Η περιοχή του Ρεζί Βαρδάρ, της Ξηροκρήνης και του Τενεκέ μαχαλά.
Οι πυρκαγιές στην Θεσσαλονίκη ήταν η αφορμή να φτιαχτούν νέες γειτονιές στα δυτικά της πόλης. Τόσο αυτή του 1890 όσο και η μεγάλη πυρκαγιά του 1917 ανάγκασε κυρίως πυρόπληκτους Εβραίους να στεγαστούν πρόχειρα στην συνοικία που έμεινε γνωστή ως Ρεζί Βαρδάρ, εξαιτίας του γειτνιάζοντος καπνεργοστασίου της εταιρείας Regie. Ένα άλλο τμήμα πυροπλήκτων στεγάστηκε στο μέρος που αποκλήθηκε Τενεκέ μαχαλάς.
Στον Μεγάλο Οδηγό Θεσσαλονίκης και Περιχώρων του 1932-33 αναφέρεται ότι το Ρεζί Βαρδάρ κατοικείται από 7500 κατοίκους, δηλαδή 1280 πυρόπληκτες Ισραηλιτικές οικογένειες.
Στην περιοχή όμως εγκαταστάθηκαν και πολλοί πρόσφυγες, από το 1922 και μετά, οι οποίοι αναμείχθηκαν με τον ντόπιο εβραϊκό πληθυσμό.
Το χαρακτηριστικό της συνοικίας: κάθε οικογένεια είχε στην διάθεσή της ένα δωμάτιο με κοινή τουαλέτα στην παρακείμενη αυλή. Τα σπίτια οργανώθηκαν κατά τετράδες ή εξάδες. Αυτά τα κτίσματα απλώθηκαν ως παραλληλόγραμμα μεταξύ των οδών Λαγκαδά και Κολωνιάρη και δυτικότερα ανάμεσα Κολωνιάρη και Διδασκ. Παπαθανασίου.
Οι συνθήκες ζωής περιγράφονται ως άθλιες: ανυπαρξία υγειονομικής περίθαλψης και αποχέτευσης, ακαθαρσίες από τα ζώα από τα παρακείμενα στην Μοναστηρίου χάνια, οίκοι ανοχής παραδίπλα στην Μπάρα, λασπόδρομοι, έλλειψη δημόσιου ηλεκτρικού φωτισμού.
Η συνοικία εκκενώθηκε από τις πρώτες τον Μάρτιο του 1943, και ο πληθυσμός της οδηγήθηκε με τα τρένα του θανάτου στο Άουσβιτς-Μπιρκενάου. Τα σπίτια κατά κανόνα λεηλατήθηκαν.
Οι πληροφορίες και κάποιες εικόνες, όπου αναφέρεται σχετικά, προέρχονται από το σημαντικό βιβλίο του Δημήτρη Γουλή «Από το Ρεζί Βαρδάρ στην Ξηροκρήνη, Πρόσφυγες και Εβραίοι σε μια εργατική γειτονιά τnς Θεσσαλονίκnς (1926-1940)», εκδόσεις University Studio Press, Θεσσαλονίκη, 2022
Σπύρος Αλευρόπουλος
Facebook:
https://www.facebook.com/thessalonikilostcity/posts/pfbid06knfCkBUiUoDkzpKB3kGyr6qS3MsLMSBjtLzWZRhKwdhCw5sTm7QEwWm3a3JR6qal
Το περίγραμμα αντιστοιχεί στα σημερινά όρια της Ξηροκρήνης, σύμφωνα με την εργασία Λούκρη-Περπινιά «Στην άκρη του κέντρου: Πρόγραμμα ανάπλασης στις γειτονιές της Ξηροκρήνης» περ. Γεωγραφίες τ. 23 του 2014 (από το βιβλίο του Δημ. Γουλή «Από το Ρεζί Βαρδάρ στην Ξηροκρήνη»)
Αριστερά με τις οδούς πάνω στον χάρτη.
Η περιοχή φιλοξενεί περίπου 35.000 κατοίκους (https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9E%CE%B7%CF%81%CE%BF%CE%BA%CF%81%CE%AE%CE%BD%CE%B7_%CE%98%CE%B5%CF%83%CF%83%CE%B1%CE%BB%CE%BF%CE%BD%CE%AF%CE%BA%CE%B7%CF%82)
Ας δούμε την εξέλιξη αυτής της περιοχής στον χρόνο της πόλης. Ως προς τον «Τενεκέ μαχαλά» παίρνουμε υπόψη μας την αναφορά στην σ.177 του βιβλίου του Δ. Γουλή, όπου από μαρτυρία προσδιορίζεται η περιοχή:
«Βρισκόταν σε μία περιοχή που περικλειόταν από τις οδούς Αγίων Πάντων – Ρεγκούκου- Μαργαροπούλου – Βερατίου – Μπαλόγλου. Ήταν παράγκες κατασκευασμένες από λαμαρίνες, ξύλα μουσαμάδες (δεν είχε πλαστικά τότε) όπου ήταν εγκατεστημένοι οι πιο φτωχοί από τους πρόσφυγες».
Η επισήμανση αυτής ακριβώς της περιοχής γίνεται με κόκκινο κύκλο όπου τουλάχιστον στις επόμενες εικόνες μπορεί με κάποια πιθανότητα να εντοπιστεί.
Η ανάλυση είναι χαμηλή, η λήψη είναι την εποχή της μεγάλης πυρκαγιάς και η συνοικία Ρεζί Βαρδάρ δεν φαίνεται να υπάρχει.
Προβολή του ρυμοτομικού του 1919 πάνω στην σύγχρονη πόλη όπου με ασφάλεια μπορούν να ταυτιστούν οι δρόμοι.
Μου προκαλεί εντύπωση ότι το Ρεζί Βαρδάρ εμφανίζεται, έτσι όπως θα το δούμε στις επόμενες φωτογραφίες, ήδη 2 χρόνια μετά την πυρκαγιά. Ήταν όντως χτισμένος ο οικισμός ή οι συντάκτες του χάρτη τον σχεδίασαν όπως ακριβώς είχε προγραμματιστεί να χτιστεί;
Με κόκκινο κύκλο, όπως προαναφέραμε, ο Τενεκέ μαχαλάς σύμφωνα με την μαρτυρία στην μελέτη του του Δ. Γουλή.
Με μπλε γράμματα σύγχρονα τοπόσημα για πιο εύκολο προσανατολισμό.
Η περιοχή του Τενεκέ μαχαλά σύμφωνα με την μαρτυρία στην μελέτη του Δ. Γουλή.
Πρέπει όμως να επισημάνουμε ότι η μαρτυρία αφορά μάλλον μεταγενέστερο χρόνο όταν συρρικνωνόταν. Πρέπει να κάλυπτε ευρύτερα γεωγραφικά όρια και είναι ασαφές αν γειτνίαζε, ή επικαλυπτόταν από τον τσιγγάνικο μαχαλά.
Ο τσιγγάνικος μαχαλάς και η οθωμανική κρήνη που απαθανάτισε το 1918 ο Leon Busy στην περίφημη αυτοχρωμία του, η καρτ ποστάλ (βλ. https://archive.saloni.ca/1572).
Σε ποιο βαθμό συνυπήρχαν με τον εβραϊκό τενεκέ μαχαλά;
Και πάμε στις μεσοπολεμικές λήψεις. 1930.
Ό,τι φαινόταν στο ρυμοτομικό του 1919 το βλέπουμε να έχει κτιστεί.
Η συστάδα κτισμάτων κάτω από την οδό Διδασκ. Β. Παπαθανασίου πιθανολογείται ως ο εβραϊκός Τενεκέ μαχαλάς.
Το 1937 αρχίζουν οι εργασίες για τον Ν.Σ.Σ.
Δημοσίευμα στην εφημερίδα Φως 15-8-1937. Μετεγκατάσταση των ισραηλιτικών οικογενειών του Τενεκέ μαχαλά, σε απροσδιόριστο χώρο.
1938. Λίγο πριν την κατοχή. Οι εργασίες για τον Ν. Σ.Σ. φαίνεται να έχουν αρχίσει και αυτές επηρεάζουν κυρίως τον μαχαλά.
Οι φωτογραφίες είναι σπάνιες και όλες με μια μεγαλύτερη ή μικρότερη πιθανότητα να αφορούν τον χώρο του Τενεκέ μαχαλά.
Η πιο αντιπροσωπευτική. Εύρεση και ανάρτηση από Αλέξη Αθάνατο στις ΠΦΘ φωτογραφίας από σλοβένικο περιοδικό του 1929. Μεταφράζεται:
“Δρόμος προς τα προάστια της Θεσσαλονίκης, όπου ζουν εξαθλιωμένοι Εβραίοι”.
Φωτογραφίες που περιέχονται στην σελ. 125 του βιβλίου του Δ. Γουλή, από τα Αρχεία Ιστορίας στην Ιερουσαλήμ. Εβραίοι κάτοικοι στον Τενεκέ μαχαλά, κατά πάσα πιθανότητα.
Ακόμη μια φωτογραφία που πάρθηκε από τους Γερμανούς τον Σεπτέμβριο του 1941. «Εβραϊκή γειτονιά στην Θεσσαλονίκη», ίσως από υπολείμματα του Τενεκέ μαχαλά,ή πρόχειρες προσαρτήσεις στον συνοικισμό του Ρεζί Βαρδάρ.
Ανάρτηση του Χρήστου Μπακόλα στις ΠΦΘ
Το Ρεζί Βαρδάρ το 1951.
Τα σπίτια του συνοικισμού υπάρχουν ακόμη.
Ο Ν. Σ.Σ. εγκαινιάστηκε «άτυπα» το 1951 (επίσημα το 1962). Ο χώρος που θα φιλοξενήσει το 67ο Δημοτικό Σχολείο είναι κενός, ο Τενεκέ μαχαλάς εξαφανισμένος και στη θέση του σπιτάκια.
1965. Το Ρεζί Βαρδάρ ακόμη επιβιώνει με τα σπίτια του. Έχει κτιστεί ο ναός Κυρίλλου και Μεθοδίου (αργότερα θα κτιστεί ο Άγιος Νικόλαος ακριβώς δίπλα), το 67ο Δημοτικό παρόν από το 1954
Είναι παράξενο που δεν υπάρχει καμία φωτογραφία του Ρεζί Βαρδάρ. Υπολείμματα των σπιτιών φωτογράφισε και παραθέτει στο βιβλίο του ο Δ. Γουλής ό.π. στην σελίδα 128.
Και εδώ, με την “χρονοκαθυστέρηση” του bing maps μια εικόνα από τα τελευταία απομεινάρια του Ρεζί που προλάβαμε όλοι μας μιας και γκρεμίστηκαν μόλις πριν 10-15 χρόνια. Γωνία Δραγουμάνου με Λαγκαδά (προσφάτως 'Μίκη Θεοδωράκη'), ακριβώς απέναντι από την αρχή της Αγ. Δημητρίου -κάποτε στα σύνορα με το δυτικό μουσουλμανικό νεκροταφείο.
Σχετικά με ένα άλλο τοπόσημο της Ξηροκρήνης, ο πλάτανος στη γωνία των οδών Αμπελώνων με Αγίων Πάντων υπάρχει η μαρτυρία στο βιβλίο του Δ. Γουλή ότι φυτεύτηκε το 1928 μέσα στην αυλή του σπιτιού του από τον Κωνσταντίνο Γκουντσίδη τη χρονιά που γεννήθηκε ο γιος του Ζαφείριος.
Φωτογραφία του συγγραφέα ό.π. στην σ. 133.
Από τις 12όροφες μια πανοραμική λήψη τον Αύγουστο του 1979 προς την Ξηροκρήνη. Είχε αναρτηθεί εδώ:
https://archive.saloni.ca/2670