Ομαδα ερευνας για την παλια Θεσσαλονικη
Η οδός Μοσκώφ με το ανατολικό τείχος του φρουρίου του Βαρδαρίου που κατεδαφίστηκε το 1971! Στη φωτογραφία από το google, περίπου το ίδιο σημείο. H τρίτη φωτογραφία από τη συλλογή του Mercatali δείχνει την ίδια πλευρά προς την Φράγκων. Από το άρθρο της Ε. Μαρκή ¨συμπληρωματικά αρχαιολογικά στοιχεία για το Φρούριο Βαρδαρίου Θεσσαλονίκης”.
Θόδωρος Νάτσινας
Ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον απόσπασμα αρκετών δευτερολέπτων της κινηματογράφησης της επίσκεψης του Σουλτάνου Μεχμέτ Ρεσάτ Ε’ στην Θεσσαλονίκη το 1911 από τους αδελφούς Μανάκη, αφορά το προσκύνημά του στην Αγία Σοφία. Ο οπερατέρ είχε στηθεί στην πλατεία Αγίας Σοφίας, λίγο πριν το πρόπυλο της Αγίας Σοφίας και κινηματογράφησε την έξοδο του Σουλτάνου και της συνοδείας του με κατεύθυνση προς τα νοτιοανατολικά. Με ένα κολάζ διαφόρων καρέ μπορούμε να αναπαραστήσουμε εν μέρει, φωτογραφικά την σκηνή της εξόδου και να απεικονίσουμε την διαμόρφωση των σπιτιών στην νότια πλευρά της Αγίας Σοφίας. Διακρίνουμε το οθωμανικό πρόπυλο (1) μια αψίδα του προστώου στο βάθος (2), ενώ μόλις και εμφανίζεται αριστερά σε κάποιο καρέ η χαρακτηριστική οθωμανική φιάλη (3). Αυτό που δεν συμπεριλαμβάνεται στο κάδρο του είναι ο μιναρές της, ενώ διακρίνονται στην σειρά οι οικίες στην νότια πλευρά της Αγίας Σοφίας (4), (5), (6) και (7). Τo μεσημέρι της Παρασκευής 9 Ιουνίου 1911 Σουλτάνος Μεχμέτ Ρεσάτ Ε’ με τέθριππου άμαξα εν μέσω αίγλης και μεγαλοπρέπειας μετέβη στο τότε τέμενος της Αγίας Σοφίας, όπου πραγματοποίησε προσκύνημα. Αυτό υπήρξε το πρώτο προσκύνημα Σουλτάνου στην Θεσσαλονίκη μετά το από αυτό του Μουράτ του Β’ το 1431. Στην τελετή παρίσταντο εκτός των πολιτικών και στρατιωτικών αρχών της Θεσσαλονίκης, Πρόξενοι αλλά και οι Κρητικοί και Σμυρναίοι εκδρομείς, στους οποίους μάλιστα παραχωρήθηκαν τιμητικές θέσεις. Η Αγία Σοφία είχε υποστεί εκτεταμένες ζημιές στην καταστροφική πυρκαγιά του 1890. Την αποκατάσταση των ζημιών του τεμένους κατά τα έτη 1907-1909, ανέλαβε ο βυζαντινολόγος Κάρολος Ντηλ. Να σημειωθεί επίσης ότι ο Βέλγος πρόξενος κ. Cuipers διευθυντής της Οθωμανικής Εταιρίας των υδάτων, υπήρξε επιβλέπων μηχανικός στην επισκευή και την διακόσμησή της. Η συνολική δαπάνη της επισκευής της ανήλθε περίπου στις τρεις χιλιάδες λίρες. Το ένα τρίτο του κόστους απορροφήθηκε από τις εργασίες στο εσωτερικό της καθώς και για τις ζωγραφιές στον προναό.
Το απόσπασμα από το βίντεο εδώ:
Αλέξανδρος Σαββόπουλος
Το απόσπασμα της κινηματογράφησης της επίσκεψης του Σουλτάνου Μεχμέτ Ρεσάτ Ε’ στην Θεσσαλονίκη το 1911 από τους αδελφούς Μανάκη εδώ:
Το σημείο λήψης της κινηματογράφησης της εξόδου του Σουλτάνου από την Αγ. Σοφία.
Συνολική παράθεση των σημείων ενδιαφέροντος: Το πρόπυλο (1), το προστώο (2), η φιάλη (3) καθώς και τα σπίτια της νότιας πλευράς της Αγίας Σοφίας επί της οδού 17ης Ιουνίου (4), (5), (6) και (7)
Τα σπίτια της νότιας πλευράς της Αγίας Σοφίας επί της οδού 17ης Ιουνίου (5), (6) και (7), καθώς και το προστώο (2) και η φιάλη (3).
Το σημείο κινηματογράφησης της εξόδου της σουλτανικής πομπής επί της πλατείας Αγίας Σοφίας με κατεύθυνση την νοτιοδυτική πλευρά της.
Η καταπληκτική αυτοχρωμική φωτογραφία της Αγίας Σοφίας από τα αρχεία του Albert Kahn , που περιλαμβάνει μεταξύ άλλων το προστώο (2), την φιάλη (3) καθώς και το ακριανό σπίτι (4) στην νότια πλευρά της.
Έστω και έτσι, μια φωτογραφία ενός κεντρικού κινηματογράφου που ήταν μέρος της ζωής μας, ή, αν προτιμάτε, ήμασταν κομμάτι της ιστορίας του. Ο κινηματογράφος Ανατόλια, Δημ. Γούναρη 39 είχε εγκαίνια στις 25 Σεπτεμβρίου 1960. Το 2003 κλείνει και έκτοτε στεγάζει το βιβλιοπωλείο Μαλλιάρης Παιδεία Σχόλιο του Γιώργου Κωτσίδη: Ήταν ο πρώτος κινηματογράφος που κατασκευάστηκε με σωστές προδιαγραφές μέσα στην πόλη κάτω από πολυκατοικία . Το δάπεδο είχε μεγάλη κλίση ώστε ο θεατής μπορούσε να δει την οθόνη χωρίς να τον ενοχλεί ο μπροστινός θεατής . Νομίζω ότι μετά τον Ανατόλια όλοι προσπαθούσαν να τον μιμηθούν άλλοι με επιτυχία άλλοι χωρίς . Ο κινηματογράφος Κωτούλα που σχεδιάστηκε από το γραφείο που εργαζόμουν κι είναι μεταγενέστερός του είχε σχεδιαστεί έτσι . Τώρα και οι δυο άλλαξαν χρήση . Οι εκτός πόλεως που χτίστηκαν αργότερα που δεν είχαν τον περιορισμό να κουβαλάνε επάνω τους πολυκατοικία και ήταν ουσιαστικά προκατασκευές , είχαν τις σωστές προδιαγραφές …
Λήψη του 1991
Νέος μεγαλοπρεπής κινηματογράφος Α' προβολής. Σήμερα τελούνται τα εγκαίνια.
Μακεδονία 25-9-1960
Screenshot από ταινία της Φίνος φίλμ <Ό κυρ Γιώργης εκπαιδεύεται> 1976-77.
Από τον Κώστα Παπαγιάννη
Το “κεντρικό του Φλόκα” στη Τσιμισκή 21, που λειτούργησε την περίοδο 1929-1967
Νίκανδρος Καστανίδης
Εδώ η επιγραφή ΦΛΟΚΑ φαίνεται καθαρά. Η φωτογραφία είναι λεπτομέρεια της επόμενης φωτογραφίας
Ο Χάρης Βάρβογλης συμπληρώνει: Με τον λογότυπο της εταιρείας της Θεσσαλονίκης. Η αθηναϊκή είχε λογότυπο με λατινικά καλλιγραφικά.
Η φωτογραφία αυτή υπάρχει και στο βιβλίο “Ραντεβού στου Φλόκα” της κ. Μ. Βαρβογλη, στη σελίδα 89.
Σχόλιο του Χάρη Βάρβογλη: Το κέντρο διασκέδασης-καμπαρέ Chez-Nous ήταν το τρίτο -χρονολογικά- μαγαζί που άνοιξε στο ακίνητο Τσιμισκή 23, στη γωνία με Κομνηνών. Το πρώτο ήταν το ζαχαροπλαστείο Φλόκα-Δούμα Κεφαλά το 1928, που έκλεισε το 1932 λόγω του ανταγωνισμού από το διπλανό ζαχαροπλαστείο των αδελφών Φλόκα. Στη συνέχεια άνοιξε το κατάστημα Ε. Ζαδόκ και Σια, που πουλούσε οικιακά είδη. Τέλος το 1937 άνοιξε το καμπαρε Chez – Nous που συνέχισε τη λειτουργία του κατά τη διάρκεια της Κατοχής μέχρι το 1945. Στη συνέχεια χωρίστηκε σε 4 μικρότερα καταστήματα, όπως είναι και σήμερα. Από το βιβλίο “Ραντεβού στου Φλόκα”
Απέναντι ακριβώς από τον Άγιο Δημήτριο
Τα κινηματογραφημένα αποσπάσματα της περιοδείας του Σουλτάνου Μεχμέτ Ρεσάτ Ε’ στην Θεσσαλονίκη, Σκόπια, Μοναστήρι και Πριστίνα το 1911 από τους αδελφούς Μανάκη, κρύβουν μικρά διαμάντια. Σ’ ένα από αυτά απεικονίζονται, πέραν από την Σουλτανική πομπή, για δευτερόλεπτα τα σπίτια απέναντι από την εκκλησία του Αγίου Δημητρίου, τα οποία τα είχαμε ξαναδεί στην ανάρτηση https://archive.saloni.ca/1881. Ο οπερατέρ έχει στηθεί περίπου στην διασταύρωση των οδών Αγ. Δημητρίου με Σέλευκου, με κατεύθυνση προς τα ανατολικά και τραβάει ένα ασυνήθιστο πλάνο της νότιας πλευράς της οδού Αγ. Δημητρίου, «κατορθώνοντας» να μην βάλει στο κάδρο του καθόλου την εκκλησία του Αγ. Δημητρίου από την οποία ίσα που διακρίνονται κάποια δέντρα στα αριστερά.
Συνοπτικά στο πλαίσιο της περιοδείας του, ο Σουλτάνος αφίχθη επί του θωρηκτού «Χαμηδιέ», συνοδεία τουρκικών στρατιωτικών πλοίων στην Θεσσαλονίκη την Τετάρτη 7 Ιουνίου 1911. Την Πέμπτη αφού έφθασε στο λιμάνι, διέσχισε με τέθριππου άμαξα την πόλη μέσω των οδών Νίκης, Εθνικής Αμύνης και Αγ. Δημητρίου καταλύοντας στο Διοικητήριο. Κατά μήκος της διαδρομής είχε παραταχθεί επευφημώντας τον, πλήθος κόσμου των διαφόρων εθνικών κοινοτήτων της πόλης καθώς και οι μαθητές των διαφόρων σχολείων της Θεσσαλονίκης κρατώντας λάβαρα και σημαίες. Αξιοπρόσεχτος ο διάκοσμος της πόλης που περιλάμβανε πάμπολλες αψίδες που φτιάχτηκαν προς τιμήν του, από τις εθνικές κοινότητες της πόλης, εταιρείες, λέσχες καθώς και από τον Δήμο. Το απόγευμα δέχθηκε τούς παράγοντες της πόλης, τους προξένους, τους θρησκευτικούς αρχηγούς καθώς και διάφορες επιτροπές και αντιπροσωπείες. Την Παρασκευή μετέβη για προσκύνημα στην Αγία Σοφία, ενώ το απόγευμα επισκέφθηκε την έκθεση βιομηχανικών και γεωργικών προϊόντων, η οποία διοργανώθηκε προς τιμήν του, από το Εμπορικό Επιμελητήριο της πόλης στους κήπους του Μπεχτσινάρ. Το Σάββατο μετέβη και επιθεώρησε στην πλατεία του Άρεως τους οθωμανικούς στρατώνες, ενώ επισκέφτηκε και τον τεκέ του Μεβλεβί Χανέ. Την Κυριακή 11 Ιουνίου 1911 αναχώρησε από την Θεσσαλονίκη με προορισμό τα Σκόπια και την Πριστίνα, επιβιβαζόμενος σε πολυτελή αμαξοστοιχία.
Απόσπασμα βίντεο με την επίσκεψη του Μεχμέτ Ρεσάτ Ε στην Θεσσαλονίκη το 1911, μπροστά στον Άγιο Δημήτριο εδώ:
Αλέξανδρος Σαββόπουλος
Ο οπερατέρ τοποθετημένος περίπου στην γωνία των οδών Αγ. Δημητρίου και Σελεύκου, τραβάει στιγμιότυπα της πομπής του Σουλτάνου, προς το Διοικητήριο. Έχουν επισημανθεί τα σημεία ενδιαφέροντος (1), (3), (4), (5) και (6) που βοηθούν στην ταυτοποίηση του δρόμου.
Στην φωτογραφία που περιλαμβάνει τον Άγιο Δημήτριο, διακρίνουμε την χαρακτηριστική οροφή του κτηρίου (1).
Η φωτογραφία τραβηγμένη επ’ αφορμής της προσέλευσης στην πανηγυρική δοξολογία της 4ης επετείου απελευθέρωσης της Θεσσαλονίκης, μας δίνει μια εικόνα των απέναντι κτηρίων. Το κτήριο με το σαχνισί και τον χαρακτηριστικό ρόμβο (4), την χαμηλή πόρτα εισόδου (5), το κτήριο με το ανοιχτό παράθυρο (6) απένταντι από την είσοδο του Αγίου Δημητρίου (3).
Πλ. Λευκού Πύργου. Κάποια στιγμή τέλη της δεκαετίας του 40, αρχές των 50ς η πλατεία απέκτησε έναν κυκλικό κόμβο. Και επειδή ακόμα υπήρχε η γραμμή του τραμ της Όλγας-Τσιμισκή σκέφτηκαν και άνοιξαν ειδικό διάδρομο για το τραμ μέσα από την κυκλική νησίδα. Ιδιαίτερα πρωτοποριακή ιδέα που την εφαρμόζουν πιο πρόσφατα σε άλλες χώρες του κόσμου. Ωστόσο κάποια στιγμή πάλι, το 1954 έβγαλαν το τραμ από την γραμμή αυτή (και λίγο αργότερα από παντού) και έμεινε για λίγο η ειδική διαδρομή να χορταριάζει. Την κατήργησαν, προφανώς, και έφτιαξαν το συντριβάνι, μέχρι που το κατήργησαν και αυτό μαζί με τον κυκλικό κόμβο και τις οδούς διπλής κατεύθυνσης και μείναμε με την ανάμνηση της πρωτοπορίας
Θόδωρος Νάτσινας
1951-1954
1951-1954
Ένα τραμ κατευθύνεται προς την ειδική διαδρομή.
Αναρωτιέμαι αν είχε και στάση στο κέντρο της νησίδας;
1954 ή λίγο μετά
Ο κυκλικός κόμβος καταργήθηκε το 1976.
google earth
Μοναστηρίου 15 το Πατέρα χάνι, Μοναστηρίου 17 το ξενοδοχείο Ομόνοια.
Το χάνι Πατέρα κτίστηκε τον 19ο αιώνα σε οικόπεδο 1000 τμ. και πήρε το όνομά του από ενοικιαστή της επιχείρησης που είχε αλβανούς ιδιοκτήτες. Το 1905 ο αρχιτέκτοντας Poselli ανακατασκευάζει την περίτεχνη όψη που βλέπουμε στις φωτογραφίες. Το 1918 η επιχείρηση αγοράζεται από τον εκ Κορυτσάς Παπαδάμου. Πλήττεται από βομβαρδισμό στον πόλεμο του 1940 και μετά από λίγα χρόνια γίνονται μεγάλες επεμβάσεις στο κτίριο για να ξαναλειτουργήσει.
Τα λιακωτά κλείνονται με πλινθοδομή. Ξεχωριστή είσοδος στη δυτική πλευρά της όψης του κτιρίου. Ένα μέρος της στοάς μετασκευάζεται σε γραφείο με σκοπό το ξενοδοχείο να αποκτήσει σύγχρονη εμφάνιση.
Οι πληροφορίες και πολλές φωτογραφίες αντλήθηκαν από την εργασία της κ. Άννας Παπαδάμου «Ένα Χάνι της Θεσσαλονίκης» το οποίο δημοσιεύθηκε στο επίσημο site της ανώνυμης εταιρείας με την επωνυμία «ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΕΣ ΑΝΩΝΥΜΗ ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΜΠΟΡΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ» το 2011, και αναπαράχθηκε από την Δόμνα Κανάρη εδώ: https://monumentakatagrafithessaloniki.wordpress.com/2015/10/06/%CF%84%CE%BF-%CF%87%CE%AC%CE%BD%CE%B9-%CF%80%CE%B1%CF%84%CE%AD%CF%81%CE%B1-%CF%84%CE%B7%CF%82-%CE%B8%CE%B5%CF%83%CF%83%CE%B1%CE%BB%CE%BF%CE%BD%CE%AF%CE%BA%CE%B7%CF%82-%CF%84%CE%BF%CF%85-19%CE%BF/?fbclid=IwAR1VCmuNqPn-bqB23kLeeVjMD1MECT6g07B94RO04u9ePxBPu_gSVq0F8qk
Σπύρος Αλευρόπουλος
Η ανακατασκευασμένη από τον Poselli όψη του χανιού επί της Μοναστηρίου.
Αυτή και η επόμενη νομίζω ότι δημοσιεύτηκαν στο βιβλίο του Κολώνα για τα ξενοδοχεία της Θεσσαλονίκης
Σε μια επιθεώρηση υγιεινής που έγινε από τον Δήμο η αναφορά του γιατρού Γ. Μουσουρίδη αναφέρει ότι είναι βρώμικο (όπως άλλωστε σχεδόν όλα όσα εξετάστηκαν στη Μοναστηρίου).
Courrier de Salonique 5/11/1915 (από την ηλεκτρονική αποδελτίωση του Στάθη Ασλανίδη)
Φωτογραφίες από την εργασία της κ. Παπαδάμου
Μακεδονία 29-12-1930. Μια τραγωδία που έπληξε την οικογένεια του ιδιοκτήτη στον χώρο του Πατέρα, δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα.
Έπί της Μοναστηρίου το 1916 πιθανόν με τα χάνια και τα ξενοδοχεία αριστερά.
Ευθεία μπροστά μας το χάνι Πατέρα και δεξιά δίπλα του ξενοδοχείο Ομόνοια.
Από ανάρτηση του Χρήστου Καββαδά δύο λήψεις ενωμένες από απέναντι, όταν διευθετούνταν τα οικόπεδα. Αριστερά, στο οικόπεδο Θωμόπουλου αργότερα θα κτιστεί το ξενοδοχείο Capitol.
Από την αεροφωτογραφία της κ. Γερόλυμπου η θέση του Πατέρα χάνι.
Νίκανδρος Καστανίδης
Στην ταινία από το https://imagesdefense.gouv.fr/ (που ανέβηκε πρόσφατα στις ΠΦΘ, και έχει γίνει share εκτεταμένα), εντόπισα μια έκπληξη! Στην Βενιζέλου, εδώ διασταύρωση με την προέκταση της Καλαποθάκη (τότε Βουλγαροκτόνου), η γραμμή του τραμ φαίνεται να στρίβει από την πλ. Ελευθερίας (Βενιζέλου) και να μπαίνει στην νοητή προέκταση της σημερινής Καλαποθάκη που σήμερα λέγεται Οπλοποιού. Κάποια στιγμή είχα διαβάσει (αλλού πού;) ότι η γραμμή είχε μια κυκλική διαδρομή: πλ. Ελευθερίας-Οπλοποιού-Κατούνη-Φασιανού-Κουντουριώτη αλλά την είχα αποκλείσει από πιθανότητα γιατί δεν είχα δει πουθενά μια φωτογραφία που να την υποστηρίζει. Και όμως ιδού! Ποτέ μην πεις ποτέ..
Θόδωρος Νάτσινας
Το φιλμάκι βρίσκεται εδώ: https://www.facebook.com/groups/oldthessaloniki/posts/10158559299399599/
Το τραμ φαίνεται να στρίβει στην Βουλγαροκτόνου τότε (Καλαποθάκη σήμερα). Πολλά δεν ξέρουμε, ούτε την σύνδεση της γραμμής με την γραμμή της Εγνατίας δεν έχουμε δει, ούτε για πόσο καιρό λειτούργησε η γραμμή,
Χάρης Βάρβογλης:
Η ιστορία των γραμμών του τραμ στο κάτω τμήμα της Βενιζέλου είναι πολύπλοκη. Υπάρχουν φωτογραφίες με καμία, μία ή δύο γραμμές. Εδώ μετά την πυρκαγιά βλέπουμε δύο που δεν συνεχίζονται. Ο κ. Βύρων Παπαδόπουλος γράφει ότι η ταινία είναι γυρισμένη “χειμώνα του 1918”. Το ζαχαροπλαστείο ΦΛΟΚΑ άνοιξε ξανά τον Φεβρουάριο του 1918, όπως αναφέρεται στο βιβλίο μας “Ραντεβού στου Φλόκα”. Αν η πληροφορία είναι σωστή τότε η ταινία είναι σίγουρα προγενέστερη της φωτογραφίας αυτής.
Έχει ήδη κατεδαφιστεί ο επάνω όροφος του Olympos Palace, για λόγους στατικότητας. και φυσικά το ζαχαροπλαστείο δεξιά λειτουργεί.
Με βάση τους αριθμούς στην Μοναστηρίου που είδαμε χθες μπορούμε να εντοπίσουμε εύκολα στη φωτογραφία την θέση του Πατέρα Χάνι, του ξενοδ. Κέρκυρα και του χάνι Κρούσοβο.
Ένα θέμα προκύπτει με το κτίριο δίπλα από το Κρούσοβο αν είναι παρακολούθημά του ή όχι. Παντως δεξιά το 33 αντιστοιχεί σίγουρα στο φαρμακείο Ζωγράφου, γωνία με Ταντάλου.
Η κ. Βερόνικα Ηλιάδου, κάτοικος της περιοχής είχε μάλιστα σχολιάσει και άλλες ιδιοκτησίες ως εξής στην ΑΘ: “Φαρμακείο Ζωγράφου ,οικία Γιαννάκη, κατάστημα Κράββα οικία Νικ, Γερούση, φαρμακείο Πανδούλα Χάνι ““Κρούσοβο” αδελ. Πετρίδη ,στην οδό Μοναστηρίου που παλαιότερα ονομαζόταν Εγνατία”.
Από κοντά, δεξιά το Κρούσοβο στην γωνία με Προμηθέως σήμερα, αριστερά το ξενοδοχείο Κέρκυρα, έτσι όπως εμφανίζεται στους καταλόγους της δεκαετίας του 60.
Αμέσως μετά τον σεισμό του 1978, γωνία με Προμηθέως βλέποντας προς το Βαρδάρη, το ξενοδοχείο Κέρκυρα (στην πινακίδα δεν διακρίνεται ακριβώς το όνομα, αλλά η λέξη ξενοδοχείο μάλλον διαβάζεται).
Σε ανάρτηση Tasos Fysikos στις ΠΦΘ, το 2018
Ακριβώς αυτήν την περιοχή μας την είχε συστήσει και η λήψη από το αρχείο Albarel που είχαμε δει εδώ:
https://archive.saloni.ca/1177
35 χρόνια αργότερα τίποτε δεν είχε αλλάξει. Κατοχική.
Το χάνι Κρούσοβο απλώνεται δεξιά.
Το 1928 κάποιος είχε χάσει ένα παπούτσι. Και το αναζητεί. Και παρακαλείται να το παραδώσει στο ξενοδοχείο Κρούσοβον Μοναστηρίου 25. Και αμοιφθήσεται.
Το 1930 συνηθισμένη είδηση για τα παραβαρδάρεια ξενοδοχεία. Ποντικός απεγύμνωσε αφελείς χωρικούς, στη δράση του αρκετά ξενοδοχεία, ανάμεσά τους και το Κρούσοβο.
Το 1958 είδηση με φωτογραφία, ένα φορτηγό εξετράπη και μπήκε με φόρα στο πανδοχείον.
Οι άλλες ειδήσεις από τα τις χρονιές 1961 και 1965, λαθρέμποροι χασίς συνελήφθησαν, έχοντας καταλύσει στο Κρούσοβο, νοικιάζονται καταστήματα και αποθήκες στο πανδοχείο, καφενείο στο ισόγειό του, κάποιος που μοιραζόταν το δωμάτιο κλέβει τον συνενοικιαστή του, ζητούνται νέοι εμφανίσιμοι και εγγράμματοι.