Στα ανατολικά, ανάμεσα στην τότε νοητή προέκταση της 25ης Μαρτίου και την Λασκαράτου, σήμερα δηλαδή στην πάνω μεριά απ' το παρκάκι του Αγίου Φωτίου, ο Pigassou ένα απόγευμα φωτογραφίζει τις κουρίτες.
Από το αφιέρωμα: ο Joseph Pigassou στην Θεσσαλονίκη
Φωτογραφία Joseph Pigassou ν.060, ασπρόμαυρο φιλμ 3,5Χ5,5 εκ
photo Joseph Pigassou n°060 sur film 35x55 NB
Φωτογραφία Joseph Pigassou ν.061, ασπρόμαυρο φιλμ 3,5Χ5,5 εκ
photo Joseph Pigassou n°061 sur film 35x55 NB
Φωτογραφία Joseph Pigassou ν.211, ασπρόμαυρο φιλμ 3,5Χ5,5 εκ
photo Joseph Pigassou n°211 sur film 35x55 NB
Από τον Νίκανδρο Καστανίδη.
Τρεις ρωμαϊκές τοποθεσίες της Θεσσαλονίκης συνδέονται με τον Άγιο Δημήτριο. Η πρώτη είναι η Χαλκευτική Στοά, όπου ο Άγιος κατηχούσε και δίδασκε. Η δεύτερη είναι οι υπόγειες “καμάρες” παρά του ρωμαϊκού θεάτρου-σταδίου που γειτόνευε με το δημόσιο λουτρό (δηλ. στη στοά του Αγίου Ιωάννη, δίπλα στο ναό της Αγίας Σοφίας) όπου φυλακίστηκε και εκτελέστηκε. Η θέση αυτή συνδέεται με το υπόγειο “βαπτιστήριο” (που αποσυνδέθηκαν το 1922) του ναού της Αγίας Σοφίας και με την υπόγεια στοά κάτω από το ιερό του ναού του Αγίου Δημητρίου. Και τρίτη είναι η “κρύπτη” (δηλ. εκεί που αρχικά θάφτηκε ο Άγιος) κάτω από το ιερό του ναού του Αγίου Δημητρίου. Η “κρύπτη” ήταν μέρος του ρωμαϊκού λουτρού που υπήρχε δίπλα (προς τη βορινή πλευρά) του σημερινού ναού του Αγίου Δημητρίου.
Άξιο απορίας είναι ότι φυλάκισαν τον Άγιο στις υπόγειες “καμάρες” του ρωμαϊκού λουτρού κι όχι σε κανονικές φυλακές, σαν να μην υπήρχαν φυλακές στη Θεσσαλονίκη την ρωμαϊκή περίοδο...
Ο Άγιος Δημήτριος (χωρίς σπαθιά και λόγχες) σε
ψηφιδωτό του ομώνυμου ναού της Θεσσαλονίκης
Η χαλκευτική στοά στη ρωμαϊκή αγορά της Θεσσαλονίκης
Η θέση που βρέθηκαν οι υπόγειες “καμάρες”, εκεί που σήμερα είναι το”αγίασμα” του Αγίου Ιωάννη (δίπλα στην Αγία Σοφία), το 1921-22
Η “κρύπτη”, κάτω από το ιερό του Αγίου Δημητρίου, λίγα χρόνια μετά το 1917
Ένα τοπογραφικός χάρτης της περιοχής του ναού του Αγίου Δημητρίου, όπου σημειώνονται δύο τοποθεσίες σχετικές με τη βιογραφία του Αγίου Δημητρίου. (Από το βιβλίο Ιστορία της Θεσσαλονίκης, 316 π.Χ.-1983, του Απ. Ε. Βακαλόπουλου, Θεσσαλονίκη 1997, σελ. 91)
Τοπογραφικός χάρτης γύρω από τις υπόγειες “καμάρες” (δηλ. γύρω από το σημ. “αγίασμα” του Αγίου Ιωάννη) με τις θέσεις των ρωμαϊκών κτισμάτων.
Με την ευκαιρία των επισημάνσεων των ρωμαϊκών λουτρών που συνδέονται με τη βιογραφία του Αγίου Δημητρίου, αξίζει να αναφερθεί το ρωμαϊκό λουτρό που βρέθηκε, το Δεκέμβριο του 2018 με τις εργασίες για την κατασκευή του Μετρό, στη διασταύρωση Εγνατίας με Αγίας Σοφίας. Ήταν ένα λουτρό κοντά στο λουτρό που υπήρχε στη θέση του Αγίου Ιωάννη, όπως και στην Αχειροποίητο όπου υπήρχε, επίσης, ρωμαϊκό λουτρό. Έτσι εξηγούνται οι πολλές υπόγειες στοές που υπήρχαν στο κέντρο της Θεσσαλονίκης.
Η μακέτα της εκκλησίας φωτογραφημένη από γερμανό, μάλλον στο παρατημένο εργοτάξιο.
Με μια ματιά το έργο μεταπολεμικά ακολούθησε σε γενικές γραμμές τα σχέδια. Στην σύγκριση παρατηρείται ότι προτιμήθηκε να κατασκευαστεί ένας αναλημματικός τοίχος ατο αίθριο του ναού προς βορρά σε σχέση με την πιο περίτεχνη κιονοστοιχία που απεικονίζεται στη μακέτα. Επίσης στην μακέτα το καμπαναριό ίσως είχε προβλεφθεί να φιλοξενείται στον νότιο πυργίσκο της πρόσοψης που είχε το ίδιο ύψος με το μεσαίο κλίτος της εκκλησίας. Το κλίτος αυτό υπερυψώθηκε, ενώ κατασκευάστηκε ένα πολύ ψηλότερο καμπαναριό βόρεια της εισόδου τη δεκαετία του 50.
Κατοχική φωτογραφία με την νεόκτιστη αλλά ημιτελή εκκλησία να περικλείει το απομεινάρι της παλιάς.
Έγχρωμη διαφάνεια του Theodor Scheerer. Λήψη προς τα δυτικά
Έγχρωμη διαφάνεια του Theodor Scheerer. Λήψη προς τα ανατολικά
Σ αυτήν την έγχρωμη διαφάνεια φαίνεται και η καταστροφή στο μουσουλμανικό μετάλλιο που είχε εντοιχιστεί στο παλιό ιερό. Οι καταστροφές αυτές πρέπει να έγιναν στις πρώτες χρήσεις της εκκλησίας το 1912.
Τα μαρμάρινα αρχιτεκτονικά μέλη αφημένα μέσα στον χώρο της εκκλησίας.
Από ψηλά η δυσαναλογία των έργων που είχαν συντελεστεί μέχρι τότε σε σχέση με το ημισυντηρημένο παλιό ιερό του ναού.
Η πορεία των εργασιών στον Άγιο Δημήτριο από το 1926 μέχρι την Κατοχή.
Τις λήψεις από την Βρετανική Σχολή των Αθηνών τις ανέσυρε ο Θόδωρος Νάτσινας από το αρχείο της Σχολής εδώ:
http://mao.bsa.ac.uk.
και αποδίδονται στον αρχιτέκτονα Γεώργιο Σωτηρίου.
Από τον Σπύρο Αλευρόπουλο
Ταυτόχρονα ή λίγο πριν την ανάληψη εργασιών από τον Ζάχο, δηλ. το 1926, πρέπει να άρχισε το ξήλωμα του εναπομείναντος παλιού τμήματος της πρόσοψης του ναού και το κτίσιμο με πέτρες της καινούριας.
Λήψη του Paul Collart.
Γενικά οι λήψεις του Paul Collart χρονολογούνται στα 1930. Όμως στην ιστοσελίδα του πανεπιστημίου που φιλοξενεί την συλλογή του είναι αχρονολόγητες
(http://collart.unil.ch/fmi/webd/collart)
Ο Collart ήταν στην Ελλάδα από το 1926 έως το 1938.
Και αυτή του Collart, δυστυχώς δεν βλέπουμε λίγο πιο αριστερά, να δούμε αν έχουν αρχίσει οι εργασίες εκεί. Θα ήταν ενδεικτικό για την χρονολόγησή της. Μάλλον λίγο πριν από τη λήψη Βαφιαδάκη του 1926 που είδαμε χθες. Μετά πρέπει να κουβαλήθηκαν τα υλικά για τις εργασίες στο τέλος του βορινού κλίτους.
Ίσως η τελευταία απεικόνιση της παλιάς εισόδου του ναού πριν γκρεμιστεί. Από την Βρετανική Σχολή Αθηνών
Η παλιά πρόσοψη του ναού έχει αποξηλωθεί, η νέα λιθοδομή έχει αρχίσει να υψώνεται.Από την Βρετανική Σχολή Αθηνών και αυτή όπως και οι αμέσως επόμενες.
Εργασίες ταυτόχρονα στον νότιο τοίχο. Είναι ενδιαφέρον ότι επιχειρείται να διατηρηθεί ο παλιός τοίχος, μαζί με τις αντηρίδες, έχοντας ανοίξει επιπλέον παράθυρα. Αυτά τα ανισοϋψή παράθυρα δεν υπάρχουν στην εκκλησία στο τελικό σχέδιο και φυσικά στην κατασκευή.
Σε κείμενό του ο Σωτηρίου αμέσως μετά την πυρκαγιά του 17 είχε κάνει σαφείς τις σκέψεις του. Η εξέλιξη των εργασιών δείχνει ότι κυριάρχησαν άλλες απόψεις σχετικά με το ύφος του ναού.
http://media.ems.gr/ems/meli-ds/ems_meli_d-s_plastiras-sotiriou.pdf?fbclid=IwAR3l8wjNza5kqyzikwHK3Ioy89yGlfmXnkj5YW7JGBEFrYaE7GMmXK2eXAM
ΝΑ από την εξωτερική πλευρά.
Οι εργασίες της πρόσοψης από το εσωτερικό κεντρικό κλίτος.
ΝΑ από το εσωτερικό.
Οι εργασίες αριστερά του ιερού
Υποστηρίγματα αριστερά του ιερού (είδαμε ότι είχαν μπει στα 1926). Ένα αλλο ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι το μεσαίο άνοιγμα στο ιερό, δεξιά, είναι απολύτως κενό, μετά τις εργασίες που είδαμε στις προηγούμενες λήψεις από την Βρετανική Σχολή
Όπως και εδώ, το κενό στο μεσαίο παράθυρο. Σκαλωσιά εκ νέου στο ΝΑ κομμάτι, διακρίνεται επίσης ένα οριζόντιο ίχνος από σκαλωσιά στο αριστερό ψηλό άνοιγμα του ιερού.
Της ίδιας εποχής η φωτογραφία του Λυκίδη και πάντως πριν το 1932. Σκαλωσιά που υπερβαίνει τον ΝΑ τοίχο και άλλη στο εξωτερικό ΒΑ μέρος.
Τ0 1932 έχει ως αναφορά την χρονολογημένη αυτήν στερεοσκοπική λήψη. Δεν υπάρχουν σκαλωσιές.
Αντίθετα, όσο προχωρούσε η νέα πετρόκτιστη πρόσοψη του ναού, οι σκαλωσιές παρέμεναν μπροστά.
Εμφανίζονται τα καινούρια κομμάτια από μάρμαρο για την αναστήλωση.
H λήψη αυτή της Αμερικάνικης Σχολής είναι του 1933
http://www3.ascsa.edu.gr/DesktopModules/MultipleDataBasesTesting/read_more_2.aspx?object_id=5273&collection_id=3&lang=en-US&fbclid=IwAR0k7eO_ODxU5ruZC_SH2khh2d2Dz1yUxYx6tHjfuZfSheZE04Y2JcYlQ_A
Και αυτή την ίδια περίπου εποχή
Στις χρονολογημένες αυτές φωτογραφίες του Φραντζή στο ΕΛΙΑ στα 1934, οι δουλειές συνεχίζονται στο υπόλοιπο μέρος της πρόσοψης. Το νοτιότερο μέρος έχει τελειώσει
Φραντζής, 1934
Φραντζής, 1934
Φραντζής, 1934
Φραντζής, 1934
Και σ' αυτήν η αναγραμμένη χρονολογία 1934 πρέπει να είναι σωστή. Μια συνολική ματιά από την πρόοδο των εργασιών. Ο νότιος τοίχος της εκκλησίας έχει πάρει πλέον την λιθόκτιστη μορφή που, όταν μεταπολεμικά θα ολοκληρωθεί, θα είναι η τελική μορφή της εκκλησίας.
Κάπου εκεί πρέπει να χρονολογείται και αυτή η λήψη.
Όπως και αυτή
Φωτογραφία του 1935
Φωτογραφία του 1935
Λήψη Αντώνη Οικονομίδη, αρχείο Κοτζιά στα 1936 στο ΕΛΙΑ
Και αυτή εδώ πρέπει να χρονολογείται αυτήν την εποχή
.
Επίσης αμέσως λήφθηκαν μέτρα για την προστασία των ψηφιδωτών με ξύλινα καπάκια, τόσο στον βόρειο πεσσό του Ιερού όσο και στον νότιο.
Και εδώ η σκαλωσιά στο ΝΑ άκρο του ιερού.
Η αγιογραφία του Αγίου Δημητρίου με τον ιερέα και την Παναγία επάνω δεξιά της αγιογραφίας δεν έχει καλυφτεί ακόμη.
Εδώ το ερειπιώδες άνω άκρο του ιερού που είδαμε στις πρώτες λήψεις μετά την πυρκαγιά. Κινδύνευε να πέσει και να παρασύρει μεγαλύτερα τμήματα προφανώς.
Λήψη από τον μιναρέ με την σκαλωσιά δεξιά και ορατές τις υποστηλώσεις σε τόξα.
Και εδώ η λήψη αυτή όχι μετά το 1918
Λήψη της ίδιας εποχής προς τα νοτιοδυτικά.
Σκαλωσιά πλέον στο ΒΑ υψηλό κομμάτι όπως βλέπουμε εδώ πάλι σε λήψη από τον μιναρέ. Οι εργασίες στο ίδιο ύψος δίπλα έχουν ολοκληρωθεί.
Η αυτοχρωμική φωτογραφία από την συλλογή του Άλμπερ Καν είναι χρονολογημένη στα 1918. Είναι μεταγενέστερη των προηγούμενων. Αυτό σημαίνει ότι αρκετές σωστικές ενέργειες πρόλαβαν να γίνουν μέχρι αυτήν την λήψη. (Επίσης σημαίνει βέβαια ότι οι προηγούμενες έχουν ένα χρονολογικό όριο ante).
Το άνω τμήμα του ιερού φαίνεται συντηρημένο αλλά και οι σιδερένιοι δακτύλιοι γύρω από τους κίονες δεξιά είναι περισσότεροι σε σχέση με τις προηγούμενες φωτογραφίες και θα παραμείνουν τόσοι και τα επόμενα χρόνια.
Επίσης οι στιβαγμένοι σωροί με τα συντρίμμια στο κεντρικό κλίτος έχουν λιγοστέψει. Οι σκαλωσιές έχουν απομακρυνθεί, όμως θα ξαναϋψωθούν μετά από λίγα χρόνια. Επιμελημένη η φροντίδα με τα ξύλινα καπάκια ώστε να περισωθούν τα ψηφιδωτά εκατέρωθεν του ιερού.
Η υποστήριξη στα ξύλινα καπάκια στον βόρειο πεσσό είναι ίδια με την προηγούμενη.
Το ταφικό μνημείο του Λουκά Σπανδούνη με την περιποιημένη σώρευση των οικοδομικών υλικών που έπεσαν από την πυρκαγιά αλλά και την προστασία του ψηφιδωτού με το ξύλινο καπάκι
Στηρίγματα πιο συστηματικά ανάμεσα στα τόξα, τα σωρευμένα υλικά από το εσωτερικό του κεντρικού κλίτους αρχίζουν να αραιώνουν
Λίγο πριν το 1926 ο ναός στο εσωτερικό του πρέπει να παρουσιάζει αυτήν την εμφάνιση.
Χρονολογημένη στα 1926, φωτογραφία του Βαφιαδάκη στο ΕΛΙΑ, μέσα στους απεικονιζόμενους ίσως και ο Αριστοτέλης Ζάχος, με τα άσπρα μαλλιά, μάλλον μαζί με τον Γεώργιο Σωτηρίου που επιμελήθηκε την αναστήλωση από την αρχή μέχρι και τα εγκαίνιά του.
Ο Ζάχος ανέλαβε επίσημα την αναστήλωση του ναού το 1926
(ΝΙΚΟΛΙΑ ΙΩΑΝΝΙΔΟΥ εδώ:
http://library.tee.gr/digital/rho/rho_m33/rho_m33_ioannidou.pdf?fbclid=IwAR2Xc48NQU7TzhQHmSTbGJo4mYKJczdxH524lVlBcQnBT__zwiEZN6tDky4)
Καινούρια υλικά, καινούριες σκαλωσιές στο τέλος του βόρειου κλίτους.
Στην εκκλησία του Αγίου Δημητρίου, πριν την πυρκαγιά του 1917
Από τον Νίκανδρο Καστανίδη και την Κατερίνα Κουμλίδου
[Από το βιβλίο: Salonicco, Quaderni della Guerra, του Buonaiuti, Alarico (εκδ. Fratelli-Treves, Μιλάνο 1916)]
[Από το βιβλίο: Salonicco, Quaderni della Guerra, του Buonaiuti, Alarico (εκδ. Fratelli-Treves, Μιλάνο 1916)]
[Από το βιβλίο: Salonicco, Quaderni della Guerra, του Buonaiuti, Alarico (εκδ. Fratelli-Treves, Μιλάνο 1916)]
Το εξώφυλλο του βιβλίου “Salonique et ses Basiliques” (1919) με φωτογραφίες του Fred. Boissonnas
Ο Frédéric Boissonnas (1858-1946) με το φίλο του Daniel Baud-Bovy (1870-1958), ο οποίος ήταν διευθυντής της Σχολής Καλών Τεχνών της Γενεύης
Η νότια πλευρά του ναού του Αγίου Δημητρίου, το 1913
[Από το βιβλίο του Fred. Boissonnas και με εισαγωγή του Daniel Baud-Bovy “Salonique et ses Basiliques” (1919 σελ. 26)]
Έλληνες στρατιώτες μετά την απελευθέρωση.
ο Φρ.Μπουασονά εντός του ναού.
Η Ωραία Πύλη από κοντά πριν την πυρκαγιά
Λήψεις Pigassou 204, 140
Φωτογραφία Joseph Pigassou ν.204, ασπρόμαυρο φιλμ 3,5Χ5,5 εκ
photo Joseph Pigassou n°204 sur film 35x55 NB
Φωτογραφία Joseph Pigassou ν.140, ασπρόμαυρη μονή γυάλινη πλάκα, 6,5Χ9 εκ.
photo Joseph Pigassou n°140 sur plaque mono 65x90 NB
Μπροστά στο Διοικητήριο. Βουβάλια περαστικά, άνθρωποι στατικοί.
O Pigassou φωτογραφίζει μια ακόμη συνηθισμένη μέρα στην Αγ. Δημητρίου.
Φωτογραφία Joseph Pigassou ν.138, ασπρόμαυρη μονή γυάλινη πλάκα, 6,5Χ9 εκ.
photo Joseph Pigassou n°138 sur plaque mono 65x90 NB
Η ίδια λήψη βρέθηκε και στην συλλογή Albarel.
Φωτογραφία σε χαρτί που συνέλεξε ο Paul Albarel. Βρίσκεται στην Mediatheque du Grand Narbonne, με αρ. AD11- 1497?
photo ramenée par Paul Albarel – Médiathèque du Grand Narbonne AD11- 1497? tirage papier
Φωτογραφία σε χαρτί που συνέλεξε ο Paul Albarel. Βρίσκεται στην Mediatheque du Grand Narbonne, με αρ. AD11- 1498
photo ramenée par Paul Albarel – Médiathèque du Grand Narbonne AD11- 1498 tirage papier
Φωτογραφία σε χαρτί που συνέλεξε ο Paul Albarel. Βρίσκεται στην Mediatheque du Grand Narbonne, με αρ. AD11- 1497
photo ramenée par Paul Albarel – Médiathèque du Grand Narbonne AD11- 1497 tirage papier
Κάτω από την βίλα Αλλατίνι και ακριβώς δίπλα στο αεροδρόμιο λειτουργούσε το γαλλικό Βοηθητικό Νοσοκομείο 1 (Hôpital Auxiliaire No.1 ή Hôpital Lyonnais ή Hôpital Herriot σύμφωνα με την έρευνα που είχε κάνει ο Adrian Wright). Μέχρι τώρα δεν είχαμε κοντινή φωτογραφία του.
Το Νοσοκομείο και η βίλα των Αεροπόρων στο βάθος, δίπλα στην θάλασσα (Chateau des Aviateurs, πρώην βίλα του Ραχμή μπέη και μετέπειτα το Ανατόλια Θηλέων)
Λήψη Νοεμβρίου 1916
Ο χώρος του Νοσοκομείου και το αεροδρόμιο αμέσως πιο ανατολικά.
Ακριβώς κάτω από το νοσοκομείο, όπως φαίνεται και στην αεροφωτογραφία, χώρος που διατέθηκε για ποδόσφαιρο.