Το καμπαναριό της Παναγούδας σε κατοχική φωτογραφία του 1941. Δεξιά το διατηρητέο κτήριο που στεγάζει σήμερα το 25ο Γυμνάσιο και Λύκειο, καθώς και 1ο Πειραματικό Δημοτικό. Ο ιερέας στέκεται στο πεζοδρόμιο της τότε στενής οδού Παναγούδας. Στην ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα διδακτορική διατριβή της Θάλειας Μαντοπούλου-Παναγιωτοπούλου το 1989 «ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΣΤΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΦΑΣΗ ΤΗΣ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑΣ (1839-1912). ΕΚΚΛΗΣΙΕΣ-ΣΥΝΑΓΩΓΕΣ-ΤΖΑΜΙΑ» μαθαίνουμε ότι:
«...Η εκκλησία Παναγία Γοργοεπήκοος ή Παναγούδα βρίσκεται στην νότια πλευρά της οδού Εγνατίας και ήταν κρυμμένη ανάμεσα στα σπίτια. Κτίστηκε στα 1817-18 στην θέση προγενέστερου κατεστραμμένου ναού...
Το καμπαναριό της είναι αρκετά νεώτερο και οικοδομήθηκε σύμφωνα με ερευνητές στις αρχές του 20ου αιώνα. Η καμπάνα του ναού κρεμόταν προηγουμένως σε πρόχειρο καμπαναριό στα νοτιανατολικά του ναού...
Το καμπαναριό ακολουθεί την τυπολογία των πυργοειδών μακεδονικών μεταβυζαντικών καμπαναριών, η μορφή του όμως είναι καθαρά νεοκλασική...».
Η φωτογραφία προσφέρεται σε διαδικτυακή δημοπρασία.
Την πρώτη αεροφωτογραφία την εντόπισα στο πρώτο τεύχος των Επιλογών της Μακεδονίας (Σεπτέμβριος 1982). Δεν είχα ξαναδεί τον Δενδροπόταμο με την κοίτη του κανονικά ανοικτή σε αυτό το μήκος, από Μενεμένη ως Εύοσμο και δεν ήξερα ότι υπήρχαν (που προφανώς έπρεπε να υπάρχουν) όλες αυτές οι γέφυρες, οδικές και σιδηροδρομικές. Επίσης μου έκανε εντύπωση το μεγάλο πλάτος του ποταμού, που εξηγεί και το μεγάλο πλάτος της λεωφόρου Δενδροποτάμου.
Η πιο κάτω γέφυρα είναι για την Μοναστηρίου και την σιδηροδρομική γραμμή από τον ΠΣΣ, η επόμενη γέφυρα είναι της γραμμής από τον ΝΣΣ, η τρίτη είναι η οδός Χατζίκου και η τέταρτη ενώνει τις οδούς Αριστοτέλους (Ευόσμου) και Βενιζέλου (Μενεμένης) και θα πρέπει να έχει και την σιδηροδρομική γραμμή στην περιοχή εκεί.
Η αναγραφή των οδών της προηγούμενης αεροφωτογραφίας από τον Στάθη Ασλανίδη
Οι επόμενες δύο αεροφωτογραφίες είναι από το maps.gov.gr με την χρονολόγηση 1945-1960, αλλά μάλλον πιο κοντά στο 1945.
Και πιο παλιά να μου έλεγαν ότι είναι δεν θα ξαφνιαζόμουν καθώς ο Εύοσμος σχεδόν δεν υπάρχει. Στην πρώτη φαίνεται ο Δενδροπόταμος ως την εκβολή τους.
Οι “τρεις γέφυρες” της Μοναστηρίου στο ρέμα του Δενδροποτάμου κατά τη δεκαετία του 1950.
Λήψη του Erich Rinka. Φωτογραφία από το νότιο τμήμα του ναού χρονολογημένη το 1943/44 από την πηγή. Ο ναός αποκαταστάθηκε στη μορφή που τον γνωρίζουμε σήμερα το 1961/1962 σύμφωνα με το αρχαιολογικό δελτίο (φωτό). Ερώτημα που δεν έχει απαντηθεί είναι το όνομα του εικονιζόμενου ιερέα που λειτουργούσε την περίοδο της κατοχής.
Έκπληξη προκαλεί η ανάρτηση στις ΠΦΘ ως ναός του Αγίου Παντελεήμονα. Φυσικά το σχόλιο αστοχεί και χρήζει διόρθωσης. Σύγκριση με μία ανέκδοτη φωτογραφία όπου φαίνεται η σιδερένια περίφραξη στο προστώο να ταυτίζεται απόλυτα.
Είχε και η Άνω Πόλη το δικό της «Παλάτι», Κασσιανής 21, Άνω Πόλη, Θεσσαλονίκη (Φώτο Πλάτων Κλεανθίδης 1982)
Βρισκόμαστε στο σημείο που η οδός Επιμενίδου διασταυρώνεται με την οδό Φωτίου από την κάτω πλευρά και με την οδό Κασσιανής (Τιμοθέου) από την πάνω πλευρά και είναι το σημείο που ξεκινά μια ανηφορίτσα που μας οδηγεί στον Όσιο Δαβίδ. Στη γωνία της οδού Επιμενίδου 19, που δεν φαίνεται όμως στη φωτογραφία σώζεται μέχρι σήμερα ένα πολυφωτογραφημένο κτίριο, διατηρητέο και αποκατεστημένο, που στεγάζει μεταξύ άλλων και τον Σύλλογο Αρχιτεκτόνων Θεσσαλονίκης (https://www.facebook.com/thessalonikilostcity/posts/pfbid0SwLsH8BtQUQqMYoYPof1sKH1WqC75sghjMcuxcinKRboGdXRCj2e4RmFWNkbDoCJl).
Στη φωτογραφία μου του 1982 που βλέπουμε, φαίνεται το απέναντι κτήριο της οδού Κασσιανής 21 που σήμερα δεν υπάρχει πια, με μια ένδειξη στα αριστερά που οδηγεί λίγο πιο πάνω στον Όσιο Δαβίδ, ενώ στα δεξιά του κτηρίου μόλις που φαίνονται μερικές από τις «βασιλεικές διαταγές» που κρέμονταν στο «Παλάτι», Το «Παλάτι» που διέμενε «ο τελευταίος σκλαβομένος Βασιλιάς των Ελλήνων» όπως έλεγε ο ίδιος ήταν ένα μικρό σπιτάκι με την ελληνική σημαία επάνω και ήταν γεμάτο εξωτερικά με «βασιλεικές διαταγές», «θαύματα» και μια γραμματοθυρίδα (https://www.facebook.com/photo?fbid=813548005427103&set=gm.10152991945209599)
Η εσωτερική πλευρά της εισόδου του Κήπου του Λευκού Πύργου. Σωματικός έλεγχος κατά την είσοδο στον χώρο του Κήπου Βενιζελικών, σε πολιτική εκδήλωση τον Μάιο του 1916, κατά την διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, λίγους μήνες πριν την εκδήλωση του Κινήματος της Εθνικής Αμύνης που οδήγησε στον σχηματισμό της Προσωρινής Κυβέρνησης της Θεσσαλονίκης με πρωθυπουργό τον Ελευθέριο Βενιζέλο. Για περισσότερα στοιχεία για τον Κήπο του Λευκού Πύργου βλ. στην ανάρτηση https://archive.saloni.ca/470. Στις φωτογραφίες διακρίνεται μια γαλλική επιγραφή πάνω από την είσοδο “RESTAURANT, RESERVES POUR DEJEUNER ET DINER, SUR COMMANDE” καθώς και μια δίγλωσση διαφημιστική αφίσα “Λουκούμια Π. Κουκή, Προμηθευτή της Αυλής της ΑΜ του Βασιλέως, στην οδό Βενιζέλου, όπισθεν της Εθνικής Τραπέζης”.
Το κατάστημα ζαχαροπλαστικής και λουκουμιών του Παναγιώτη Κουκή απαντάται διαχρονικά σε διαφορετικές θέσεις σε κατηργημένες μετά την πυρκαγιά του 1917 οδούς
(Πάροδος Χίου, Βουλγαροκτόνου, Φαραώ και Κλεοπάτρας), στα πέριξ της οδού Βενιζέλου.
Λήψη του Erich Rinka. Φωτογραφία της κατοχής χρονολογημένη το 1943/44 από την πηγή. Το τμήμα αυτό της οδού το ανέδειξε παλιότερα η Μάρα Νικοπούλου από εδώ: https://archive.saloni.ca/401
Συσχετίζεται με απόσπασμα φωτογραφίας του Σωκράτη Ιορδανίδη (Μ.Φ.Θ.). Ο φωτογράφος σήμερα θα βρισκόταν στη ΝΔ συμβολή της διασταύρωσης Αγίας Σοφίας με Ολυμπιάδος. Το φαρμακείο του Ανδρέα Διον, Τσάλτα στο νο. 136 που βλέπουμε αριστερά αναφέρεται σε φύλλο της εφημερίδας Μακεδονία τουλάχιστον από το 1922, σε εμπορικό οδηγό από το 1925 σε όλες τις χρονιές στα διανυκτερεύοντα φαρμακεία αλλά με μερικές αλλαγές στην αρίθμηση 134, 135, 136 και 138. Τυπογραφικά λάθη ή αλλαγή έδρας καταστήματος; Ο επίλογος μιας πορείας 40 ετών, το τεσσαρακονθήμερο μνημόσυνο της οικογένειας δημοσιευμένο το 1963.
Αυτό το κτίριο με τις επάλξεις, που φέρνει σε κάστρο βρισκόταν εκεί που η Φράγκων συναντάει σήμερα την οδό Μοσκώφ. Το είχαμε δει σε φωτογραφίες του πρώτου πολέμου
https://archive.saloni.ca/356 και https://archive.saloni.ca/1402
Tο πανό με τα γοτθικά γράμματα γράφει Frontsammelstelle και παραπέμπει σε κέντρο όπου υπέβαλλαν αναφορά οι στρατιώτες που γυρνούσαν από διάφορες αποστολές.
Αριστερά η τότε σχολή Δελασάλ που επί κατοχής φιλοξενούσε ίλη ιππικού (https://archive.saloni.ca/24 και 2192)
Πανοραμική άποψη της Πλατείας Αριστοτέλους. Σε πρώτο πλάνο το κατεστραμμένο κτήριο της Αλλιάνς.
Μια κοντινή κατοχική φωτογραφία, του κατεστραμμένου, από τους βομβαρδισμούς, κτηρίου της Αλλιάνς. Η φωτογραφία περιλαμβανόταν σε άλμπουμ Γερμανίδας που βρέθηκε κατά την διάρκεια της κατοχής στην Ελλάδα και προσφέρθηκε από γνωστό δημοπρατικό οίκο.
Μια υπέροχη φωτογραφία που τράβηξε ο Gérard Langlade το 1917. Ένας ανηφορικός δρόμος, πλατάνια, παιδάκια που κοιτάζουν τον φακό κι ένα ακόμα που κατευθύνεται προς τη βρύση. Αυτή η βρύση είναι που μας βοηθά να τοποθετήσουμε τον δρόμο στον χάρτη. Είναι η οδός Σακελλαρίου, όπως δεν την έχουμε ξαναδεί, τραβηγμένη λίγο κάτω από το σημείο που περνάει σήμερα η Ολυμπιάδος.
Πέρα από την προφανή ομοιότητα στην τοιχοδομή και το τόξο της, μερικές λεπτομέρειες που επιβεβαιώνουν ότι πρόκειται για την ίδια βρύση: η εσοχή, κάποιες τρύπες (η σημειωμένη με μπλε πρέπει να οφείλεται στη λάμπα που υπήρχε στερεωμένη εκεί).
Στο ρυμοτομικό διάγραμμα του 1931 διακρίνεται και το σημείο που η Σακελλαρίου ‘φαρδαίνει’, ας πούμε, προς τα ανατολικά.
Λήψη του Erich Rinka. Φωτογραφία της κατοχής χρονολογημένη το 1943/44 από την πηγή. Το τμήμα πάνω από την Κασσάνδρου από την αντίθετη κατεύθυνση το είχαμε δει παλιότερα εδώ: https://archive.saloni.ca/1894. Εξαιρετική ταύτιση του Leo Dri στις Π.Φ.Θ. Η οδός Εσπερίδων αναγράφεται στο ταμπελάκι του Δήμου ως Πάροδος Κασσάνδρου. Τα ερωτήματα που οφείλουμε να απαντήσουμε είναι για το πότε διανοίχτηκε η οδός αφού στον χάρτη της ρυμοτομίας του 1919 δεν φαίνεται να υπάρχει αλλά και τη χρονολογία μετονομασίας της ως Εσπερίδων.
Όπως μας πληροφορεί ο κ. Αρτόπουλος:
Η Εσπερίδων είχε διανοιγεί μετά το τέλος του ΒΠΠ. Μέχρι το 1963 δεν υπήρχε ανηρτημένη πινακίδα με το όνομα της οδού.