Άποψη του εβραϊκού νεκροταφείου
Παλιότερες και νεότερες ταφές, πλούσιες και φτωχικές. Όψη της ανατολικής νεκρόπολης της πόλης από τα γαλλικά αρχεία.
Ο Βασίλης Καρράς στο κέντρο διασκέδασης Μαριλού
Ο Βασίλης Καρράς στο κέντρο διασκέδασης Μαριλού στην Θεσσαλονίκη, κάποια στιγμή μάλλον το 1974. Αυτό βρισκόταν Αγ. Σοφίας 67, λίγο πάνω από την Αγ. Δημητρίου. Ο μπουζουξής πίσω είναι ο Ηλίας Παλάβρατζης, σύμφωνα με πληροφορία του κ. Τσεσμετζή.
Στην αγορά της οδού Βενιζέλου, μεταξύ Πτολεμαίων και Φιλίππου
Η φωτογραφία αναρτήθηκε πρόσφατα σε δημοπρασία και αναδεικνύει ένα τμήμα της οδού Βενιζέλου μεταξύ των οδών Πτολεμαίων και Φιλίππου. Αχρονολόγητη, με πιθανή ημερομηνία την πρώτη δεκαετία του 20ου αιώνα, με θέμα μία γυναίκα εβραϊκής καταγωγής, ντυμένη με την παραδοσιακή Σεφαραδίτικη ενδυμασία της εποχής στην πολυπολιτισμική Θεσσαλονίκη κατά την περίοδο εκείνη. Η φωτογραφία προέρχεται από την ιστοσελίδα Dynasty-auctions. Στάθης Ασλανίδης
Οδός Βενιζέλου, ανάμεσα στις οδούς Πτολεμαίων και Φιλίππου.
Η αναγνώριση δεν προβληματίζει και τοποθετείται στην οδό Βενιζέλου, μερικά μέτρα βορειότερα της Πτολεμαίων.
Η θέση του φωτογράφου στον χάρτη ρυμοτομίας 1919. Στον κίτρινο κύκλο, η θέση του φωτογράφου και με το βέλος η κατεύθυνση της λήψης.
Στην αγορά της οδού Βενιζέλου, στο ύψος της Φιλίππου
Καρτ-ποστάλ που κυκλοφόρησε κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου καταγράφει τμήμα της αγοράς. Ο φωτογράφος βρίσκεται στο ύψος της Φιλίππου και βλέπει το νότο. Θέμα της, η οικονομική δραστηριότητα της περιοχής εκείνη την ταραγμένη περίοδο. Η φωτογραφία προέρχεται από τη δημοπρασία Delcampe.
Στάθης Ασλανίδης
Οδός Βενιζέλου με Φιλίππου, στην παλιά ρυμοτομία.
Η συσχέτιση των σημείων στις φωτογραφίες την τοποθετεί στη συγκεκριμένη γωνία.
Αλέκα Καραδήμου-Γερόλυμπου, εις μνήμην
Αλέκα Καραδήμου-Γερόλυμπου: Μια σύγχρονη θεσσαλονικιά, πρότυπο στη μεταδικτατορική κουλτούρα της πόλης
Νίκανδρος Καστανίδης
Η φωτογραφία είναι από την εισήγηση της Αλεξάνδρας Καραδήμου-Γερόλυμπου στο Συνέδριο “THE SALONICA THEATER
OF OPERATIONS AND THE OUTCOME OF THE GREAT WAR ”, τον Απρίλιο του 2002. Ο τίτλος της εισήγησης της ήταν: L’incendie de Salonique en aout 1917. Fait divers ou degat collateral ? (Η φωτιά στη Θεσσαλονίκη τον Αύγουστο του
1917. Διάφορες ειδήσεις ή παράπλευρες ζημιές;).
Αλεξάνδρα Καραδήμου-Γερόλυμπου (1945-2025)
Όσοι ασχολούνται με την ιστορία της Θεσσαλονίκης γνωρίζουν την σημαντική συμβολή της Αλέκας Καραδήμου στην ιστορία της πόλης και γενικότερα στην ιστορική πολεοδομία. Πρόκειται για μια θεσσαλονικιά που μορφώθηκε, σπούδασε, αναδείχθηκε ως πανεπιστημιακή προσωπικότητα και συνεισέφερε στην πόλη που γεννήθηκε και έζησε. Η ευαισθησία της για την ιστορία της Θεσσαλονίκη καταγράφεται σ’ όλη την επιστημονική και κοινωνική της πορεία. Πρόκειται για μια γυναίκα καλλιεργημένη, ευγενική και πολιτικοποιημένη. Καθηγήτρια στην Αρχιτεκτονική του ΑΠΘ και με ευρύτατη συμμετοχή στην ανάδειξη της ιστορικής ταυτότητας της Θεσσαλονίκης. Προσιτή στους φοιτητές της, αλλά και σε κάθε ενδιαφερόμενο για τα ιστορικο-πολεοδομικά θέματα της Θεσσαλονίκης. Ήταν πάντοτε καλοπροαίρετη και αντίθετη στο δόγμα “Όσοι δεν είναι μαζί μας, είναι εναντίον μας”
Η Αλέκα στο Παρίσι, γύρω στο 1968
Στο πλευρό του Γιάννη Μπουτάρη για μια ποιοτική αναβάθμιση του δήμου Θεσσαλονίκης, τη 2η δεκαετία του 21ου αιώνα.
Στην οδό Βενιζέλου στο ύψος της Φιλίππου, γυναίκες με μπούργκα
Μάλλον σπάνια περίπτωση, μπούργκα. Στην οδό Βενιζέλου στο ύψος της Φιλίππου. Από το βιβλίο «Κυανόλευκη Πολιτεία» του Ανδρέα Γάσπαρη.
Θωμάς Νεδέλκος
Δύο αυστριακές συλφίδες του Καφέ Σαντάν από τα καταστήματα Μάγιερ στο καρακόλι και από κει στο Μπεχτσινάρι
(Ένα επεισόδιο λίγο μετά το 1900 σε αναμνήσεις αρθρογράφου στην εφημερίδα Φως 11/9/1937).
“Η γυναικεία μόδα της φούστα-βράκας, που προκάλεσε τότε τόσες συζητήσεις και τόσον θόρυβο στην Ευρώπη, εμφανίστηκε μια ημέρα εντελώς απροσδόκητα και εις την καλήν αυτήν Θεσσαλονίκη για να προκαλέση πάταγο ολόκληρο με σοβαράς συνεπείας. Ήτο απόγευμα και η εμπορική οδός Σαμπρή πασά (το 1937 Βασιλέως Κωνσταντίνου, σήμερα Βενιζέλου) είχε ζωηρή κίνηση, όταν ένα αμάξι σταμάτησε μπροστά στα μεγάλα καταστήματα Μάγιερ και δύο νέες και ωραίες γυναίκες κατέβηκαν. Όσο να διασκελίσουν το στενό πεζοδρόμιο και να εισέλθουν στα καταστήματα, πολλοί διαβάτες σταμάτησαν και ένας κύκλος περιέργων σχηματίστηκε. -Τι συμβαίνει; Τι συμβαίνει; ερωτούσεν ο ένας τον άλλον. -Γυναίκες με μπενεβρέκια, γυναίκες με μπενεβρέκια, απαντούσαν οι πρώτοι σταματήσαντες και ιδόντες. -Γιόκ τζάνεμ! Άιντε αλάν! Ένας τσαούσης της αστυνομίας που εχάζευεν εκεί παρά πέρα ιδών την συγκέντρωσιν, έσυρε τα ράθυμα βήματά του προς αυτήν... -Νε ολούρ... Τι σταματήσατε! Διαλυθήτε! είπεν επιτακτικά. Αλλ' αντί να διαλύεται ο κόσμος, τουναντίον επυκνούτο. Κάποια ώρα εβγήκαν από μέσα αι δύο γυναίκες. Τι έγινε τότε είναι δύσκολον να το φαντασθή κανένας. Οι περισσότεροι συγκεντρωθέντες ήρχισαν να σφυρίζουν και υβρίζουν. Ένας σεβάσμιος σαρικοφόρος, χότζας προφανώς, με μακριά γένεια και πράσινο χιρκά, εσήκωσε τα χέρια σα να επρόκειτο να κάμη ντουβά προς τον Αλλάχ και απήγγειλεν εξωργισμένον αφορισμόν κατά των βρωμοφραγκισσών αυτών που ετόλμησαν να εμφανισθούν έτσι μασκαρεμένες στο δρόμο και να σκανδαλίσουν τους διαβάτες, να προσβάλουν δε... τις χανούμισσες. Ένας άλλος, γηραλέος Τούρκος, πολίτης αυτός, παραμέρισε με θυμωμένες χειρονομίες το πλήθος και πλησιάσας στις δύο κατάπληκτες και φοβισμένες γυναίκες τες έφτυσε, φιλοδωρήσας την κάθε μίαν με άφθονες ρέχες. Δύο τρεις χανούμισσες, που είχαν σταθή εις το απέναντι πεζοδρόμιον του στενού δρόμου και εκύτταζαν, έβαλαν αίφνης υστερικές φωνές κραυγάζουσαι μέσα από το γιασμάκι των: -Αλλάχ, αλλάχ! Δεν ντρέπονται αι βρωμογκιαούρισσες να βγαίνουν στο δρόμο έτσι! Τι ντροπή, τι ρεζιλίκι! Θα μας κάψη ο Αλλάχ. Αυτό υπήρξε το σύνθημα. Διότι ενώ εκ του πλήθους οι Εβραίοι εθορύβουν και οι Έλληνες εγελούσαν, οι Τούρκοι έβαλαν χέρι στες δύο βρακοφόρες και τες κατεξέσχισαν τα ρούχα. Δεν εχρειάσθησαν περισσότερα των δύο λεπτών της ώρας δια να μείνουν αι ατυχείς με τα πουκάμισα και με τα άλλα εκείνα ασπρόρρουχα, που δεν κατονομάζονται μεγαλοφώνως. Ο τσαούσης, ο οποίος ματαίως προσπαθούσε να διαλύσει και να συγκρατήσει το πλήθος, επί τέλους κατόρθωσε να το διασπάσει, να πλησιάσει τις δύο γυναίκες που θρηνούσαν και οδύρονταν, φοβούμενες πλέον και για τη ζωή τους, να τις βάλει μέσα στο αμάξι, να μπει δε και αυτός. -Τράβα στο καρακόλι, διέταξε τον αμαξά. Και το όχημα με δυσκολία διέσχισε το πλήθος, το οποίο σχημάτισε διαδήλωση θορυβωδεστάτη. Πολλοί έτρεχαν και επηδούσαν επάνω στο “μαρς πιέ” για να ξεσχίσουν και όσα μόλις ημιεκάλυπταν τη γυμνότητα των δύο ατυχών γυναικών, αλλά το κιρμπάτσι του τσαούση, ο οποίος εδέησε πλέον να αγριεύση, τους απεμάκρυνε. Τέλος, υπό τους γιουχαϊσμούς, τις ύβρεις και τα ανάθεματα του πλήθους, η άμαξα έφυγε και έφθασεν εις το καρακόλι του Χαμζά βέη Τζαμισί. Εκεί ο τσαούσης παρουσίασε ενώπιον του προϊσταμένου του κομισέρη τας δύο ημιγύμνους και θρηνούσες ακόμη νεαράς γυναίκας διατυπώσας εναντίον των την κατηγορίαν της διαταράξεως της δημοσίας τάξεως και της προσβολής της δημοσίας αιδούς. Ο κομισέρης Αγκιάχ εφένδης ονόματι, μόλις είχε ξυπνήσει από τον απογευματινό του ύπνο και δεν είχε πάρει ακόμη τον καφέ του. Ευνόητος λοιπόν είναι η υποδοχή, την οποίαν έκαμεν εις τας απροσδόκητους και απίθανους επισκε πτρίας του, αφού άκουσε την προφορική αναφορά του οργάνου του περί των συμβάντων, -Ουτανμαντάν, καλτακλάρ, εβόησε κτυπήσας με θυμόν το γραφείον του, από το οποίον ανεπήδησε τρομαγμένον το καλέμι. Αλλ' αφ' ενός μεν ο καφές, ο οποίος προσεκομίσθη εν τω μεταξύ και ερροφήθη θορυβωδώς, αφ' ετέρου δε αι ακάλυπτοι καμπυλότητες και η ωραιότης των δύο γυναικών, την οποίαν επρόσεξε τώρα ο κομισέρης, κατηύνασαν τα νεύρα του αμέσως και του ενέπνευσαν όχι μόνον ηπιωτέρας, αλλά και τρυφερωτέρας σκέψεις. Διατάξας τον τσαούσην να εξέλθη του γραφείου και να συντάξη αμέσως την έγγραφον αναφοράν του, εκύτταξε με ιλαρόν βλέμμα τας δύο γυναίκας που είχαν συμμαζευθή σαν τρομαγμένα πουλιά και τας είπε να καθήσουν, υποδεικνύων δύο καρέκλες. Έπειτα με φωνήν μαλακήν, σχεδόν μελιστάλακτον, ήρχισε την προφορικήν προανάκρισιν, αφού εκάλεσεν ως διερμηνέα ένα γλωσσομαθή Εβραίον μανιφατουρατζήν της Εγνατίας. Αι δύο γυναίκες αναθαρρήσασαι, είπαν ότι είναι σαντέζες Αυστριακές, που έφθασαν την προτεραίαν για να τραγουδήσουν στο καφέ σαντάν του Μπεάς-Κουλέ (Λευκό Πύργο), ότι κατέλυσαν εις το ξενοδοχείον «Εμπεριάλ» και ότι δεν διέπραξαν κανένα άλλο αδίκημα, παρά να ενδυθούν σύμφωνα με την τελευταίαν γυναικείαν μόδαν της Ευρώπης, χωρίς να φαντασθούν ότι αυτό θα προκαλούσε τας σκηνάς των οποίων υπήρξαν ανύποπτα και αθώα θύματα. Ο κομισέρης, ακούσας τ' ανωτέρω, εκίνησε το κεφάλι του, κατά τρόπον που εσήμαινε και συγκατάνευσιν και μη συγκατάνευσιν, μεθ' ο απεφάνθη, δια του διερμηνέως πάντοτε, ότι θα το εσκέπτετο και θα απεφάσιζεν. Επειδή όμως, προσέθεσεν, εν τω μεταξύ, δεν ημπορούσαν να μένουν αι δύο γυναίκες εις την ημίγυμνον κατάστασιν, που ευρίσκοντο και ούτε ημπορούσαν έτσι να οδηγηθούν εις τας φυλακάς ή να αφεθούν ελεύθεραι- μπακαλούμ – διότι καθ' οδόν θα συνέβαιναν τα ίδια και χειρότερα, θα έστελλε στο ξενοδοχείο των ένα τσαούσην να τας φέρη από ένα φουστάνι... τίμιο, αντάμ ακιλί. Έτσι και έγινε, μετ' ολίγον δε αι δύο γυναίκες περιεβάλλοντο τα φουστάνια που έφερεν ο τσαούσης, ενώ ο κομισέρης εσκέπτετο τάχα περί του πρακτέου, βλέπων εν τω μεταξύ τα ωραία και ελκυστικά πλάσματα και καταπίνων ηδυπαθώς μπαντέμια και ροδοζάχαρες. Όσο να σκοτεινιάση η ημέρα, ο κομισέρης, ο οποίος ήτο σφόδρα μερακλής, όπως όλοι οι κομισέρηδες, τα είχε ψήσῃ με τες δύο σαντέζες δια της ανταλλαγής μελισταλάκτων βλεμμάτων, τα οποία είναι, ως γνωστόν, η διεθνής γλώσσα του σεβντά και του μπελά. Και μόλις εσκοτείνιασε καλά, ο κομισέρης έβαλε εις ένα αμάξι τες δύο γυναίκες, εμπήκε και αυτός και ετράβηξε. Θα τες συνώδευεν, είπεν, ο ίδιος εις το ξενοδοχείον δια να μη επαναληφθῇ το πατιρντί. Αλλά μόλις έφυγεν ο κομισέρης και αι δύο γυναίκες, κατέφθασεν εις το καρακόλι ασθμαίνων ο διερμηνεύς του αυστριακού προξενείου, το οποίον είχε μάθη, κάπως αργά, το πάθημα των δύο υπηκόων του και έσπευσε να τας προστατεύση. Ο διερμηνεύς εζήτησε θυμωμένος ταύτας από το καρακόλι. Του απήντησαν ότι πρό ολίγου μόλις τας ωδήγησεν εις το ξενοδοχείόν των ο ίδιος ο κομισέρ-εφένδης. Ο διερμηνεύς που ήξευρε καλά τους κομισέρ εφένδηδες, έσπευσεν εις το “Εμπεριάλ”. Εκεί του είπαν ότι οι δύο γυναίκες δεν εφάνησαν αφ' ότου εβγήκαν, μόνον προ δύο και πλέον ωρών έστειλαν και επήραν δύο φουστάνια των. Ο διερμηνεύς υποπτεύθη τι συνέβαινε και έσπευσεν εις το σπίτι του αστυνομικού διευθυντού, τον οποίον εύρε με ρόμπαν και με τες παντούφλες του. -Χαίρ ολά, είπεν ο διευθυντής, τι συμβαίνει; -Συμβαίνει, απήντησεν ωργισμένος ο διερμηνεύς, ότι μετά τας βαρβαρότητας και τα ρεζιλίκια που έγιναν το απόγευμα εις βάρος δύο ανυπερασπίστων γυναικών, υπηκόων της Α.Α. Μεγαλειότητος του Αυθέντου και Κυρίου μου Φραγκίσκου Ιωσήφ, ένας κομισέρης σου απήγαγε τες δύο αυτές γυναίκες. -Γιόκ τζάνεμ, απήντησεν ο διευθυντής, ο οποίος δεν είχε λάβει γνώσιν των σκηνών. -Ντύσου και έλα πάμε να τες ανακαλύψουμε... -Α! τσόκ ολντού. Ένας κοτζάμ μουδίρ μπέης δεν θα εγίνετο πασβάντης και φύλακας της αμφιβόλου ηθικής δύο καλτάκ...ο...λαρ Ο διευθυντής, υποσχεθείς να διατάξη αμέσως τα δέοντα, ηρνήθη να αποβάλη την ρόμπαν και τες παντούφλες του και να ακολουθήση τον διερμηνέα, ο οποίος έφυγεν απειλών γην και θάλασσαν. Εν τω μεταξύ ο Αγκιάχ εφένδης εκαλοπέρασε. Παραλαβών τες δύο Αυστριακές, αντί να τες πηγαίνη στο ξενοδοχείο των, τες ωδήγησε στον κήπον του Μπεστσινάρ, τον οποίον τα πουλάκια μου ευρήκαν μαγευτικόν. Εκείθεν έστειλε και εκάλεσεν ένα φίλον του μπέην δια να ταιριάσουν τα ζευγάρια. Και το γλέντι άρχισεν. Οι δύο γυναίκες έφαγαν, ήπιαν, χόρευσαν, τραγούδησαν και βρήκαν θαυμάσιους κυρίους τον κομισέρη και τον φίλο του μπέη, αλλά και όλους τους Τούρκους, πλην εκείνων που τες έκαμαν τες απογευματινές σκηνές. Περί τις πρωινές ώρες τα δύο ζεύγη βρήκαν καταφύγιο στο κονάκι του μπέη, ο οποίος είχε το χαρέμι του έξω στο τσιφλίκι. Αλλά την επαύριον, όταν κατά τις 11 ο κομισέρης έφθασε στο γραφείο του, αναπολώντας την παραδείσια νύκτα που πέρασεν, βρήκεν επείγουσα διαταγή του Μουδίρ-μπέη να εμφανισθεί ενώπιόν του. Έσπευσε αμέσως εις την Διεύθυνση. Στο γραφείο του διευθυντού ήταν και ο Αυστριακός διερμηνεύς, κίτρινος από τον θυμό και από την αϋπνία, διότι γύριζε όλη τη νύκτα να ανακαλύψει τα δύο χαμένα πουλάκια. -Αγκιάχ εφένδη, είπε με φωνή επισήμως αυστηράν ο διευθυντής, επειδή υπέπεσες εις βαρύτατον σφάλμα περί την υπηρεσίαν, από της στιγμής αυτής παύεις να ανήκης εις το σώμα της αστυνομίας και είσαι ιδιώτης. -Δεν αρκεί αυτό, παρετήρησεν ο διερμηνεύς. Πρέπει να διωχθή και ποινικώς. -Αυτό είναι δουλειά της δικαιοσύνης και εις αυτήν ν' αποταθήτε, είπεν ο διευθυντής. Ο Αγιάχ εφένδης έκαμεν ένα τεμενάν και εξήλθεν. Εις τους φίλους του που έσπευσαν να τον συλλυπηθούν είπε: -Χελάλ ιντέριμ. Άξιζε το γλέντι που έκαμα τα γαλόνια μου... Αμά... δεν καταλαβαίνω γιατί μ' έδιωξαν. Εγώ δεν τα πήρα τα κορίτσια με το ζόρι. Ήθελαν και ήλθαν, έμειναν δε ενθουσιασμένα. Αυτοί οι βρωμόφραγκοι είναι περίεργοι άνθρωποι. Φτου, αλλάχ μπελασινί βερσίν. Την επαύριον ο διευθυντής, ο οποίος ήτο επίσης μερακλής, εκάλεσε στο σπίτι του τον Αγκιάχ εφένδην και αφού του εξήγησεν ότι απελύθη μόνον και μόνον δια να ικανοποιηθή ο Αυστριακός πρόξενος και να μη δημιουργηθή διπλωματικόν επεισόδιον, τον ηρώτησεν, αλλάσσων τόνους φωνής επί το τρυφερώτερον, πώς τα πέρασε με τες δύο... νέμτσες και αν ήταν καλές. -Σεκέρ γκιμπί, βάλα, απήντησεν ο Αγκιάχ εφένδης. Αν ξαναβάλουν τες βράκες και γίνη πατιρντί, να διατάξετε να τες φέρουν στο γραφείο σας... και απ' εκεί στο Μπεστσινάρ. -Μπράκ τζάνεμ, απήντησεν ο Μουδίρ βέης, νε αραμπί γκιουζού, νε Σιάμ σεκερί, ο εστί μεθερμηνευόμενον ξορκισμένες να είναι με το απήγανο προκειμένου να χάσω τη θέσι μου”.
(Ο τίτλος ελαφρώς παραλλαγμένος από αυτόν της εφημερίδας). Φωτογραφίες των καταστημάτων Mayer & Cie στην γωνία Βενιζέλου και Ερμού σήμερα: https://archive.saloni.ca/652
Το κατάστημα μετά την πυρκαγιά: https://www.facebook.com/thessalonikilostcity/posts/pfbid0rpzHGpWPBdto26ubkTTHzv321FuyRFVGPXNw2rSgGhhrP2GsHv7ZjLStfoYtadoJl
Στην φωτογραφία τα καταστήματα Μάγιερ αριστερά, λίγο πριν το σκεπαστό της Βενιζέλου.
Η παραλία της Θεσσαλονίκης, το 1935-1945 περίπου
Από τον Νίκανδρο Καστανίδη
Σιτέ Σαούλ (cité Saül), μετά την πυρκαγιά
Το Σιτέ Σαούλ ήταν ένα από τα μεγαλύτερα και πιο γνωστά εμπορικά κέντρα στην καρδιά της αγοράς στη Θεσσαλονίκη. Βρισκόταν στη γωνία των οδών Βενιζέλου και Πλουτάρχου στην παλιά ρυμοτομία, δίπλα στη σκεπαστή αγορά. Η προνομιακή του θέση έλκυε το ενδιαφέρον πολλών επιχειρήσεων, οι οποίες διατηρούσαν την έδρα τους, εκεί. Μέσα από την έρευνά του ο Σπύρος Αλευρόπουλος με τη βοήθεια της Μάρας Νικοπούλου ανέδειξε ένα κομμάτι της ιστορίας του, εδώ:https://archive.saloni.ca/652
Η καταστροφική πυρκαγιά του 1917, που έπληξε μεγάλο μέρος της πόλης, δεν άφησε ανέγγιχτο ούτε το Σιτέ Σαούλ. Η φωτογραφία με κατεύθυνση νοτιοδυτική αποτυπώνει τα αποτελέσματα της καταστροφής και αναδεικνύει ένα μέρος της αρχιτεκτονικής του.
Η φωτογραφία προέρχεται από δημοπρασία: Delcampe, Item n° #1361053195
Στάθης Ασλανίδης
Τρία ελληνικά επώνυμα -Ρογκότης, Μπαλάνος, Κατούνης- στον Φραγκομαχαλά περιπλέκονται με συγγένειες, κληρονομιές, εμπορικά χάνια με πολλά ονόματα και ιδιοκτησίες, διπλοεγγραφές, και φυσικά με αλλαγές ρυμοτομίας. Τα στοιχεία που είδαμε για την Τράπεζα Μυτιλήνης μάς επιτρέπουν να φωτίσουμε περισσότερο ό,τι αφορά το «Κατούνη» και να το δούμε σε φωτογραφίες. Κατά πρώτον: Χάνι Κατούνη δεν αναφέρεται ούτε στον Β. Δημητριάδη [Τοπογραφία της Θεσσαλονίκης κατά την Τουρκοκρατία, 1983] , ούτε στον Α. Γρηγορίου [Χάνια, πανδοχεία και ξενοδοχεία της Θεσ/νίκης, 1875-1917, 2003] που έχει αποδελτιώσει αρκετές εφημερίδες και οδηγούς. Σε γαλλόφωνους οθωμανικούς πρώτα και μετά ελληνόφωνους οδηγούς από το 1881 έως το 1942, επίσης δεν υπάρχει κάτι σχετικό. Από τον Ε. Χεκίμογλου [Ιστορία της Επιχειρηματικότητας στη Θεσσαλονίκη, τόμος 2α, 2004] μαθαίνουμε ότι το ‘κληροδότημα Κατούνη’ περιελάμβανε, σε πολύ καλή θέση, έξι καταστήματα, ισόγεια, «παλαιά και σκοτεινά και άνευ τινός σχεδίου οικοδομημένα». Κι έτσι ενώ το οικόπεδο ήταν πανάκριβο, τα ενοίκια που πλήρωναν τα μαγαζιά ήταν ελάχιστο. Ο Κατούνης, εν ζωή, το μεταβίβασε εικονικά στον Ιάκωβο Ρογκότη υπερ της ελληνικής κοινότητας (το αργότερο το 1883) και οι κληρονόμοι του Ρογκότη το αφιέρωσαν τελικά στο Ελληνικό Νοσοκομείο (Θεαγένειο), το 1891. Kι έπειτα, αρχές Οκτωβρίου 1912, οι ‘ιδιοκτήτες’ βάζουν αγγελία ότι ενοικιάζεται ο πρώτος όροφος απ’ το ΧΑΝΙ Κατούνη, κι είναι από τις ελάχιστες φορές που το βλέπουμε να αποκαλείται έτσι.
Μάρα Νικοπούλου 1 Τι μεσολάβησε και από τις παράγκες που άφησε ο Κατούνης φτάσαμε στο διώροφο χάνι της αγγελίας του 1912 που σημειώνεται με κίτρινο στην αεροφωτογραφία; Μα η Τράπεζα Μυτιλήνης, φυσικά, και η συμφωνία για την ανέγερση του νέου κτιρίου των γραφείων της! Είδαμε στην άλλη ανάρτηση τα περί «ειδικής κατασκευής» του κτιρίου. Τώρα βλέπουμε ότι η Τράπεζα Μυτιλήνης είχε προχωρήσει, το 1902, σε αντίστοιχη συμφωνία με την Εξαρχία του Παναγίου Τάφου στην Σμύρνη για το εκεί υποκατάστημά της. Αντιγράφω τη σύνοψη του τεκμηρίου από το αρχείο «Εργάνη» και ένα άρθρο από το συμβόλαιο, ενδεικτικά. Μπορείτε να το διαβάσετε ολόκληρο εδώ: https://www.ergani-repository.gr/ergani/handle/11219/767?fbclid=IwY2xjawPBWRhleHRuA2FlbQIxMABicmlkETF4T3laZjZPeVN3Z3Azd2hyc3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHuz1RVR_AxiaTRV0nA3O-sPzSiFFADUiTYZ4bKMSGDyA1MrsYEbH0vYuwB-R_aem_f6PA12-cLaC4pM1LB6YXew Κάπως έτσι, υποθέτω, θα ήταν και το συμβόλαιο της Θεσσαλονίκης
2 Πολύτιμη συνεισφορά της Σοφίας Δημουλά το απόκομμα της εφημερίδας “Αλήθεια”. 5/5/1905 Στην εφημερίδα “Αλήθεια” η Εφορεία του Νοσοκομείου της Ελληνορθόδοξης Κοινότηας γνωστοποιεί ότι ημερομηνία κύρωσης του μειοδοτικού διαγωνισμού για την κατασκευή του χανίου Κατούνη είναι η 15 Μαϊου. Την ίδια μέρα λήγει και η προθεσμία για τους αρχιτέκτονες που ενδιαφέρονται να μάθουν τους όρους και το σχέδιο της οικοδομής. Από την ανακοίνωση είναι σαν να υπάρχει ήδη το σχέδιο -μήπως το «προμήθευσε» (ή έστω καθόρισε κάποιες προϋποθέσεις) η Τράπεζα Μυτιλήνης εάν είχε ήδη υπογράψει την σχετική συμφωνία; Και πάντως, αναφέρεται ότι έχει γίνει και προηγούμενη σχετική δημοσίευση. Ώρα για λίγη γκρίνια: είναι κρίμα που τα ψηφιοποιημένα φύλλα της εφημερίδας «Αληθεια» δεν είναι διαθέσιμα διαδικτυακά. Τα φύλλα που υπάρχουν στο culture.thessaloniki του Δήμου ούτε μπορεί κανείς να τα κατεβάσει, αλλά ούτε καν να τα διαβάσει.
3 Ψάχνοντας στην εφημερίδα Μακεδονία μήπως βρεθεί και εκεί κάτι σχετικό με την τύχη της αγγελίας του Οκτωβρίου 1912, βρίσκουμε-στις 30/12/1912- ένα μεγάλο ‘ρεπορτάζ’ από την επίσκεψη της Βασίλισσας και της Πριγκίπισσας Αλίκης στο Νοσοκομείο Δραγάση, που έχει μεταφερθεί εδώ και 3 βδομάδες, στον πρώην χώρο της Τράπεζας Μυτιλήνη. Δηλαδή, στο «Κατούνη» -δεν αναφέρεται ως τέτοιο, αλλά αυτό είναι. Το ρεπορτάζ δεν ξεκαθαρίζει αν ο χώρος ενοικιάζεται ή παραχωρήθηκε. Μάλλον το δεύτερο, αν κρίνουμε από το τελευταίο κοκκινισμένο σημείο του δημοσιεύματος.
4 Οι εικόνες από το εσωτερικό του «Κατούνη» – οι μόνες γνωστές εικόνες του, ως τώρα- μάς έρχονται πάλι σε σχέση με το Νοσοκομείο Δραγάση, για το οποίο έχουν γραφτεί πολλά. Βάζουμε εδώ αποσπάσματα από ένα δημοσίευμα της Ν. Αλήθειας 20/6/1913 με τίτλο «Η οκτάμηνος δράσις του Νοσοκομείου Δραγάση». Προφανώς από αυτό το -τεράστιο- άρθρο αντλήθηκαν πληροφορίες για τις σχετικές με τον Δραγάση έρευνες που έχουν αναρτηθεί στο διαδίκτυο, αλλά και τις αναρτήσεις στις άλλες ομάδες. Στις ΠΦΘ, πρώτες χρονολογικά είναι αυτές του Ν. Κοτσαπουϊκίδη (31/10/14) της Κ. Τσιρέλη (20/11/14) και της Γ. Δημητριάδου-Ταβλαρίδου (4/7/18) Παραπέμπουν στην πηγή τους, δηλαδή την έρευνα της κ. Βέρας Παπαδάκη που πρωτοδημοσιεύτηκε στο Περιοδικό “συλλογές”, τεύχος 341, Δεκέμβριος 2013, και αναδημοσιεύτηκε εδώ l.facebook.com/l.php?u=http%3A%2F%2Fanopolis72000.blogspot.gr%2F2014%2F01%2Fblog-post.html%3Ffbclid%3DIwZXh0bgNhZW0CMTAAYnJpZBExeE95WmY2T3lTd2dwM3docnNydGMGYXBwX2lkEDIyMjAzOTE3ODgyMDA4OTIAAR6L1GuC-SOY02Ok6yiVuG1jUzwClSDyjZAjrpDKSyAYgF6pFhTSX9bIt43O8Aaem8SSTR0d8Qyn9O32hJe34Eg&h=AT1fWaXENBiQQ8i_tSjOaAfE6EozilzuAovdeZClWJ4tavaFnqWerAZV9d2kv2ZSxCo0H7zSijmSvV5GVdj2E8qvj4mZ1SrTyKwze7mXw70h5vOgYatEuZ4dnTMETMMVx72siOOz7-u5ZH81&tn=-UK*F (αποτελώντας και δική μας πηγή για τις φωτογραφίες). Στις αναρτήσεις της Κ. Τσιρέλη και της Γ. Ταβλαρίδου αναφέρεται η Τράπεζα Μυτιλήνης (όπως και στην πηγή) χωρίς εντοπισμό διεύθυνσης. Πιο κοντά πέφτει η ανάρτηση του Β. Χατζηκωνσταντίνου (22/4/2021) που αναφέρει ότι βρισκόταν στην Β. Ηρακλείου -αλλά το πηγαίνει λίγο παραδίπλα, στο μεγάλο τότε οικοδομικό τετράγωνο του Αγ. Μηνά. Στην δική του έρευνα, πηγή γι’ αυτή την πληροφορία είναι το Εβραϊκό Μουσείο Θεσσαλονίκης. Στην πιο πρόσφατη όμως ανάρτηση στις ΠΦΘ, (Σιδηρόπουλος Γ, 19/11/2023) «η πτωχευμένη από το 1911 τράπεζα Μυτιλήνης» (και άρα η φωτογραφία του Νοσοκομείου) εντοπίζεται «στο Χάνι Τουρπάλη στην σημερινή Πλατεία Εμπορίου». Δεν αναφέρει την πηγή της πληροφορίας αυτής, αλλά εδώ γίνεται φανερό ότι τα λάθη γύρω απ’ την Τράπεζα συνεχίζονται… Ποτέ δεν στεγάστηκε στο Χάνι Τουρπάλη. Όπως και να έχει, η φωτό (εδώ με την λεζάντα που έχει στο “anopolis”) είναι όντως από το «Κατούνη», το οποίο κατά καιρούς επισκέφτηκαν διάφοροι διάσημοι της εποχής, όπως μας πληροφορεί η Ν. Αλήθεια. Ενδιαφέρουσες επίσης είναι οι πληροφορίες για το πόσο δύσκολη ήταν η μετατροπή του χώρου σε νοσοκομείο αλλά και πόσο πετρέλαιο χρειάστηκαν αυτό το διάστημα: 600 οκάδες!
5 Οι άλλες φωτογραφίες του χώρου. Οι δυο επάνω από το anopolis, οι κάτω από την ανάρτηση του κ. Σιδηρόπουλου (δεν γνωρίζω πηγή). Για την κάτω δεξιά, δεν είμαι απολύτως σίγουρη ότι δείχνει τον ίδιο χώρο. Θεωρώ όμως ότι ναι, όπως επίσης έχω την αίσθηση ότι όλες οι φωτογραφίες έχουν ληφθεί την ίδια ημέρα, ασχέτως που οι λεζάντες τους τις χρονολογούν με απόσταση μερικών μηνών. Το νοσοκομείο έφυγε από το «Κατούνη» τον Νοέμβριο του 1913 ή λίγο αργότερα εάν ισχύει ότι λειτούργησε εκεί 13 μήνες. Άγνωστο ακόμα ποιος στεγάστηκε μετά εκεί. Όπως άγνωστη παραμένει η τύχη του ισογείου του μετά τους μήνες του 1910 όπου λειτουργούσε σίγουρα εκεί η «Αμερικάνικη Αγορά» που είδαμε στην προηγούμενη ανάρτηση. Ας ασχοληθούμε με την εξωτερική του εικόνα…
6 Πρώτα βλέπουμε τη θέση του: στο οικόπεδο 136/1 (κατά Χεκίμογλου, ό.π., σ. 196), ξεκαθαρίζοντας βέβαια ότι αυτή η αρίθμηση αφορά τη ρυμοτομία ΜΕΤΑ την πυρκαγιά (με την παλιά, βρισκόταν στο Ο.Τ. 150 -και όχι στου Αγ. Μηνά που ήταν το ΟΤ 172) Στην αεροφωτογραφία πριν τη φωτιά του 1917 [Από Α. Γερόλυμπου, το χρονικό της μεγάλης πυρκαγιάς] σημειώνουμε γνωστά κτίρια που γλίτωσαν από τη φωτιά, τους αριθμούς των παλιών Οικ.Τετραγώνων και το «Κατούνη» σε κόκκινο κύκλο. Οι ροζ γραμμές δείχνουν στο περίπου τι έφαγε η νέα ρυμοτομία -ο νέος χάρτης της περιοχής είναι δεξιά. Δυστυχώς, η αεροφωτογραφία του 1938, δεν είναι σε τόσο καλή ανάλυση ώστε να δούμε αν υπάρχει κομμάτι του παλιού (προ της φωτιάς) κτιρίου στο «νέο» ή αν μεσοπολεμικά χτίστηκε εξ ολοκλήρου απ’ την αρχή. Σ’ όλα τα αποσπάσματα το πράσινο βέλος δείχνει την οδό Κατούνη που καταλήγει στο κτίριο. Θυμίζουμε ότι τα ονόματα των οδών στην οθωμανική πόλη είχαν σχεδόν πάντα κάποια σχέση είτε με κάτι που είχαν στην διαδρομή τους, είτε -συχνότερα- με κάτι που είχαν στην άκρη τους. Φαίνεται ότι αυτό ακολουθήθηκε κι εδώ όταν ο Δήμος Θεσ/νίκης ‘βάφτισε’ τους δρόμους. Το όνομα του ευεργέτη καταλήγει στο ‘κληροδότημα’. Το σχετικό δημοσίευμα της Ν. Αλήθειας (28-2-1914) δεν βάζει όλους τους δρόμους, κι η Κατούνη δεν περιλαμβάνεται. Θα είχε ενδιαφέρον αν υπάρχει κάπου ο πλήρης κατάλογος -κυρίως για να δούμε πώς εξηγεί ποιος ήταν ο Κατούνης. Για την ιστορία: δήμαρχος τότε ήταν ο Οσμάν Σαίτ.
7 Η καλύτερη εικόνα του κτιρίου του 1906 (αυτού που στέγασε την Τράπεζα Μυτιλήνηςκαι το Νοσοκομείο Δραγάση) είναι μία από την έναρξη της φωτιάς, πριν ακόμα αυτή φτάσει στον Φραγκομαχαλά [από δημοπρασία του ebay]. Σημειωμένο με κόκκινο το Κατούνη, με κίτρινο η Στοά Μαλακοπή (Τράπεζα Θεσσαλονίκης).
8 Η φωτιά το έφτασε, και σίγουρα έπαθε ζημιά. Στην εικόνα της Φράγκων σ’ εκείνο το ύψος [που είχε αναγνωρίσει ο Στάθης Ασλανίδης εδώ: https://www.facebook.com/thessalonikilostcity/posts/pfbid0i42zcDz6DjQoqSFkgttmYazZuxCjbDbab2vsEMzKTtzuE1rK7pM9sTA2foaWk51gl ] μπορούμε πια να ονοματίσουμε και το κτίριο στο βόρειο πεζοδρόμιο της, απέναντι απ’ το Μαζί Χαν. Στο απόσπασμα αεροφωτογραφίας της συλλογής Α. Λαπούρτα, μετά τη φωτιά (αλλά όχι αμέσως μετά, μιας και πολλά κτίρια έχουν επισκευαστεί), το Κατούνη δείχνει να έχει χάσει τον όροφό του. Υπάρχει όμως ακόμα.
9 Δυστυχώς θολές, αλλά δεν έχουμε δα και μεγάλη επιλογή. Το μεσοπολεμικό κτίριο σε αεροφωτογραφία της δεκαετίας του ’30. Μία άκρη του το 1975, σε πλάνο της ταινίας «Μάης». Και το αποκαρδιωτικό σήμερα. Στη μόνη διαθέσιμη για την περιοχή πράξη τακτοποίησης, την ν.2875/31-3-1970, ως ιδιοκτήτης του κτιρίου αναγράφεται το Θεαγένειο Αντικαρκινικό Νοσοκομείο. Σε πρόσφατη (οκτώβριος 2025) αγγελία για γραφείο στην Ερμού 2 & Β. Ηρακλείου 1, την ανακοίνωση ότι δέχεται προσφορές την κάνει το Χαρίσειο Γηροκομείο. Έτσι κι αλλιώς, αυτά τα δύο ιδρύματα σχετίζονταν μεταξύ τους.