάς Φιλοσοφικής /Ινταντιέ (1888) αλλά υπάρχουν και φωτογραφίες της περιοχής στα 1890, όπως αυτή από ανάρτηση της Κ. Τσιρέλη.

Ο θεμέλιος λίθος του φαίνεται ότι τοποθετήθηκε τέτοιες μέρες το 1909. Έτσι αναφέρει και ο Β. Κολώνας, παραθέτοντας ως πηγή την εφημερίδα Αλήθεια της 1/5/1909 [Η Θεσσαλονίκη εκτός των τειχών, University Studio Press, σ. 137, σημ. 56.] Στην Journal de Salonique των ημερών δεν βρέθηκε σχετική αναφορά –πιθανότατα επειδή η εφημερίδα είχε να καλύψει πολλή ύλη, καθώς εκείνες τις μέρες εκθρονίστηκε και εξορίστηκε στη Θεσσαλονίκη ο Αμπντούλ Χαμίτ και η ενθρόνιση του νέου σουλτάνου συνοδεύτηκε από πολλές εκδηλώσεις (και στην Θεσ/νίκη). Δυο χρόνια αργότερα, προς τιμή αυτού του νέου σουλτάνου, το κτίριο θα σημαιοστολιστεί για την επίσκεψή του. [φωτό από ανάρτηση Α. Αθάνατου στις ΠΦΘ]

Στα διαθέσιμα φύλλα της JdS των επόμενων μηνών, δεν βρέθηκαν ρεπορτάζ που να «παρακολουθούν» την πορεία των εργασιών, όπως συνήθιζε να κάνει με διάφορα κτίρια. Πρώτη αναφορά γίνεται με αφορμή μια καταγγελία για σκάνδαλο –καταγγελία που διαψεύδεται κατηγορηματικά. Συγκεκριμένα, στις 4/9/1910, ο ανταποκριτής της εφημερίδας στη Γερμανία τηλεγραφεί ζητώντας άδεια να διαψεύσει μια είδηση που προέρχεται από την Κων/λη και λέει ότι δυο μέλη της επιτροπής Ένωσις και Πρόοδος της Θεσ/νίκης κατηγορούνται ότι έχουν καταχραστεί 5 χιλιάδες τουρκικές λίρες. «Διαψεύστε, διαψεύστε, διαψεύστε», λέει η εφημερίδα. Κανένα μέλος του Κομιτάτου δεν μπορεί να καταχραστεί χρήματα γιατί απαιτούνται 4 υπογραφές. «Πριν από λίγο καιρό κυκλοφόρησαν γελοίες φήμες για σπατάλες κατά την κατασκευή της Σχολής ‘Ενωσις και Πρόοδος’. Ωστόσο, διαπιστώθηκε από επαγγελματίες ότι εξοικονομήθηκαν πάνω από 2000 λίρες, κι αυτό χάρη στην αφοσίωση και την τεχνογνωσία των μελών της επιτροπής». Στο ίδιο δημοσίευμα, αναφέρει κι ότι το ετήσιο συνέδριο του Κομιτάτου θα γίνει μετά το Μπαϊράμι.

Έναν μήνα μετά (9/10/1910), η εφημερίδα επιστρέφει ενημερώνοντάς μας ότι ένας συντάκτης της επισκέφτηκε «με τη συνοδεία του διευθυντή Ιχσάν Μπέη , το όμορφο κτίριο που θα στεγάσει την Σχολή Ένωσις και Πρόοδος». Το σχετικό ρεπορτάζ του Σαμ Λεβύ, δυο μέρες μετά, δεν αφήνει καμία αμφιβολία για το ποιο κτίριο είναι αυτό –και εκτός από την περιγραφή, μας δίνει και το όνομα των αρχιτεκτόνων/μηχανικών. «Ψηλά-ψηλά στην Λεωφόρο Ενώσεως [το τότε όνομα της Εθν. Αμύνης], ακόμα πιο πέρα από το Αυτοκρατορικό Λύκειο [δηλ. το Ινταντιέ=Παλιά Φιλοσοφική] υψώνεται το νέο και όμορφο κτίριο που έχτισε η Επιτροπή“Ένωσις και Πρόοδος” και θα στεγάσει τη σχολή στην οποία έχει δοθεί το όνομά της –“Ιτιχάντ βε Τερεκί”» Το νέο σχολείο κατασκευάστηκε από τους μηχανικούς Μπαρούχ και Αμάρ, και καλύπτει όλες τις σύγχρονες απαιτήσεις σχολικών κτιρίων. Είναι διώροφο, τετράγωνο με μεγάλη αυλή. Στο ισόγειο βρίσκονται οι ευρύχωρες και φωτεινές τάξεις, oι τραπεζαρίες και οι κουζίνες με όλα τα κομφόρ, και οι τουαλέτες. Στο υπόγειο βρίσκονται τα διαμερίσματα του προσωπικού, το πλυσταριό, το υπόστεγο (στάβλος;) και οι αποθήκες υλικού. Στον όροφο υπάρχουν τρεις πελώριοι κοιτώνες –οι μεγαλύτεροι της Θεσ/νίκης κι ίσως ολόκληρης της Τουρκίας. Υπάρχει επίσης διαμέρισμα του διευθυντή, αναρρωτήριο, αίθουσα συμβουλίου και αίθουσα υποδοχής. Έχει παντού ηλεκτρικό κι είναι μακριά από τον θόρυβο της πόλης, σ’ ένα απομονωμένο σημείο με τον ορίζοντα διάπλατο μπροστά του και ολόγυρα κήπους που θα φυτευτούν με δέντρα και θα πρασινίσουν. Έχει χτιστεί για να υποδέχεται 250 οικότροφους μαθητές αλλά και εξωτερικούς. Σε περίπτωση που ο αριθμός αυξηθεί (πράγμα σίγουρο), η Επιτροπή έχει προβλέψει να κατασκευαστούν κι άλλες πτέρυγες. Η Σχολή [την οποία δεν χαρακτηρίζει ούτε «εμπορική» ούτε τίποτα άλλο) θα προσφέρει μαθήματα λυκείου και, με την αποφοίτησή τους, οι μαθητές θα μπορούν να εισαχθούν σε οποιαδήποτε ανώτατη σχολή. Ο Λεβύ πλέκει το εγκώμιο του διευθυντή, του συμβουλίου και του Κομιτάτου. Θα αποτελέσει πρότυπο για όλα τα παρόμοια ιδρύματα, λέει. Ευχή του να τα δούμε να πολλαπλασιάζονται, για το καλό του έθνους, της πατρίδας και του Κομιτάτου. Από το ρεπορτάζ, αντιλαμβανόμαστε ότι η σχολή –αν και μοιάζει έτοιμη- δεν έχει λειτουργήσει ακόμα. Κρατάμε επίσης το όνομα των μηχανικών: Μπαρούχ και Αμάρ. Τους έχουμε ξανασυναντήσει (και θα τους συναντήσουμε σύντομα ξανά σε ένα ‘ειδικό’ αφιέρωμα) Μέχρι στιγμής, ξέρουμε ότι την ίδια χρονιά (1910) έχουν αναλάβει να χτίσουν το νέο Τίριγγ στη Σαμπρή Πασά. Παλιότερα –το 1901- ο Μπαρούχ μαζί με τον Τεντέσκι είχε χτίσει και το Ορόσντι Μπακ στα Γυαλάδικα/Β. Ηρακλείου.

Με δεδομένο ότι το κτίριο φέρεται να στέγαζε δυο χρόνια αργότερα την Σχολή Χωροφυλακής, έχει ενδιαφέρον άλλη μια είδηση που εμφανίζεται στο φύλλο της ίδιας ημέρας, σύμφωνα με την οποία η σχολή αξιωματικών της χωροφυλακής ακυρώνεται. Το υπουργείο Πολέμου αποφάσισε να ιδρύσει στην Κωνσταντινούπολη μια μεγάλη σχολή αξιωματικών που θα καλύψει όλα τα τάγματα χωροφυλακής της αυτοκρατορίας. To έργο έχει ανατεθεί στον Ιταλό Ριντόλφι Ροντόλφο... Δυστυχώς, η επόμενη σελίδα που αναφέρει διάφορα για την αναδιοργάνωση του σώματος της Χωροφυλακής κλπ είναι κομμένο κι έτσι δεν βλέπουμε τι ακριβώς προβλέπεται για την Θεσ/νίκη.

Σημασία για την πρώτη χρήση του κτιρίου, όμως, μπορεί να έχει και η Διακήρυξη του Κομιτάτου «Ένωσις και Πρόοδος» μετά το ετήσιο συνέδριο που πραγματοποιείται τελικά, με καθυστέρηση. Στις 17/11/1910, η Journal de Salonique δημοσιεύει τη μετάφρασή της. Στη διακήρυξη δίνεται ιδιαίτερη βάση στην καταπολέμηση της άγνοιας και την εκπαίδευση –τον ηθικό οδηγό για τις μελλοντικές γενιές. Εκτός από τα νυχτερινά μαθήματα ενηλίκων [σημ: κυρίως μαθήματα τουρκικής γλώσσας που λειτουργούσαν –και- σε συνεργασία με την Αλλιανς], «πρέπει να προσπαθήσουμε να ανοίξουμε σχολεία που θα υποδεχτούν τα νέα στρώματα της κοινωνίας». Στην Διακήρυξη διαπιστώνουν «μια σοβαρή δυσκολία που προκύπτει από την ανεπάρκεια, την έλλειψη καθηγητών [...] Για να την αντιμετωπίσουμε, το Συνέδριο αποφάσισε να μετατρέψει τα σχολικά ιδρύματα του Κομιτάτου ‘Ενωσις και Πρόοδος’ στη Θεσσαλονίκη και την Σμύρνη σε κανονικά σχολεία και να δημιουργήσει ένα τρίτο κανονικό σχολείο σε τόπο που θα θεωρηθεί ο πλέον κατάλληλος». Τι μπορεί να σημαίνει αυτό για την πρώτη χρήση που είχε τελικά το επιβλητικό νέο κτίριο της γωνίας Εθν. Αμύνης με Αγ. Δημητρίου; Με δεδομένο μάλιστα ότι από το νέο «Κεντρικό Γραφείο» του Κομιτάτου που θα αναλάβει και την εποπτεία όλων των σχολείων του κλπ απουσιάζει ο Ιχσάν Μπέης που μέχρι πρόσφατα κατείχε περίοπτη θέση στο Κομιτάτο και ένα μήνα πριν αναφερόταν ως διευθυντής της Σχολής...

Η συνέχεια της Διακήρυξης (τα ονόματα του “Κεντρικού Γραφείου” του Κομιτάτου στο επόμενο απόσπασμα).

Η JdS δεν είναι εκεί τον επόμενο καιρό για να μας ενημερώσει, καθώς το επόμενο φύλλο της (20/11/1910) είναι το τελευταίο διαθέσιμο ψηφιακά και ίσως το τελευταίο που εξέδωσε συνολικά.

Η ταμπέλα “ΘΕΑΤΡΟΝ ΒΑΡΙΕΤΕ ΩΔΕΙΟΝ” σε μια φωτογραφία της λεωφόρου Νίκης διακρίνεται καθαρά. Από τον Δαυίδ Μπράβο.

Με αφορμή την φετινή “Φοιτητική Εβδομάδα”, ο Νίκανδρος Καστανίδης κάνει μια αναδρομή στις παλιότερες “Φοιτητικές Εβδομάδες”. Η ιδέα για το θεσμό της “Φοιτητικής Εβδομάδας” προέρχεται από το “Παγκόσμιο Ίδρυμα Εξυπηρετήσεως Πανεπιστημίων” (World University Service) το οποίο από την απελευθέρωση της Ελλάδας (δηλ. από το 1945) ενεργοποιήθηκε με την υλική ενίσχυση των Ελλήνων φοιτητών και σπουδαστών ανωτάτων σχολών. Αρχικά τη βοήθεια αυτή διαχειρίζονταν Αμερικανός εκπρόσωπος της παγκόσμιας οργάνωσης και είχε την έδρα του στην Αθήνα. Το 1952 δημιουργήθηκε η τοπική επιτροπή της Θεσσαλονίκης, η οποία αναγνωρίστηκε το 1954 με Βασιλικό Διάταγμα και πρώτος Πρόεδρός της διετέλεσε ο καθηγητής της Ιατρικής Σχολής, Γεώργιος Τσουτσουλόπουλος. Σύμφωνα με το Διάταγμα ο σκοπός του “Ελληνικού Ιδρύματος Εξυπηρετήσεως των Πανεπιστημίων” ήταν “η ενθάρρυνσις και ενίσχυσις κάθε προσπαθείας εκ μέρους των καθηγητών, φοιτητών και οιωνδήποτε άλλων, η οποία επιζητεί να αντιμετωπίσει ανάγκας των Πανεπιστημίων και άλλων πνευματικών ιδρυμάτων και των σπουδαστών και να τα καταστήση αληθείς κοινότητας και κέντρα εθνικής και διεθνούς ζωής.” Στο πνεύμα αυτό ενεργοποιήθηκε το Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και οργάνωσε, το 1957, την πρώτη “ Φοιτητική Εβδομάδα”, η οποία έκτοτε καθιερώθηκε .

Στο πλαίσιο της Α΄ πρώτης “Φοιτητικής Εβδομάδας” (1957) αποστέλλονταν σ’ όλες τις φοιτητικές οργανώσεις του κόσμου η πολιτική κάρτα που διακωμωδούσε τις τότε βιαιότητες της Τουρκίας και το ρόλο της Αγγλικής πολιτικής. 1958, φοιτητικό υπαίθριο γλέντι της τότε “Φοιτητικής Εβδομάδας”, πιθανότατα στον κήπο του σημερινού κτιρίου της παλιάς Φιλοσοφικής Σχολής. Έκθεση βιβλίου στο πλαίσιο της Β’ Φοιτητικής Εβδομάδας (1958) Αφίσα της Γ’ Φοιτητικής Εβδομάδας (1959) Ένας πρωτότυπος έρανος για την παροχή υποτροφιών σε αριστούχους φοιτητές πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο της Γ’ Φοιτητικής Εβδομάδας (1959): “η παρέλαση του πενηντάλεπτου” στη παλιά παραλία, όπου έπρεπε να καλυφθεί μια άσπρη γραμμή 600 μέτρων με εθελοντική τοποθέτηση πενηντάλεπτων σε διαδοχική σειρά. Αφίσα της Δ’ Φοιτητικής Εβδομάδας (1960) Την Δ’ Φοιτητική Εβδομάδα (1960) τίμησε και ο τότε πρωθυπουργός, Κωνσταντίνος Καραμανλής. Φοιτητικό γλέντι της Δ’ Φοιτητικής Εβδομάδας (1960), στον κήπο του σημερινού κτιρίου της παλιάς Φιλοσοφικής Σχολής Επίδειξη δημοτικών χωρών στη διάρκεια της Ε΄ Φοιτητικής Εβδομάδας (1961) στη νεότευκτη, τότε, πλατεία του Χημείου Ο φοιτητικός χορός των “Σταλακτιτών” στο πλαίσιο της Ε΄ Φοιτητικής Εβδομάδας, στις 6 Μαΐου 1961, με τη συμμετοχή του Μάνου Χατζηδάκη, της Νανάς Μούσχουρη και του Άλκη Στέα Ένα ντοκουμέντο της Στ΄ Φοιτητικής Εβδομάδας (1962) Φοιτητές στην πλατεία του Χημείου, στο πλαίσιο μιας νεότερης Φοιτητικής Εβδομάδας, πιθανότατα του 2009 Αφίσα της Φοιτητικής Εβδομάδας του 2010 Ο Χατζιδάκης με παράγοντες και φοιτητές με την ευκαιρία “φοιτητικού χορού” στο ΑΠΘ, το 1960, ήταν σε συνάρτηση της “φοιτητικής εβδομάδας”;;; [Από το βιβλίο “Εμείς του ΄60 οι εκδρομείς” του Χρ. Ζαφείρη, εκδ. Εξάντας, 2000, σελ. 238] Στιγμιότυπο από φοιτητικό γλέντι στη διάρκεια της “φοιτητικής εβδομάδας”, τον Απρίλιο του 1965

[Από το βιβλίο “Εμείς του ΄60 οι εκδρομείς” του Χρ. Ζαφείρη, εκδ. Εξάντας, 2000, σελ. 139] Φοιτητές του ΑΠΘ και ο καθ. Αλέξανδρος Συμεωνίδης έξω από την Αγία Σοφία, μετά από εκκλησιασμό στο πλαίσιο “φοιτητικής εβδομάδας”:

[Από το βιβλίο “Εμείς του ΄60 οι εκδρομείς” του Χρ. Ζαφείρη, εκδ. Εξάντας, 2000, σελ. 138] Αιμοδοσία φοιτητών του ΑΠΘ στο πλαίσιο “φοιτητικής εβδομάδας”.

[Από το βιβλίο “Εμείς του ΄60 οι εκδρομείς” του Χρ. Ζαφείρη, εκδ. Εξάντας, 2000, σελ. 138]

Ανεβαίνοντας την Αριστοτέλους, στρίβουμε αντίθετα, προς Βατικιώτου, μέχρι την πλατεία Άθωνος, τα χρόνια της κατοχής.

Σημείο αναφοράς της σειράς αυτών των φωτογραφιών η μεσοπολεμική πολυκατοικία στο βάθος, γωνία Καστριτσίου και Καρόλου Ντηλ, στην πλατεία Άθωνος. Κοιτάζοντας προς την αντίθετη κατεύθυνση, προς την Αριστοτέλους και την Βλάλη στο βάθος. Στην πλατεία Άθωνος, μπροστά μας ανηφορίζει η Μητρ. Γενναδίου. Και μια ματιά προς την Μπαλάνου και στο βάθος την Ερμού.