Για το Stein, το μέγαρό του, και την χρονολογία που χτίστηκε έχουν γίνει άπειρες συζητήσεις. Το 1906 που γράφει η ταμπέλα πάνω από την είσοδο θεωρήθηκε αρχικά ως έτος κατασκευής του μεγάρου, μετά ως έτος “άφιξης” της φίρμας Στάιν στην πόλη... Τελικά, ούτε αυτό ισχύει.
Ένα αφιέρωμα από την Μάρα Νικοπούλου.
Η αποδελτίωση (κυρίως της Journal de Salonique) δίνει μια εικόνα της παρουσίας του στην πόλη και προσφέρει αρκετά ενδιαφέροντα στοιχεία ώστε να τολμήσουμε μια -αρκετά ασφαλή- υπόθεση για την προηγούμενη θέση του καταστήματος.
Στις 24 Οκτωβρίου 1901, η εφημερίδα μάς ενημερώνει: “Μαθαίνουμε από αξιόπιστη πηγή ότι το νέο κατάστημα, που ο Οίκος Σ. Στάιν της Βιέννης αποφάσισε να ιδρύσει στη Θεσσαλονίκη, θα ανοίξει τις πρώτες μέρες του Νοεμβρίου.”
Στο τιμόνι ένας παλιός μας γνώριμος από την θητεία του στο Τίρινγκ Θεσσαλονίκης (πριν αναλάβει το Στάιν Καϊρου, τον Απρίλιο του 1900, όπως είδαμε εδώ : https://archive.saloni.ca/432 ).
“Το νέο κατάστημα Στάιν θα εγκατασταθεί στην οδό Σαμπρή Πασά, στο κτίριο Μπενσουσάν (πρώην κατάστημα Σίνγκερ). Οι πολλές φιλίες που είχε δημιουργήσει ο κ. Γκρουνστάιν, ο πολύ σωστός τρόπος συμπεριφοράς του απέναντι στον κόσμο, αναμφίβολα θα προσελκύσουν μεγάλη πελατεία στο νέο κατάστημα.
Περιττό να μιλήσουμε για την εξαιρετική ποιότητα και την κομψή κουπ των εμπορευμάτων του οίκου χάρη στα οποία έχει κατακτήσει δικαιολογημένη φήμη σ' όλη την Ανατολή και την Αίγυπτο”.
Μαθαίνουμε, λοιπόν, ότι εκτός του καταστήματος στο Κάιρο που αναφέρεται σε πολλές σχετικές εργασίες, προφανώς το Στάιν έχει ήδη κι άλλα υποκαταστήματα στην “Ανατολή”. Το σημαντικότερο όμως είναι ότι μαθαίνουμε στοιχεία για το σημείο εγκατάστασης: Κτίριο ιδιοκτησίας Μπενσουσάν, πρώην κατάστημα Σίνγκερ.
Στο Θάλεια Μαντοπούλου-Παναγιωτοπούλου, Ευάγγελος Χεκίμογλου, Ιστορία της Επιχειρηματικότητας στη Θεσσαλονίκη, τόμος 2β, δεν υπάρχουν στοιχεία που θα μας ξεκαθάριζαν απόλυτο το σημείο. Για τα οικοδομικά τετράγωνα κατά μήκος της Σαμπρή, υπάρχει καταχώριση για Ινό Μπενσουσόν (και όχι Μπενσουσάν) για τη θέση 78/1 (σ. 385). Το οικοδομικό τετράγωνο 78 έχει όρια βόρεια την (τότε) Τσιμισκή, ανατολικά την Γ. Σταύρου, νότια την προέκταση Φαραώ και δυτικά τη Βενιζέλου. Με βάση στοιχεία που συνάγονται από επόμενα αποσπάσματα , αυτή η θέση θα μπορούσε να ταιριάζει. Πάντως, στη σ. 321 του ίδιου τόμου αναφέρεται ότι το συγκεκριμένο οικόπεδο είναι 203 τετραγωνικά και έχει “Διώροφο κτίριο με κατοικία στον όροφο και τρία μαγαζιά στο ισόγειο- Ξενοδοχείο Παρθενών”. Τα στοιχεία βέβαια λογικά αφορούν την τελευταία χρήση του κτιρίου πριν τη φωτιά (1917) όταν πια το Στάιν έχει εγκατασταθεί στο γνωστό σημείο.
Παρενθετικά, σε σχέση με το “Παρθενών”...Κατά πρώτον, δεν πρέπει να συγχέεται με το καφενείο/κέντρο “Παρθενών” που βρίσκεται στην Χαμιδιέ. Από τη διαφήμιση του Βαφείου-Καθαριστηρίου (αριστερά) ξέρουμε ότι το 1901 βρισκόταν πάνω ή κοντά στην Βουλγαροκτόνου.
Από το δημοσίευμα δεξιά, μαθαίνουμε ότι το 1906 κάτω απ' το ξενοδοχείο λειτουργούσε υποκατάστημα των Αφών Ματαράσσο.
Ο Β. Κολώνας στο αφιέρωμα της Καθημερινής στα ξενοδοχεία της Θεσ/νίκης (21/10/2001) το αναφέρει μαζί με άλλα ξενοδοχεία που χτίστηκαν σταδιακά μέχρι την απελευθέρωση και βρίσκονταν όλα στην παράλληλη οδό (Βουλγαροκτόνου). Φωτογραφία του δεν βρέθηκε.
Δυο δημοσιεύματα σχετικά με το Στάιν, στις 11 και 21 Νοεμβρίου 1901, επιβεβαιώνουν την παλιότερη πληροφορία της εφημερίδας.
Αριστερά, η ανακοίνωση ότι ανοίγει σήμερα το Στάιν, και μάλιστα με μειωμένες τιμές “γνωριμίας”.
Δεξιά, η ανακοίνωση από το προξενείο της Αυστρο-Ουγγαρίας για την εγγραφή του Στάιν, που άνοιξε στην οδό Σαμπρή Πασά, στα μητρώα των δραστηριοποιούμενων στην Θεσσαλονίκη και αναφορά στον διευθυντή Α. Γκρουνστάιν.
Στις 9 Δεκεμβρίου, η εφημερίδα επανέρχεται περιγράφοντας την τοποθέτηση της ταμπέλας του καταστήματος. Μαθαίνουμε ότι “την προηγούμενη Κυριακή τοποθετήθηκε η ταμπέλα σ' όλο το μήκος του υποκαταστήματος του Στάιν. Πλήθος κόσμου παρακολούθησε την επιχείρηση με εύλογη περιέργεια, καθώς η πινακίδα του Οίκου Στάιν είναι από τις πλέον μνημειώδεις που γνωρίζουμε στη Θεσσαλονίκη”.
Κρατάμε, λοιπόν, το ότι το κατάστημα έχει μεγάλο μήκος (κι αναρωτιόμαστε γιατί δεν βλέπουμε αυτή την “μνημειώδη” ταμπέλα σε κάποια απ' τις φωτογραφίες της Σαμπρή Πασά πριν το 1913).
Σεπτέμβριος του 1902. Οι δουλειές πρέπει να πηγαίνουν πολύ καλά...
Αριστερά, μας ενημερώνουν: “είχαμε την ευκαιρία να ανακοινώσουμε την πρόθεση του Στάιν να προχωρήσει σε μια μεγάλη επέκταση του υποκαταστήματός του στη Θεσσαλονίκη.
Προχτές, μάλιστα, είδαμε και ότι έγιναν οι διαδικασίες για να χτιστεί ένας νέος όροφος πάνω από το υπάρχον κατάστημα Στάιν. Η νέα κατασκευή, σύμφωνα με τα σχέδια που είδαμε, θα είναι ένα αρχιτεκτονικό κόσμημα που θα προκαλεί τον θαυμασμό των περαστικών. Ευχόμαστε στο υποκατάστημα Στάιν της Θεσσαλονίκης κάθε επιτυχία”.
Δεξιά, λίγες μόνο μέρες αργότερα, το συνδυάζουν και με διαφήμιση. “Ο κ. Μπενσουσάμ [ο δαίμων του τυπογραφείου χτύπησε], ιδιοκτήτης του μεγάλου καταστήματος του Στάιν, θα εμπλουτίσει το κτίριο σηκώνοντας έναν δεύτερο όροφο. Με χαρά διαπιστώσαμε ότι οι κολόνες του κτιρίου θα κατασκευαστούν με το σύστημα “οπλισμένων τούβλων” Repace-Coffino, υλικά που προέρχονται από την σπουδαία Κεραμοποιία Αλλατίνη”.
Από εδώ, αν μη τι άλλο, κρατάμε ότι ως τότε το κτίριο ήταν ισόγειο ή έστω με έναν μόνον όροφο.
Το δημοσίευμα της 6ης Απριλίου 1903, μόλις επτά μήνες μετά, παρουσιάζει εξαιρετικό ενδιαφέρον:
“Λίγος καιρός απομένει ώστε να ολοκληρωθεί το νέο κτίριο του υποκαταστήματος Στάιν της πόλης μας. Αυτή τη φορά, ο αξιότιμος κ. Αριγκόνι [!!!] κατάφερε ένα πραγματικό μικρό αριστούργημα που του προσφέρει καλύτερα εύσημα απ' όσα θα μπορούσαν να του αποδώσουν οι πιο πομπώδεις φράσεις. Δεν θα μας πίστευαν αν λέγαμε ότι ο κ. Π. Αριγκόνι κατόρθωσε, παρά τις δύσκολες εργασίες που έπρεπε να πραγματοποιήσει, να μην εμποδίσει τις δραστηριότητες του καταστήματος Στάιν – οι οποίες, όπως όλοι γνωρίζουμε, ήταν κολοσσιαίες κατά τη διάρκεια του χειμώνα. Κι όμως είναι αλήθεια, και ο κ. Αντόλφ Γκρουνστάιν μάς μετέφερε προχτές την ικανοποίησή του. Να πούμε εδώ ότι ο συμπαθής διευθυντής του Στάιν επέδειξε και από την πλευρά του υπομονή και θέληση για να πραγματοποιηθεί αυτή η παλιά επιθυμία. Και, πράγματι, κατάφερε να έχουμε ένα θαύμα. Το εσωτερικό του καταστήματος ανακαινίστηκε εξ ολοκλήρου σε στυλ αρτ-νουβώ. Είχαμε πει παλιότερα ότι οι μεταλλικές κολώνες, οι τόσο καλλιτεχνικά φτιαγμένες και με τόσο μεγαλοπρεπή όψη, κατασκευάστηκαν στο μηχανουργείο των Ε. Fedi και Σία. Περιμένουμε τα εγκαίνια του νέου και τεράστιου καταστήματος για να πούμε από ποια εργαστήρια προέρχονται oι υπέροχοι πάγκοι και άλλα στοιχεία της επίπλωσης. Δεν ξεχνάμε να αναφέρουμε τον ιδιοκτήτη του κτιρίου, τον κ. Μπ. Μπενσουσάν, που δεν έκανε πίσω μπροστά σε οποιαδήποτε θυσία για να γίνει όμορφο. Οι κόποι και των τριών πλευρών -του αρχιτέκτονα, του ιδιοκτήτη και του ενοικιαστή- αποζημιώθηκαν πλήρως, καθώς το τελικό αποτέλεσμα ξεπερνάει τις προσδοκίες τους”.
Κρατάμε: Τον Αριγκόνι, το αρχικό του μικρού ονόματος του ιδιοκτήτη “Μπ” Μπενσουσάν, το γεγονός ότι για να χτιστεί ο νέος όροφος προστέθηκαν κολόνες κλπ χωρίς να κλείσει το κατάστημα!
1904. Σε ένα ιδιαίτερα εκτενές άρθρο της στήλης “Η τέχνη στη Θεσσαλονίκη”, μαθαίνουμε ότι οι βιτρίνες του Στάιν είναι στολισμένες με έργα του Περικλή Καπιντάν, καθηγητή σχεδίου στην Ρουμανική Εμπορική Σχολή. O υπογράφων, Γιοβάν Βέλιτς, καθηγητής του Σερβικού Γυμνασίου, αναφέρει ότι έφευγε από επίσκεψη σε φίλο του στη Στοά Σαούλ και πήρε τον δρόμο προς τα μεγάλα καφενεία. Όταν έφτασε μπροστά στις βιτρίνες του Στάιν, είδε σταματημένους ανθρώπους. Από περιέργεια, πλησίασε και ξαφνιάστηκε ευχάριστα βλέποντας τους πίνακες του Καμπιντάν. Προχωράει σε πλήρη περιγραφή τους: υπάρχει μια βιτρίνα αριστερά της εισόδου και μία δεξιά που έχουν από ένα κανναβάτσο κάθε μια. Στην “μεγάλη βιτρίνα”, υπάρχουν 6. Δεν ξέρουμε βέβαια το μέγεθός τους . Κρατάμε όμως ότι υπάρχουν τουλάχιστον 3 βιτρίνες και η μία μεγάλη αλλά και το ότι το Στάιν είναι πιο κάτω απ' τη Σιτέ Σαούλ (δηλ. πιο κάτω απ' την Β. Ηρακλείου).
Oκτώβριος 1905. “Όσοι, όπως κι εμείς, είχαν την ευκαιρία να δούνε στο Τελωνείο έναν μεγάλο αριθμό από κιβώτια με ίδιες διαστάσεις και ίδια διεύθυνση παράδοσης ένιωσαν την περιέργειά τους να διεγείρεται. Ρωτήσαμε και μάθαμε ότι όλα προορίζονταν για το Στάιν της πόλης μας. Αυτό που μας ξάφνιασε περισσότερο είναι ότι πρόκειται απλώς για την πρώτη άφιξη της σαιζόν και σύντομα θ' ακολουθήσουν και άλλες, πιο σημαντικές.
Όλοι γνωρίζουν την εξέχουσα θέση που κατέχει η φίρμα στη Θεσσαλονίκη και μάλιστα σε σχετικά σύντομο χρονικό διάστημα. Προκειμένου να ικανοποιήσει τον συνεχώς αυξανόμενο όγκο της πελατείας του, το Στάιν της πόλης μας αποφάσισε να επεκτείνει πολύ τα καταστήματά του, όπου θα βρίσκουμε, όπως πάντα ανδρικά, γυναικεία και παιδικά καθώς και ποικιλία ειδών μόδας και νεωτερισμών.
Περιττό να μιλήσουμε για την πλούσια ποικιλία των ειδών αυτών που πωλούνται σε πολύ μειωμένες τιμές και με τιμές φιξ. Μπορούμε να πούμε ότι αυτά είναι τα πλεονεκτήματα που συμβάλλουν στην επάξια φήμη της φίρμας.
Η διεύθυνση του Στάιν είχε την καλοσύνη να μας ενημερώσει για την απόφασή τους να επεκτείνουν τα καταστήματά τους κι εμείς το λέμε δημόσια επειδή πρόσφατα οι συνάδελφοι της “Rayon” ανακοίνωσαν ότι το Στάιν έχει αποφασίσει να κλείσει το υποκατάστημα της Θεσ/νίκης. Είναι γεγονός ότι η κεντρική διεύθυνση της Βιέννης διέψευσε την είδηση, αλλά αυτό που αποδεικνύει με τον πιο ξεκάθαρο τρόπο ότι η πληροφορία της Rayon ήταν λανθασμένη είναι οι επεκτάσεις στις οποίες αναφερθήκαμε παραπάνω και για τις οποίες οι εργασίες αρχίζουν αυτές τις ημέρες”.
Τον ίδιο μήνα, στις 25 Οκτωβρίου 1905, μαθαίνουμε ότι την επόμενη Τρίτη, ο μέγας οίκος νεωτερισμών Ισαάκ Μ. Νισίμ (Σακιτούδη) θα ανοίξει ένα ατελιέ για καπέλα στην Σαμπρή Πασά, απέναντι από το Στάιν.
Αν βρεθούν κι άλλες διαφημίσεις του που να εξηγούν και “αλλιώς” τη διεύθυνση, μπορεί να αποδειχτεί πολύ χρήσιμη πληροφορία.
Το 1906, η πολυπληθής πελατεία του κ. Γκαμπριέλ Κακί πληροφορείται ότι ο οδοντίατρος μόλις μετέφερε το ιατρείο του “στο σπίτι που βρίσκεται δίπλα απ' το Στάιν, με πρόσοψη στην Σαμπρή. Η είσοδος του ιατρείου είναι στο δρομάκι που βρίσκεται απέναντι από τον Οίκο Βιτάλ Λιόν.
Όπου και να βρίσκεται το Στάιν, λοιπόν, έχει κολλητά δίπλα ένα σπίτι που βλέπει και σε στενάκι.
1906. Τον Ιούνιο, ο Γκρουνστάιν πηγαίνει στους καλύτερους κατασκευαστές της Δύσης για αγορές για το τεράστιο κατάστημα της Αιγύπτου. “Σίγουρα θα εκμεταλλευτεί την ευκαιρία για να επιφυλάξει εκπλήξεις σε όλους αυτούς που εκτιμούν τα πλεονεκτήματα του Στάιν. Κατά τη διάρκεια της απουσίας του, θα εκτελεί χρέη διευθυντή ο υποδιευθυντής κ. Γκόλντσταϊν”.
Την ίδια χρονιά, βλέπουμε και διαφήμιση για αμερικανικά παπούτσια. Τα είχαν “ανακοινώσει” απ' τον Δεκέμβριο του 1905.
1907. Από τις 15 Μαρτίου βγάζει προσφορές. Στην αναλυτική διαφήμιση μαθαίνουμε πόσα κομμάτια από το κάθε τι και τις τιμές στις οποίες κυμαίνονται. Οι μικροδιορθώσεις (στενέματα κλπ) για να ταιριάζουν στον πελάτη συμπεριλαμβάνονται στην τιμή.
Στις 6 Ιουνίου, δημοσιεύουν αγγελία για αρχιράφτη μιας και ο δικός του έχει αποφασίσει να μετακινηθεί [με άλλη αφορμή, είδαμε ότι ανοίγει δικό του ραφείο]. Οι υποψήφιοι αντικαταστάτες θα περάσουν δοκιμαστικό. Θα προτιμηθούν οι υποψήφιοι που γνωρίζουν τις τοπικές γλώσσες.
1908. Στις 3 Φεβρουαρίου, η Σερβική Κοινότητα ευχαριστεί τον Οίκο Στάιν που θυμήθηκε τους φτωχούς μαθητές και δώρισε 7 κοστούμια και 2 πανωφόρια.
Ακριβώς από κάτω, η Ισραηλιτική Κοινότητα τον ευχαριστεί για την κίνησή του να στείλει μια παρτίδα κοστούμια για αγόρια και κορίτσια, που προορίζονται για τους φτωχούς μαθητές της κοινότητας.
Κατά τα άλλα, η χρονιά περνάει με διαφημίσεις, αγγελίες για πρόσληψη πωλητριών, αναφορά ότι πωλούνται και εκεί (όπως και στο Μάγιερ) εισιτήρια για σπουδαίες συναυλίες.
Όμως ο Φεβρουάριος του 1908 είναι ιδιαίτερα σημαντικός για την αναζήτηση της θέσης του Στάιν...
...καθώς οι μετακομίσεις άλλων καταστημάτων μάλλον έρχονται να “κλειδώσουν” στο ίδιο κτίριο.
Αριστερά: Στις 2 Ιανουαρίου, οι Νεωτερισμοί Σακιτούδη ανακοινώνουν εκποίηση, καθώς σε τρεις-τέσσερις βδομάδες θα μεταφερθούν στο “νέο χάνι που βρίσκεται στην οδό Σαμπρή πασά, διαγωνίως απέναντι από το Στάιν”. [Όταν είχε πρωτανοίξει 3 χρόνια πριν, προσδιόριζε πάλι την τότε θέση του με βάση το Στάιν – μόνο που τότε ήταν “απέναντι”]
Στη μέση: Η τράπεζα Ζαντρούγκα του Βελιγραδίου μόλις άνοιξε Ασφαλιστική (ζωής και πυρκαγιών). Τα γραφεία του πρακτορείου βρίσκονται στο “νέο κτίριο της ισραηλιτικής κοινότητας απέναντι από το Στάιν”.
Δεξιά: “Πριν κάποιες μέρες είχαμε ανακοινώσει τη μεταφορά του οίκου νεωτερισμών Χασδάι Μ. Εζράτυ στο νέο χάνι το οποίο θα ονομαστεί, μας διαβεβαιώνουν, Δζεντίντ Χαν. Σήμερα αυτή η μεταφορά είναι πια γεγονός.”
Πράγματι στις 26 Δεκεμβρίου 1907, στη στήλη “αναχωρήσεων” η εφημερίδα είχε αναφέρει ότι στην κλασική περιοδεία του στους μεγάλους προμηθευτές της Ευρώπης, φέτος ειδικά θα πρέπει να γεμίσει τα ράφια του “νεόκτιστου καταστήματος στην οδό Σαμπρή πασά όπου θα μεταφερθεί”.
Τρεις μετακομίσεις τον ίδιο μήνα σε κάτι νεόχτιστο μάλλον αφορούν το ίδιο κτίριο. Θα λάβει το όνομα Δζεντίντ, λέει, και αυτό είναι ένα όνομα που γνωρίζουμε και από τις “μετακομίσεις” της εφημερίδας Μακεδονία, η οποία είχε εκεί τα γραφεία της από τον Φεβρουάριο ως τον Ιούλιο του 1913.
Με βάση τη φωτό από το Εβραϊκό μουσείο, πρόκειται για το κτίριο που τώρα στεγάζεται το ίδιο και το Πλαίσιο (παλιότερα η ΜΕΛΚΑ, παλιότερα οι Κοεν, κλπ...). Δηλαδή τη ΒΔ γωνία Βενιζέλου με τότε Τσιμισκή, νυν Αγ. Μηνά. Μας απασχολεί ιδιαίτερα γιατί αν μπορέσει να ταυτιστεί, μάς δίνει αυτόματα και τη θέση του Στάιν.
Υπάρχουν όμως μερικά αντικρουόμενα στοιχεία: Σύμφωνα με τα παραπάνω (και θεωρώντας ότι κατά 99% και τα τρία αποσπάσματα αφορούν το ίδιο κτίριο) είναι νεόχτιστο και ανήκει στην Ισραηλιτική Κοινότητα. Σύμφωνα με το thessarchitecture χτίστηκε το 1904 και είχε Εβραίο ιδιοκτήτη. Σύμφωνα με τον Ευ. Χεκίμογλου (στην εργασία του για την Τράπεζα της Ανατολής ), το κτίριο, αν κατάλαβα καλά, φαίνεται να χτίστηκε -τουλάχιστον ο όροφος- μετά το 1909 και δεν είναι σαφές σε ποια κοινότητα ανήκει. Αν μπορεί κάποιος να το ξεκαθαρίσει καλύτερα, ας μας πει.
Στην τοποθέτηση του καταστήματος Χασδάι Εζράτη εκεί, πάντως, συμφωνούν και κάποια στοιχεία που είδαμε με αφορμή τον φωτογράφο Γκαμλιέλ, ο οποίος δίνει ως στοιχεία “προσανατολισμού”α) έναντι Χασδάι Εζράτη (30/4/13), β) Σαμπρή Πασά με Τράπεζα Ανατολής [=Αγ. Μηνά] (13/7/1913). Ένα ακόμα απόσπασμα στο οποίο δεν είχε σημειωθεί ημερομηνία, τον τοποθετούσε απέναντι από το Στάιν. Αυτό για το “νέο” Στάιν θα ήταν κάπως προβληματικό καθότι δεν υπάρχει καμία άλλη αναφορά για τον Γκαμλιέλ στην πλ. Ελευθερίας. Αλλά για το “παλιό” ταιριάζει γάντι με τα υπόλοιπα στοιχεία.
Ένας μειοδοτικός διαγωνισμός του Δήμου, που δημοσιεύεται στις 7 Φεβρουαρίου του 1909, έρχεται να συνδέσει το Στάιν με την Αλιάνς: “Η Δημαρχία της πόλης μας βάζει σε διαγωνισμό την πλακόστρωση 1369 τετραγωνικών μέτρων από την στροφή του Οίκου Στάιν έως εκείνη της Σχολής Αρρένων της Αλιάνς”
Η Αλιάνς νότια βλέπει στην οδό Μορπούργο που σχεδόν ενώνεται με την Κλεοπάτρας (με πράσινο) και καταλήγει στην Γ. Σταύρου, παράλληλο της Βενιζέλου. Βόρεια, με την Καπανάτσα-Τσιμισκή (με μπλε).
Τον Ιούλιο της ίδιας χρονιά, για την εθνική γιορτή της 10ης/23ης Ιουλίου γίνεται λαμπρός στολισμός που λίγο διαφέρει από αυτόν που θα γίνει για την υποδοχή του Σουλτάνου δυο χρόνια αργότερα. Η Journal de Salonique περιγράφει λεπτομερώς τον άξονα Πλ. Ελευθερίας-Βενιζέλου. Αψίδες, στολισμένες βιτρίνες, χαλιά κρεμασμένα, προσόψεις και πωλητές ντυμένοι με τα οθωμανικά χρώματα...
To απόσπασμα της περιγραφής που μας αφορά, έχει ως εξής: Κάνουμε ένα μικρό άλμα μέχρι τη διασταύρωση του Στάιν, ένα από τα πιο ζωντανά κέντρα. Οι βιτρίνες του μεγάλου οίκου τραβούν το βλέμμα κάθε περαστικού που δεν μπορεί να μην θαυμάσει την όμορφη έκθεση με τα μανεκέν που είναι πλούσια ντυμένα με τα οθωμανικά χρώματα. Διαγώνια βρίσκονται οι βιτρίνες του Οίκου Νεωτερισμών Χασδάι Μ. Εζράτη, όπου τα πιο ακριβά και όμορφα υφάσματα έχουν θυσιαστεί για να σχηματίσουν ασπροκόκκινες κουρτίνες, μια διακόσμηση όπου με σαφές γούστο επιδεικνύονται τα εθνικά χρώματα.
Στη σειρά ακολουθούν κι άλλες πρωτότυπες εμφανίσεις. Πρόκειται για το κατάστημα Σακιτούδη, το κατάστημα Καμέλια και το υποκατάστημά του “Ελευθερία”, όπου είχαν την φαεινή ιδέα να ντύσουν στα λευκά με κόκκινο γιλέκο όλο το προσωπικό τους: Πενήντα υπάλληλοι παραταγμένοι μπροστά στα καταστήματα. Το αποτέλεσμα είναι γοητευτικό. Τα συγχαρητήριά μας.”
Στην περιγραφή, φαίνεται ότι τα καταστήματα Εζράτη και Σακιτούδη ήταν δίπλα-δίπλα, και εδώ ο χαρακτηρισμός “διαγώνια απέναντι” χρησιμοποιείται για το Εζράτη – στις ανακοινώσεις μετακόμισης είχε χρησιμοποιηθεί για το Σακιτούδη.
Κατά τα άλλα, το 1909 έχουμε και την αποχώρηση του Α.Γκρουνστάιν που διορίζεται επικεφαλής του υποκαταστήματος Καϊρου (ξανά). Ανακοινώνει στην εφημερίδα την αναχώρησή του από την όμορφη Θεσσαλονίκη όπου πέρασε 8 χρόνια επικεφαλής του Οίκου Στάιν, ευχαριστώντας φίλους, πελάτες καθώς και τον Τύπο. Αναφέρει επίσης ότι “θα παρακολουθεί με ενδιαφέρον την πορεία του Στάιν, στο οποίο παρέμεινε από τα 'βαφτίσια' του και είδε την ανάπτυξή του”.
Η χρονιά κλείνει με μια ζημιά: Ένας δυνατός γραιγολεβάντες που φύσηξε στις αρχές Δεκεμβρίου έκανε κομμάτια μια απ' τις όμορφες τζαμαρίες του Στάιν (αντίστοιχο περιστατικό, ευτυχώς χωρίς θύματα, έχουμε και το 1910).
To 1910, στα διαθέσιμα φύλλα της JdS δεν υπάρχουν πολλές σχετικές καταχωρίσεις. Ενδιαφέρον όμως παρουσιάζει μια διαφήμιση που μπαίνει στις 10 Απριλίου. Με τίτλο “μια έκπληξη για το Πάσχα” μάς ενημερώνουν ότι, για λίγες μόνον μέρες, θα δέχονται την λίρα Τουρκίας στις 125 πιάστρες, επί των αναγραφομένων τιμών σε όλα τα είδη.
Το 1911 η JdS έχει κλείσει. Στην Μακεδονία που ανοίγει τον ίδιο χρόνο, το Στάιν εμφανίζεται δυο συνεχόμενες μέρες, στην ημερήσια καταγραφή θυμάτων χολέρας.
Στο απόσπασμα δεξιά δεν γίνεται να μην παρατηρήσουμε το “ζωντανοθάπτης”, που μάλλον αναφέρεται σε κάποιο, προφανώς μακάβριο, περιστατικό που έχει προηγηθεί. Το “Βενιζίκλιο”, το όνομα του θύματος, μάλλον είναι η “κατά Μακεδονία” απόδοση του “Μπενουζίλιο”.
Πάντα χρήσιμες οι πληροφορίες που μας δίνουν οι διαφημίσεις με τιμές, όπως αυτή που δημοσιεύτηκε στην “Νέα Αλήθεια” στις 11 Ιανουαρίου 1912.
Αλλά επίσης χρήσιμη για την αναζήτηση της θέσης η αναφορά σε μια πυρκαγιά τον Φεβρουάριο του 1912. Η “θέση Σαλαχανά” προφανώς είναι η συνοικία ή ίσως και πιο συγκεκριμένα ο δρόμος Σαλχανέ (=σφαγεία). Κατά τον Δημητριάδη αυτή εκτεινόταν από την Βουλγαροκτόνου ως την Τσιμισκή/Καπανάτσα. Στο οικοδομικό τετράγωνο που έχουμε επικεντρωθεί, το 78, παρεμβάλλεται η ιδιαίτερα μικρή συνοικία Γενί Χαβλού. Πιθανότατα όμως δεν θεωρούταν τόσο σημαντική ώστε να την αναφέρει ως εξήγηση η Μακεδονία.
Ένα άλλο ζήτημα που προκύπτει από τον χάρτη του Δημητριάδη είναι η θέση της συναγωγής Μαγιόρ, την οποία εμφανίζει στο οικ. τετράγωνο 78, ενώ σύμφωνα με τον Ευ. Χεκίμογλου (στο “Οι καμένες συναγωγές της Θεσσαλονίκης”) τοποθετείται στο αμέσως νοτιότερο, το οικ. τετράγωνο 79 και συγκεκριμένα στη θέση 79/1.
Όπως και να 'χει, η αναφορά στη Σαλχανέ (μαζί με την προηγούμενη για την πλακόστρωση) δεν αφήνουν καμία αμφιβολία ότι και το παλιό Στάιν βρισκόταν στην ανατολική πλευρά της Βενιζέλου.
Τα νέα καταστήματα Στάιν ανοίγουν τις πύλες τους στις 8 Σεπτεμβρίου 1913. Η παρουσία του οίκου στη Θεσ/νίκη θα διακοπεί σύντομα. Σε πείσμα αυτού, όμως, το μέγαρο θα βγει αλώβητο απ' τη φωτιά και θα συνεχίσει (έστω και “παραλλαγμένο”) να υπάρχει μέχρι σήμερα.
Σύνοψη όσων είδαμε για το Στάιν “προ μεγάρου”:
Ανοίγει το 1901, σε κτίριο ιδιοκτησίας Μπενσουσάν, ίσως αυτό που αναφέρεται στο Θ. Μαντοπούλου-Ευ.Χεκίμογλου ως Μπενσουσόν, στη νοτιοανατολική γωνία Βενιζέλου με (τότε) Τσιμισκή.
Σε αυτό συνηγορούν τα εξής: βρισκόταν σε γωνία όπως φαίνεται και στην αναφορά του 1909 για την πλακόστρωση. Βρισκόταν κάτω απ' το ύψος της Σιτέ Σαούλ (δηλαδή κάτω απ' την Β. Ηρακλείου), αλλά και στο ύψος της Σαλχανέ (άρα, κάτω απ' την Τσιμισκή). Από το 1908, διαγώνια απέναντί του ήταν το κατάστημα Εζράτη στο Δζεδίδ Χαν (το οποίο, με την μόνη φωτό που το αναφέρει, ταυτίζεται με το νυν κτίριο του Εβραϊκού Μουσείου, στη ΒΔ γωνία Βενιζέλου με Τσιμισκή).
Το 1902-3, έγινε προσθήκη ορόφου από τον Αριγκόνι, ενώ και πριν και μετά το κατάστημα είχε πρόσοψη/εις αρκετού μήκους, όπως φαίνεται από τις αναφορές στην “μνημειώδη” ταμπέλα του και τις πολλές βιτρίνες του. Εντύπωση πάντως προκαλεί ότι δεν έχουμε κοντινές φωτογραφίες εκείνης της γωνίας. Αυτό όμως ίσως μπορεί να δικαιολογηθεί από το σχήμα της, καθώς στον χάρτη φαίνεται να είναι ελαφρώς πιο νότια από την δυτική αντίστοιχη και να κάνει μια λοξάδα. Έτσι δεν θα συμπεριλαμβανόταν στο κάδρο όποιου στεκόταν για να φωτογραφίσει την Σαμπρή πασά προς τα πάνω.
Μακάρι να βρεθεί, έστω και μετά το 1913, όπου το Στάιν είχε πια μετακομίσει, και πιθανόν στο παλιό κτίριο μετακόμισε το ξενοδοχείο “Παρθενών”.
H υπόθεση στηρίζεται ακόμα παραπάνω από μια ελαφρώς διαφημιστική δημοσίευση της 13/11/1902 “Οι εργασίες επέκτασης του Στάιν προχωρούν με ταχύ ρυθμό. Χτες τοποθετήθηκαν οι χυτές κολόνες που στηρίζουν τον θόλο που κοσμεί τη γωνία του πρώτου ορόφου. Αυτές οι κολόνες, κομψές και καλλιτεχνικές, κατασκευάστηκαν στο χυτήριο/μηχανουργείο των Fedi και Σία. Συγχαρητήρια στο Φεντί”.
Δεξιά, οι κολόνες και ο γωνιακός θόλος μετά τη φωτιά.