Saloni.ca Archive

Στην Αγ. Σοφίας, ανάμεσα στις οδούς Κοζάνης και Φιλίππου, βλέποντας προς τον μιναρέ της Αχειροποιήτου

Φωτογραφία σε χαρτί που συνέλεξε ο Paul Albarel. Βρίσκεται στην Mediatheque du Grand Narbonne, με αρ. AD11- 1531 photo ramenée par Paul Albarel – Médiathèque du Grand Narbonne AD11- 1531 tirage papier

Από το αφιέρωμα: ο Joseph Pigassou στην Θεσσαλονίκη

Αναγνώριση και τεκμηρίωση από τον Στάθη Ασλανίδη.

Ο ολλανδός φωτογράφος Oorthuys Cas κοιτάζει τον νότο και το σημερινό 22 της Αμφιλοχίας που ανήκει πλέον στη φωτογραφική ιστορία.

Το άλμπουμ από το ολλανδικό μουσείο ανακαλύφθηκε και αναρτήθηκε στη σελίδα Liza's Photographic Archives of Greece.

Η φωτογραφία συσχέτισης είναι της Άννας Δαμιανίδη (περ.1968-1975)

Το τζαμί Αχμέτ Σούμπασι με τον χαμηλό μιναρέ του. από τον Joseph Pigassou.

Φωτογραφία ασπρόμαυρη σε χαρτί του Joseph Pigassou ν. 579 photo Joseph Pigassou n°579 tirage papier NB

Τρεις φωτογραφίες από την Άνω Πόλη του 1957, στο ίδιο σημείο και σχεδόν την ίδια στιγμή, και μία ακόμα του 1982. Ταυτοποίηση και τεκμηρίωση από τον Στάθη Ασλανίδη. Το άλμπουμ του Ολλανδικού μουσείου ανακαλύφθηκε και αναρτήθηκε στο Liza's photographic archives of Greece Bonus μία εικόνα του 1982 με την ιδιοκτήτρια του σπιτιού. [Φωτογραφία Γ. Κουιτζόγλου, Η Θεσσαλονίκη που χάνεται, σ. 67.]

Εφόσον πιάσαμε την Απ. Παύλου, ευκαιρία να δείξουμε όσο πιο ολοκληρωμένα γίνεται την κρήνη που μετακινήθηκε αρκετά, πριν κλειδώσει τελικά στην βορειοδυτική γωνία της με την Μελενίκου. Από την Μάρα Νικοπούλου

1. H πιο γνωστή της ίσως φωτογραφία είναι αυτή του Αριστοτέλη Ζάχου [Η Θεσσαλονίκη μέσα από τον φακό του Αριστοτέλη Ζάχου 1912-1917, Αρχεία Νεοελληνικής Αρχιτεκτονικής-Μουσείο Μπενάκη, σελ. 109]. Μια λεζάντα που τη συνοδεύει κατά καιρούς (κρήνη κοντά στους Αγ. Αποστόλους) είναι προφανώς η αιτία που την «ψάχναμε» προς τη δυτική μεριά του κέντρου. Η φωτό πάντως μάς δίνει κάποια στοιχεία: βρίσκεται στη βόρειοανατολική γωνία ανηφορικού δρόμου, ενώ απέναντί της εμφανίζονται ίχνη από βυζαντινότροπο τοίχο. Επίσης, αν και κάποτε η κύρια όψη της πρέπει να ήταν στην νότια πλευρά, την εποχή των φωτογραφιών λειτουργεί μόνον η ανατολική, κάτι που γίνεται φανερό όχι μόνον από την παρουσία των ανθρώπων από εκείνη την πλευρά αλλά κυρίως από τα νερά στο καλντερίμι (σε αυτήν και τις άλλες αποτυπώσεις της βρύσης).

2. Άλλη μία φωτογραφία του Αριστοτέλη Ζάχου [όπως παραπάνω, σελ. 117] δίνει την εικόνα των γειτονικών σπιτιών προς τα δυτικά. Αυτός ο δρόμος, όπως σιγά-σιγά ξετυλίγεται και σε άλλες φωτογραφίες, θα βοηθήσει τελικά στον εντοπισμό της κρήνης, αφού πρώτα τοποθετείται από τον κ. Νικόπουλο στις ΠΦΘ στην Παπαρρηγοπούλου με την καταργημένη Θηβών, και μετά-με τα περισσότερα στοιχεία που δίνονται στην φωτό ν. 5- στην Αμύντα/Αριστάρχου με Μουφτή (πάντα με τα ονόματα και τις χαράξεις που είχαν οι δρόμοι εκείνη την εποχή).

3. Επιχρωματισμένη καρτ-ποστάλ με μεγαλύτερο κομμάτι του νότιου δρόμου προς τα δυτικά –εδώ φαίνεται και η στροφή που κάνει.

4. Ακόμα μεγαλύτερο κομμάτι του νότιου δρόμου προς τα δυτικά, με τον φωτογράφο του Γαλλικού Φωτογραφικού Τομέα να αποτυπώνει και την σχάρα που είδαμε στην διασταύρωση στην φωτ. 1, αλλά και τον βυζαντινότροπο τοίχο. Η στροφούλα που κάνει ο δρόμος φαίνεται καλύτερα.

5. Εδώ, ο Zοζέφ Πιγκασού [J. Pigassou, ν. 220] αφήνει πίσω του και εκτός πλάνου την βρύση, βάζει όμως στον κάδρο έναν μιναρέ. Ο μιναρές αυτός στην αρχή θα θεωρηθεί ότι είναι του Γιουσούφ στην Λέοντος Σοφού, και με βάση αυτόν ο κ. Νικόπουλος θα τοποθετήσει την κρήνη στην γωνία της οδού Μουφτή με Αμύντα (1/7/2014, ΠΦΘ).

6. Και σ’ αυτήν τη φωτό, εκτός από τον πολύ ενδιαφέροντα σκύλο και τον κομψό λευκοντυμένο κύριο, βλέπουμε λίγα μέτρα ακόμα από τον δρόμο και φυσικά πάλι τον μιναρέ. Σχεδόν δυο χρόνια από την τοποθέτηση της κρήνης στην οδό Μουφτή, ο κ. Αρτόπουλος αμφισβητεί με επιχειρήματα την θέση, και η συζήτηση για τον δρόμο της κρήνης ξανανοίγει (28/3/2016, ΠΦΘ). Πάλι ο κ. Νικόπουλος προτείνει ως νέα θέση την γωνία Απ. Παύλου με Μελενίκου με τον μιναρέ να ανήκει στο Ικί Λουλέ (στη γωνία των σημερινών Ολύμπου με Υπ. Φ. Δραγούμη), και αυτή τη φορά παραθέτει και στοιχείο επιβεβαίωσης: ένα διάγραμμα του 1942 που δίνει λεπτομέρειες από την ακολουθία των σπιτιών παρότι η βρύση δεν υπήρχε πια.

Το παραθέτω εδώ –σημειωμένο πια, για καλύτερη κατανόηση, με χρώματα και αριθμούς που αντιστοιχούν σ’ αυτά της επόμενης σύγκρισης φωτογραφιών.

Κυρίως οι εσοχές-προεξοχές είναι αυτές που συμπίπτουν και δίνουν μια «μοναδικότητα» που επιτρέπει την ταύτιση.

Ο κ. Αρτόπουλος στο βιβλίο του [Οι κρήνες αφηγούνται, σελ. 178-180] δεν υιοθετεί πλήρως την προτεινόμενη θέση της κρήνης, επιλέγοντας να την χαρακτηρίσει ως «Κρήνη που πιθανά βρισκόταν στην οδό Κων. Μελενίκου». Παραθέτει όμως ένα απόσπασμα χάρτη από την Τοπογραφία του Ταφραλί, που εμφανίζει βυζαντινά ερείπια εκεί κοντά, που ενισχύει στην ουσία την τοποθέτηση. Παρ’ όλ’ αυτά καταλήγει ότι «το ερώτημα για τη θέση της κρήνης παραμένει».

Αλλά ένα διάγραμμα -του 1935- που συνοδεύει την πράξη τακτοποίησης 592α μάλλον δεν αφήνει πια καμιά αμφιβολία.

Ένα κάπως μπερδεμένο θέμα προκύπτει με την ονομασία της Κ. Μελενίκου στο σημείο –και αντιστοίχως με την ονομασία της κρήνης. Ο Β. Δημητριάδης στον χάρτη του δίνει στο «καμπύλο» τμήμα της Κ. Μελενίκου δυο ονόματα. Ανατολικά της Απ. Παύλου την γράφει ως Κρήνης «Πόρτα Καπί». Η κρήνη δεν σημειώνεται. Δυτικά της Απ. Παύλου, η Μελενίκου αναφέρεται ως Κρήνης «Ικί Λουλέ». Αυτό από μόνο του θα αποτελούσε ένα μικρό πρόβλημα στο να βαφτιστεί η κρήνη των φωτογραφιών ως Κρήνη Πόρτα Καπί, μιας και όπως φαίνεται ξεκάθαρα από τις φωτογραφίες βρίσκεται στο δυτικό πεζοδρόμιο της Απ. Παύλου (σημειωμένη εδώ με πράσινο). Στον ίδιο χάρτη, το όριο των συνοικιών με τα αντίστοιχα ονόματα (Ικί Λουλέ και Πόρτα Καπί –σημειωμένα εδώ με κίτρινο) τοποθετείται λίγο πιο δυτικά της Απ. Παύλου, δηλαδή στο σημείο που ο δρόμος σημειώνεται ξεκάθαρα ως «Κρήνης Ικί Λουλέ». Στις αναλυτικότερες περιγραφές των συνοικιών, όμως, [Τοπογραφία της Θεσ/νίκης, σ. 126-129] δίνει λίγο διαφορετικά στοιχεία: «Το τμήμα της Αποστόλου Παύλου κάτω από την Αγίου Δημητρίου αποτελούσε το δυτικό όριο της συνοικίας» αναφέρει για την συνοικία Πόρτα Καπί, για την οποία επίσης λέει ότι είχε δύο βρύσες. Στο κεφάλαιο για την ύδρευση της πόλης, το εξειδικεύει και λέει ότι πέρα από αυτή της Ροτόντας, «... στη συνοικία Πορτα Καπί υπήρχε το 1825-1828 μία δημόσια βρύση και το 1906 δυο. Η μια πρέπει να βρισκόταν στο πάνω μέρος μέρος της οδού Κωνσταντίνου Μελενίκου, που ονομαζόταν από τη βρύση αυτή “Porta Kapi Cesmesi’» (σελ 435) Στο κεφάλαιο για την συνοικία Κόζα Κασίμ Πασά/Ικί Λουλέ αναφέρει την οδό Ικί Λουλέ Τσεσμεζί ως τμήμα της παλιάς Αριστοτέλους (Ολύμπου) –που ταιριάζει με το γεγονός ότι η Αριστοτέλους παλιά έφτανε ως την Απ. Παύλου (και η Ολύμπου τώρα φτάνει μέχρι την Μανωλακη Κυριακου που διανοίχτηκε αργότερα). Γράφει όμως και ότι «στην ίδια συνοικία τέλος ανήκε η αρχή του κυκλικού δρόμου Πόρτα Καπί Τσεσμεζί που συνεχιζόταν στην διπλανή τουρκική συνοικία Πόρτα Καπί» [σημ. Στο βιβλίο υπάρχει εμφανές τυπογραφικό λάθος γιατί στην επεξηγηματική παρένθεση αντί για Κων/νου Μελενίκου που την έχει αναφέρει αλλού, γράφει Κων/νου Παλαιολόγου]. Πάντως δεν είναι καθόλου ξεκάθαρο από ποιο σημείο η Μελενίκου άρχιζε να ονομάζεται «Κρήνης Πόρτα Καπί» και πώς τελικά λεγόταν στο ύψος που ήταν η κρήνη στη ΒΔ γωνία με Απ. Παύλου.

Φωτογραφία ασπρόμαυρη σε χαρτί του Joseph Pigassou ν. 220 photo Joseph Pigassou n°220 tirage papier NB

Από το αφιέρωμα: ο Joseph Pigassou στην Θεσσαλονίκη

Ακριβώς στην γωνία Απ. Παύλου με Αρμενοπούλου, δεξιά ανεβαίνοντας υπήρχε ένα μπακάλικο ήδη πριν από την πυρκαγιά. Εδώ αποτυπώνεται από τον Gaston Cherau.

Το σημείο λήψης στην αρχή του κόκκινου βέλους, 1 το μπακάλικο, 2 το σπίτι με το σαχνισί που φαίνεται σ' αυτήν και τις επόμενες λήψεις. Με πράσινο βέλος μεσοπολεμική νεότερη οικοδομή.

Η άσπρη μεσοπολεμική οικοδομή θα αντικαταστήσει το πρώτο σπίτι αριστερά αυτής της φωτογραφίας. Είμαστε λίγο πιο πάνω από την λήψη του Cherau

Κατά την Κατοχή, σχεδόν μπροστά στο χαρακτηριστικό σπίτι δεξιά με το σαχνισί.

Εδώ το βλέπουμε κάτω δεξιά με το κόκκινο βέλος. Κατοχική και αυτή

Λίγο αργότερα αυτή η φωτογραφία του Βαγγέλη Καβάλα, στο ίδιο σημείο, μέχρι εκεί που η Απ. Παύλου συναντά τον καμπύλο δρόμο της Μελενίκου.

Στη δεκαετία του 50 με Χ το σπίτι με το σαχνισί δεν υπάρχει πια. Αντίθετα στο 1 το μπακάλικο ακόμη υπάρχει, ενώ με το πράσινο βέλος η μεσοπολεμική οικία.

Ο καθηγητής Γκριγκόρ Πιρλίτσεφ και οι γλωσσικές έριδες στο Βουλγαρικό Γυμνάσιο Θεσσαλονίκης. Από τον Σπύρο Αλευρόπουλο.

Από το Βουλγαρικό Γυμνάσιο Θεσσαλονίκης πέρασε και μια προσωπικότητα που άφησε το σημάδι της και στα ελληνικά γράμματα. Ο Γκριγκόρ Πιρλίτσεφ (Григор Ставрев Пърличев 1830-1893) βραβεύτηκε ως Γρηγόρης Σταυρίδης το 1860 σε ποιητικό διαγωνισμό. Αμφισβητήθηκε η ελληνικότητα του, την οποία φαίνεται τότε να την επιθυμούσε. Όμως το γεγονός που είχε αποφασιστική σημασία για την μεταστροφή του ήταν ο θάνατος του δασκάλου του των ελληνικών στην Ζωσιμαία Σχολή Ιωαννίνων Ντίμιταρ Μιλαντίνοφ (Δημήτρη Μηλαδίνη) και του αδελφού του Κωνσταντίνου. Τα αδέλφια, υποστηρικτές της αυτόνομης Αρχιεπισκοπής της Οχρίδας, συλλαμβάνονται από τις τουρκικές αρχές και κάτω από αδιευκρίνιστες συνθήκες πεθαίνουν στις φυλακές της Κωνσταντινούπολης. Ο Πιρλίτσεφ κατηγορεί το Ελληνορθόδοξο Πατριαρχείο και επιστρέφει στην Οχρίδα πεισμένος πολέμιος της ελληνορθόδοξης κυριαρχίας. Έχει πλέον γίνει υπέρμαχος της ανεξαρτητοποίησης της Βουλγαρικής Εκκλησίας.

Στην Θεσσαλονίκη έρχεται ως καθηγητής ελληνικών στο Βουλγαρικό Γυμνάσιο το 1883. Μένει μάλιστα σ ένα μεγάλο σπίτι στο πάνω μέρος της πλατείας “Μουλά”, στον χώρο που καταλαμβάνει σήμερα το Πειραματικό Γυμνάσιο του ΑΠΘ. Στην αυτοβιογραφία του Κραϊνιτσάνετς αναφέρεται η επιμονή του Πιρλίτσεφ να μάθουν οι μαθητές ελληνικά : “Να μάθετε ελληνικά. Θα σας χρειαστεί να γνωρίζετε την γλώσσα, αν αυτοί είναι οι εχθροί σας” „Учете бре гърцки езикъ, ще ви трѣбе, ако ни се тия неприятели.“.

Ο Κουσμάν Σαπκάρεφ, ο βασικός ιδρυτής του Βουλγαρικού Γυμνασίου, είχε παντρευτεί την αδελφή της καθηγήτριας του Βουλγαρικού Παρθεναγωγείου Θεσ/νίκης Τσαρέβνα Μιλαντίνοβα-Αλεξίεβα. Η Τσάρεβνα με την σειρά της ήταν κόρη του Ντίμιταρ Μιλαντίνοφ, δασκάλου όπως είπαμε του Πιρλίτσεφ. Βουλγαρόφρων ο Πιρλίτσεφ, επιμένει να μιλάει στην γλώσσα που αποκαλούμε σήμερα σλαβομακεδονικά, η οποία δεν ήταν μέχρι τότε δοκιμασμένη σε κείμενα λογοτεχνικά ή άλλα. Συνάντησε γι αυτόν τον λόγο εχθρικές διαθέσεις από το γλωσσικό κατεστημένο της Βουλγαρίας.

Στις 6 Μαϊου 1885, γιορτή του Κυρίλλου και Μεθοδίου, σε ομιλία του στο Γυμνάσιο, σύμφωνα με την βορειομακεδονικη εκδοχή των πραγμάτων στην Wikipedia, ο Πιρλίτσεφ αναφέρθηκε με διφορούμενο τρόπο στην μακεδονική ιδιαίτερη ταυτότητα και στις προοπτικές της, (τουλάχιστον έτσι εκτιμάται από βορειομακεδόνες ιστορικούς). Αυτή η ομιλία πάντως προκάλεσε την αντίδραση του τότε διευθυντή Καντιλάροφ, γνωστού για την σχέση του με την Βουλγαρία, ο οποίος και τον σταμάτησε. Το θέμα όμως δεν τέλειωσε εδώ. Κατά το σχολικό έτος 1887/1888 ξέσπασε μια νέα εξέγερση μαθητών. Μεταξύ των αιτιών της εξέγερσης ήταν η απαίτηση των μαθητών να δουλέψουν και να διδαχθούν στην μακεδονική σλαβική διάλεκτο, που ήταν και η μητρική τους γλώσσα. Οι μαθητές αυτοί αποβλήθηκαν, για λίγο καιρό φλέρταραν με την σέρβικη εκδοχή των πραγμάτων, απογοητεύτηκαν, ξαναγύρισαν στο σύνολό τους στους κόλπους της Βουλγαρίας. Αποχώρησε από το σχολείο το 1889 για να επιστρέψει στην Οχρίδα, όπου και πέθανε το 1893.

Ο Πιρλίτσεφ σε κάθε περίπτωση ποτέ δεν αμφισβήτησε την βουλγαρική κηδεμονία στους σλαβόφωνους της Μακεδονίας. Ήταν ο πρώτος μεταφραστής της Ιλιάδας στα βουλγαρικά.

Ο νεαρός Γκριγκόρ Πιρλίτσεφ Η έκδοση του Αρματωλού. Βραβευμένο ποίημα το 1860. Ο Γκριγκόρ Πριλίτσεφ την τελευταία χρονιά του ως καθηγητής στο Γυμνάσιο Θεσσαλονίκης. Ο γιος του Γκριγκόρ, Κύριλλος Πριλίτσεφ (1875-1944), απόφοιτος του Βουλγαρικού Γυμνασίου Θεσσαλονίκης, και μετά από περιπέτειες στις μυστικές βουλγαρικές οργανώσεις, καθηγητής στο ίδιο Γυμνάσιο. Συμμετείχε στο συνέδριο της φιλοβουλγαρικής Ένωσης Βουλγαρικών Συνταγματικών Λεσχών το 1908 στην Θεσσαλονίκη. Πεθαίνει στην Οχρίδα.

σε λήψεις Pigassou και συλλογής Albarel

Φωτογραφία Joseph Pigassou ν.192, ασπρόμαυρο φιλμ 3,5Χ5,5 εκ photo Joseph Pigassou n°192 sur film 35x55 NB

Φωτογραφία ασπρόμαυρη σε χαρτί του Joseph Pigassou ν. 219 photo Joseph Pigassou n°219 tirage papier NB

Φωτογραφία Joseph Pigassou ν.281, στερεοσκοπική γυάλινη πλάκα. photo stéréo Joseph Pigassou n°281

Φωτογραφία σε χαρτί που συνέλεξε ο Paul Albarel. Βρίσκεται στην Mediatheque du Grand Narbonne, με αρ. AD11- 1575 photo ramenée par Paul Albarel – Médiathèque du Grand Narbonne AD11- 1575 tirage papier

Δύο φωτογραφίες από το Ολλανδικό Μουσείο του Cas Oorthuys, που αναρτήθηκαν πρόσφατα στις ΠΦΘ και στη σελίδα Liza's photographic archive of Greece, βρίσκουν την θέση τους από τον Στάθη Ασλανίδη. Η συσχέτιση ακολουθεί μετά τις φωτογραφίες.