Ομαδα ερευνας για την παλια Θεσσαλονικη
Ήταν Αύγουστος και τότε, πριν σχεδόν 100 χρόνια, όταν η πάνω πόλη υδρευόταν από τις δημόσιες κρήνες. Η λειψυδρία ενέπνεε δημοσιογράφους να κάνουν πνευματώδη σχόλια αλλά η καθημερινότητα ήταν πολύ πιο σκληρή. Γυναίκες μάλωσαν με τους τενεκέδες περί την κρήνη και κατέληξαν στο τμήμα για λίγες σταγόνες νερό. Η κρήνη για την οποία ο λόγος είχε αναγνωριστεί εδώ: https://archive.saloni.ca/743
Ο τεκές του Καντίρ Μπαμπά βρισκόταν σχεδόν απέναντι από την Κόκκινη Βρύση -συγκεκριμένα λίγα μέτρα κάτω από την Ακροπόλεως, δυτικά της Ιφικράτους. Δεν γνωρίζουμε πολλά γι’ αυτόν, ακόμα και στον Δημητριάδη υπάρχει ένα μπέρδεμα. Το σίγουρο είναι ότι τους φωτογράφους γοήτευε περισσότερο η θέα από εκεί -ιδίως σε συνδυασμό με τον μοναδικό για την Θεσσαλονίκη μιναρέ του Ικί Σεριφέ (Ταξιαρχών) με τον διπλό εξώστη. Έτσι, οι περισσότερες αποτυπώσεις του από την πάνω πλευρά δείχνουν το …μισό Καντίρ, προκειμένου να φανεί καλά και ο μιναρές. Το άλλο σίγουρο είναι ότι κατά τον ΑΠΠ στέγαζε πρόσφυγες. Κατεδαφίστηκε κάποια στιγμή στη δεκαετία του '20.
Μάρα Νικοπούλου
Του Paul Dubray (Operateur T), τον Μάρτιο του 1917. Από τις λίγες φωτό που δίνει ολόκληρη τη βόρεια πλευρά του κτιρίου μαζί με την θέα. Δίνει και την ταμπέλα της οδού Ακροπόλεως, στο σπίτι της γωνίας με Ιφικράτους που κάηκε μόλις πριν δυο χρόνια.
Σύμφωνα με την λεζάντα στην πηγή www.pop.culture.gouv.fr: «Το μαυσωλείο του σεϊχη Κουμπίρ Mπαμπά, που χρησιμοποιείται ως κατοικία προσφύγων, στον δρόμο προς την ακρόπολη» Το «Κουμπίρ» είναι σαφώς λαθάκι των Γάλλων, αλλά η αναφορά τους ως κατοικία προσφύγων πρέπει να ισχύει. Έχουμε δει το χαρακτηριστικό σημάδι του σταυρού στις πόρτες διπλανών σπιτιών σε φωτογραφίες της εποχής
Από Bildindex.de
Από βιβλίο του Απ. Βακαλόπουλου, αν θυμάμαι καλά.
Φωτογραφημένος από την πλευρά της Ιφικράτους, πάλι τον Μάρτιο του 1917. Αυτή τη φορά από τον Paul Fils (Operateur KF).
Από το Monde Illustre του 1916 [Ανάρτηση Στ. Πασβάντη, ΑΘ]
Σε κάρτα, τραβηγμένος από δυτικά.
Η θέα και ο μιναρές του Ταξιάρχη πάντα εδώ -το Καντίρ όσο πάει…κόβεται από το πλάνο. [Συλλογή Γ. Μέγα, ΜΦΘ]
Μικρό ενθύμιο μεγάλης πυρκαγιάς.
Παλαιά Τσιμισκή με Βασ. Καρόλου ή αλλιώς Μητροπόλεως στην γωνία με Λασσάνη σήμερα. Είχε αναγνωριστεί στις ΠΦΘ, τεκμηριώνεται εδώ και φωτογραφικά.
Στην χθεσινή ανάρτηση για την επέτειο των 150 χρόνων της λειτουργίας της πρώτης σιδηροδρομικής γραμμής στην Θεσσαλονίκη είχα αναφέρει την διαφορά που υπάρχει στις δυο πηγές για την ημερομηνία: 6/6/1872 και 22/7/1872. Για να δω αν μπορεί να βρεθεί κάποιο επιπλέον στοιχείο έψαξα τις ελληνικές εφημερίδες της Κωνσταντινούπολης που υπάρχουν στις ψηφιακές συλλογές της βιβλιοθήκης της Βουλής. Αυτό που εντόπισα δίνει μια απάντηση αλλά προσφέρει μια ακόμα ημερομηνία στην συλλογή, 6/7/1872. Η πρώτη φωτογραφία από τον Ανατολικό Αστέρα δείχνει το απόσπασμα με την είδηση των εγκαινίων της γραμμής με την επικεφαλίδα του τίτλου της εφημερίδας και την ημερομηνίας του συγκεκριμένου φύλλου στην δεύτερη φωτογραφία. Η τρίτη φωτογραφία είναι μια μεγέθυνση της είδησης.
Η συγκεκριμένη ημερομηνία του εγκαινίου με παίδεψε. Η εφημερίδα δίνει ως ημερομηνίες του φύλλου 28 Ιουνίου (σύμφωνα με το παλιό ημερολόγιο) και Τετάρτη 10 Ιουνίου (με το νέο ημερολόγιο). Στην είδηση γράφει ότι τα εγκαίνια έγιναν το «παρελθόν σάββατον”, δηλαδή 6 Ιουνίου 1872, ημερομηνία που ταιριάζει με την μία πηγή. Ωστόσο, προσπαθώντας να εξετάσω την σχέση των ημερομηνιών παλιού και νέου ημερολογίου διαπίστωσα ότι κάτι δεν πήγαινε καλά. Η ημερομηνία του νέου ημερολογίου θα έπρεπε να είναι 12 ημέρες μετά του παλιού ενώ εδώ ήταν πριν του παλιού με διαφορά 18 ημερών που δεν ταιριάζει με τίποτα.
Τότε πρόσεξα ότι πάνω από το «ν» του Ιουνίου στην ημερομηνία στην εφημερίδα, κάποιος είχε βάλει ένα σημαδάκι που μάλλον είναι ένα «λ». Αυτό το ερμηνεύω ως ένδειξη ότι υπάρχει τυπογραφικό λάθος και ότι η λέξη «Ιουνίου» θα έπρεπε να είναι «Ιουλίου». 10 Ιουλίου είναι όντως 12 ημέρες μετά τις 28 Ιουνίου – και το προηγούμενο Σάββατο ήταν 6 Ιουλίου. Επίσης, κοιτάζοντας ημερολόγιο του 1872 επιβεβαιώνεται ότι η 10η Ιουλίου ήταν Τετάρτη ενώ η 10η Ιουνίου ήταν Δευτέρα. Μετά από όλα αυτά νομίζω ότι δεν κάνω λάθος να θεωρήσω ότι το εγκαίνιο της πρώτης γραμμής στην Θεσσαλονίκη έγινε την 6η Ιουλίου 1872.
Η ημερομηνία επιβεβαιώνεται εξετάζοντας και τα αμέσως επόμενα και προηγούμενα φύλλα. Το φύλλο που μας ενδιαφέρει είναι το 994, τα προηγούμενα δύο φύλλα (993 και 992) έχουν το ίδιο τυπογραφικό λάθος. Πολύ απρόσεκτοι οι τυπογράφοι! Το επόμενο όμως φύλλο 995 έχει διορθώσει το “ν” σε “λ” και γράφει 13 Ιουλίου 1872. Οπότε αν η φράση “παρελθόν σάββατον” εννοούσε πράγματι το αμέσως προηγούμενο Σάββατο, η ημερομηνία των εγκαινίων είναι 6/7/1872.
Θόδωρος Νάτσινας
Πριν λίγες ημέρες ήταν η επέτειος των 150 ετών της πρώτης σιδηροδρομικής γραμμής που λειτούργησε στην πόλη. Ήταν είτε 22/7/1872 είτε 6/6/1872 (υπάρχει αυτή διαφορά στις ημερομηνίες που εντοπίστηκαν σε πηγές) όταν για πρώτη φορά μια ατμομηχανή με βαγόνια έφυγε από τον σιδηροδρομικό σταθμό των Ανατολικών Σιδηροδρόμων (τον νυν εμπορικό, που τον αποκαλούμε “παλιό” ή ΠΣΣ) της Θεσσαλονίκης και έφτασε σε μια απόσταση 100 χλμ.
Εκτός από την ημερομηνία υπάρχει διαφορά στις πηγές ως προς τον τερματικό σταθμό αυτής της πρώτης διαδρομής, ο οποίος αναφέρεται είτε ως Μιρόβτσε είτε ως Νταβίντοβο. Η διαφορά εξηγείται από το γεγονός ότι αφενός οι δύο οικισμοί είναι γειτονικοί (η μεταξύ τους απόσταση είναι μικρότερη από 2 χλμ) και, αφετέρου, ο σταθμός βρίσκεται στο μέσον της μεταξύ τους απόστασης και εξυπηρετεί και τους δύο. Βρίσκονται λίγο πιο βόρεια από την Ειδομένη. Στην πρώτη φωτογραφία, ο σταθμός των Ανατολικών Σιδηροδρόμων αλλά αρκετά μετά το 1872.
Στην δεύτερη εικόνα κείμενο του Βασίλη Γούναρη με την περιγραφή των εγκαινίων της γραμμής.
Στην τρίτη ένας χάρτης του σιδηροδρομικού δικτύου γύρω από την Θεσσαλονίκη πριν το 1912, όπου με κόκκινο φαίνεται η πρώτη διαδρομή που λειτούργησε το 1872. Όλη η γραμμή Θεσσαλονίκη-Σκόπια-Μιτροβίτσα, τμήμα της οποίας ήταν και αυτή που λειτούργησε το 1872 φαίνεται στην τέταρτη εικόνα.
Η πέμπτη φωτογραφία είναι ο σταθμός του Μίροβτσε, σήμερα. Δεν γνωρίζω αν αυτό το κτίριο υπήρχε εκείνη την πρώτη μέρα ή (το πιο πιθανό) είναι πιο καινούριο.
Θόδωρος Νάτσινας
Πηγή Stamp Circuit
Gounaris, Basil C., 1993, “Steam over Macedonia, 1870-1912; Socio-economic change and the railway factor”, East European monographs, Boulder, σελ 1
Χάρτης της πρώτης σιδηροδρομικής γραμμής Θεσσαλονίκη – Σκόπια [Uskub] – Μητρόβιτσα (Πηγή: Παπαδημητρίου, Δημήτριος Ι., 1997, «Τα τραίνα στο βορειοελλαδικό χώρο (1871-1965)», Αρχείο Χρήστου Π. Καλεμκερή, εκδ. Δήμος Καλαμαριάς, σελ. 58)
Ο σιδηροδρομικός σταθμός του Miravci. Άγνωστο αν πρόκειται για κατασκευή του 1872 ή πιο πρόσφατη.
(Πηγή: https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%96%D0%A1_%E2%80%9E%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%B2%D1%86%D0%B8%E2%80%9C#/media/
Податотека:ВикиекспедицијаБојмија135
Οι Δώδεκα Απόστολοι ή Άγιοι Απόστολοι έχουν φωτογραφηθεί άπειρες φορές -και από πολύ νωρίς. Έτσι, είχε εντοπιστεί και το ένα θέμα με τον μιναρέ του: τα διαφορετικά καπέλα που εμφανίζονται κατά καιρούς, κάτι που έχει βοηθήσει και στην χρονολόγηση διάφορων φωτογραφιών. Εξετάζοντας λίγο προσεκτικά τα γαλλικά αρχεία, όμως, προκύπτει και κάτι ακόμα: Ο μιναρές δεν κατεδαφίστηκε το 1925-6 μαζί με τους περισσότερους της πόλης, αλλά πολύ νωρίτερα., ίσως ήδη λίγο μετά τη φωτιά του 1917. Μήπως ήταν ο πρώτος που κατεδαφίστηκε;
Μάρα Νικοπούλου
Φωτογραφία του Paul Fils (Operateur KF), τον Μάρτιο του 1917. Ο Fils στέκεται ανατολικά και βγάζει κυρίως την νότια πλευρά του ναού και τον μιναρέ, αποφεύγοντας τον χώρο του νεκροταφείου πίσω από την ανατολική όψη.
Το περίεργο είναι η λεζάντα: Θεσσαλονίκη. Η εκκλησία των Αγίων Αποστόλων και ο μιναρές του παλιού τζαμιού. Ο μιναρές κατεδαφίστηκε τον Σεπτέμβριο 1917. [Salonique. L'église des Saints-Apôtres et le minaret de l'ancienne mosquée. Le minaret a été démoli en septembre 1917]
Θα μπορούσε κανείς να θεωρήσει ότι πρόκειται για άλλο ένα λάθος σε λεζάντα. Αλλά γιατί να το βάλουν; Δεν αφορά κάποια «υποχρεωτική» πληροφορία (στο στυλ: βλέπουμε το τάδε τζαμί) σαν αυτές όπου συνήθως γίνονται τα λάθη στα ονόματα.
Στις πολλές φωτογραφίες του ναού στα χρόνια του ΑΠΠ, υπάρχουν αρκετές που δεν φαίνεται ο μιναρές, είτε γιατί βρίσκεται στην άλλη πλευρά και κρύβεται -ήταν σχετικά κοντός- είτε γιατί όταν φωτογραφίζουν την δυτική πλευρά επιλέγουν να τον κόψουν από το κάδρο.
Υπάρχει όμως αυτή του Charles Martel(Operateur KMC) από τον Μάρτιο του 1918, όπου ο μιναρές όντως απουσιάζει. Λείπουν επίσης τα υπολείμματα της παλιάς μάντρας και τα δέντρα που ήταν κολλητά στον ναό (όλ’ αυτά φαίνονται στην προηγούμενη του Fils). Aντίθετα, εδώ βλέπουμε κάποιους σωρούς από πέτρες και μπάζα: έναν μεγαλύτερο προς την νοτιοδυτική γωνία του ναού, μικρότερους εκεί που ήταν η μάντρα κι εκεί που κάθεται ο άντρας με το παιδάκι και στον χώρο του παλιού νεκροταφείου. Κι ένα καρότσι.
Όλα δείχνουν να επιβεβαιώνουν την πληροφορία της προηγούμενης λεζάντας. Ακόμα κι αν δεν μπορούν να μας δώσουν με ακρίβεια τον μήνα (Σεπτέμβριος), τοποθετούν την κατεδάφιση πριν τον Μάρτιο του 1918 – χρόνο κατά τον οποίο δεν έχουμε άλλες γνωστές «κατεδαφίσεις».
Για να φανεί καλύτερα η θέση του μιναρέ: τρεις φωτογραφίες, από διαφορετική απόσταση, σε διαφορετικές εποχές, αλλά από την ίδια πλευρά.
Ίσως επιλέχθηκε η κατεδάφιση αυτού του μιναρέ επειδή η εκκλησία λειτουργούσε ήδη από το 1913, [σε δημοσίευση της 29/6/1913 αναφέρεται ως «ανακτηθείς ναός»], και μετά τη φωτιά πιθανόν να ήθελαν να αναβαθμιστεί. Έχουμε δει ότι, λόγω της καταστροφής του Αγ. Δημητρίου, του Αγ. Νικολάου του Τρανού κλπ, έτρεχαν να ξανανοίξουν ναούς που ήταν έξω από την πυρίκαυστο[για την περίπτωση του Πρ. Ηλία εδώ: https://archive.saloni.ca/1342] Στους Άγιους Απόστολους πάντων, οι εσωτερικές εργασίες πάντως -αυτές που αφορούσαν τοιχογραφίες κλπ- έγιναν αρκετά χρόνια αργότερα: άρχισαν το 1926, όπως αναφέρει η ιστοσελίδα του ΥΠΠΟ [http://odysseus.culture.gr/h/2/gh251.jsp?obj_id=1682].
Γενικά για τους μιναρέδες της πόλης ξέρουμε ότι 27 από αυτούς κατεδαφίστηκαν στα 1925-1926. Ξέρουμε όμως ότι η Θεσσαλονίκης είχε περισσότερους από τόσους, ακόμα και μετά τη φωτιά. Δεν έχω το βιβλίο του Άρη Παπάζογλου για να δω αν υπάρχει πλήρης κατάλογος με ημερομηνίες κατεδάφισης μιναρέδων είτε από τον εργολάβο που κέρδισε τον διαγωνισμό, είτε νωρίτερα. Βρήκα όμως μια αναφορά [στο: Μάνθος Βελογιάννης, Η διαχείριση των μουσουλμανικών και εβραϊκών μνημείων στη Θεσσαλονίκη], όπου φαίνεται καθαρά ότι δεν υπάρχει χρονολόγηση για την κατεδάφιση του μιναρέ των Αγ. Αποστόλων -παρατίθεται στην εικόνα.
Ένα παράπλευρο ερώτημα αφορά την χρονολόγηση μιας γνωστής αεροφωτογραφίας με την δυτική πλευρά της πόλης[Από Α. Γερόλυμπου, Το χρονικό της Μεγάλης Πυρκαγιάς], στην οποία ο μιναρές των Αγ. Αποστόλων φαίνεται καθαρά και μοιάζει να μην έχει καν ‘κοντύνει’ ακόμα. Η αεροφωτογραφία δεν είναι απ’ αυτές όπου τα συντρίμμια καπνίζουν ακόμα. Έχει τραβηχτεί σίγουρα αργότερα. Δεν ξέρουμε όμως πόσο αργότερα, κι ας υπήρχε ως τώρα μια τάση να την «αποδίδουμε» στο 1918. ¨
Ο Θόδωρος Νάτσινας -και τον ευχαριστώ γι’ αυτό- μας πληροφορεί ότι στο ίδιο το βιβλίο δεν δίνονται λεπτομέρειες για τον χρόνο λήψης των αεροφωτογραφιών, παρά μόνον ότι “το εικονογραφικό υλικό στο σύνολό του προέρχεται από ένα χειροποίητο αναμνηστικό άλμπουμ, με τίτλο Incendie de Salonique, 15-19 Aout 1917. που πουλιόταν στα κυλικεία της Στρατιάς της Ανατολής [...]“.
Με βάση τα στοιχεία που βλέπουμε εδώ για τον συγκεκριμένο μιναρέ, μπορούμε πια να αναθεωρήσουμε το «1918» και να την επανα-χρονολογήσουμε σε κάποιους μήνες νωρίτερα, με την ελπίδα να βρεθεί και κάποιο πιο συγκεκριμένο στοιχείο για την ημερομηνία λήψης της.
Θεσσαλονίκη, ο Ιερός Ναός της Παναγίας της Αχειροποιήτου, 1952, από την συλλογή του William L. MacDonald. Ανάρτηση Liza Koutsaplis στις ΠΦΘ
Γύρω στο 1963
Νίκανδρος Καστανίδης
Η θέση του Εξοχικού Κέντρου Παπαρούνα στη σημερινή δόμηση της Σοφούλη γύρω από το αριθμό 108
Τα νεόκτιστα τότε Ψυγεία της Γαλλικής Στρατιάς της Ανατολής, φωτογραφημένα από τον Οπερατέρ Τ (Paul Dubray) τον Ιούλιο του 1917. Δίπλα στα Σφαγεία και δίπλα σε αποβάθρα και ράγες για να υπάρχει εύκολη μεταφορά -από και προς. Το κτίριο υπάρχει. [Από το https://www.pop.culture.gouv.fr]
Στο βάθος δεξιά ο μηχανικός Georges Wagner, υπεύθυνος λειτουργίας των Ψυγείων Θεσ/νίκης, μας πληροφορεί η λεζάντα.
H αποβάθρα με τις σιδηροδρομικές γραμμές, δίπλα το κτίριο των σφαγείων.