Saloni.ca Archive

Ο ιππόδρομος της Θεσσαλονίκης: αναπαραστάσεις του στο πλαίσιο της σημερινή δόμησης του αντίστοιχου πολεοδομικού χώρου

Νίκανδρος Καστανίδης

Facebook: https://www.facebook.com/thessalonikilostcity/posts/1165443327278632

Η κρήνη με τον γρύπα. Αγ. Σοφίας και Ολύμπου σήμερα, Αριστοτέλους παλιότερα. Ακόμη 3 φωτογραφίες προστίθενται από την κρήνη αυτή, η οποία είχε αναγνωριστεί από τον Στάθη Ασλανίδη εδώ: https://archive.saloni.ca/398, όπου περιέχεται και η παλαιότερη λήψη της του Gaston Cherau τον χειμώνα του 1915

Δύο γενικές παρατηρήσεις σχετικά με τις λήψεις α. Είναι νεότερες. όπως είπαμε, σε σχέση με την λήψη του Gaston Cherau: Ο γρύπας έχει εξαφανιστεί μετά την λήψη του Cherau, β. το σκούρο χρώμα του -και τα σκούρα “τουβλάκια” που εμφανίζονται σε κάποιες από τις άλλες, μάλλον ήταν αποτέλεσμα “εικαστικής παρέμβασης” του τσαγκάρη για να ομορφύνει το στέκι του.

πηγή: https://www.pop.culture.gouv.fr

Facebook: https://www.facebook.com/thessalonikilostcity/posts/1164994760656822

Η Αγ. Σοφίας λίγο πριν την Ολύμπου προς τα πάνω. Στο βάθος αριστερά διακρίνεται η κρήνη. Οπερατέρ Kj (Paul Jouve). Ημερομηνία λήψης σύμφωνα με την πηγή: 21/4/1916 Εντάσσεται εμβόλιμη στο φωτογραφικό οδοιπορικό, όταν ανηφορίσαμε την Αγ. Σοφίας και συγκεκριμένα εδώ: https://archive.saloni.ca/396

Facebook: https://www.facebook.com/thessalonikilostcity/posts/1164993487323616

Μια ματιά στο οικοδομικό τετράγωνο 423 δοθείσης αφορμής μιας φωτογραφίας που αναρτήθηκε στο Delcampe και παρουσιάζει το πανόραμα της πόλης από την οροφή του δυτικού μεγάρου Bartissol στη ΝΔ γωνία της οδού Σαλαμίνος με τη Ναυάρχου Κουντουριώτου προς βορρά.

Στάθης Ασλανίδης

Facebook: https://www.facebook.com/thessalonikilostcity/posts/1164972057325759

Μια ματιά στο οικοδομικό τετράγωνο 423 δοθείσης αφορμής μιας φωτογραφίας που αναρτήθηκε στο Delcampe και παρουσιάζει το πανόραμα της πόλης από την οροφή του δυτικού μεγάρου Bartissol στη ΝΔ γωνία της οδού Σαλαμίνος με τη Ναυάρχου Κουντουριώτου προς βορρά. Πληροφορία από την αποδελτίωση που καθορίζει το Οικ. Τετράγωνο 423.

Έτσι εμφανίζονται οι ιδιοκτησίες του φακέλου για το οικοδομικό τετράγωνο 423 στο αρχείο με τα αποτελέσματα της οροθετικης επιτροπής. [Πηγή: Ιστορία της Επιχειρηματικότητας στη Θεσσαλονίκη, ΠΕΕΒΕ, Θεσσαλονικη 2004. Ημίτομος Β2, Θάλεια Μαντοπούλου-Παναγιωτοπούλου & Ευάγγελος Χεκίμογλου, σ. 373-374] Αποσπάσματα από τα κτηματολογικά σχεδιαγραμμάτα των Π.Τ. 49 και 876 από το χαρτογραφικό portal του Δήμου Θεσσαλονίκης που ευελπιστούμε στη γρήγορη αποκατάστασή του. Η θέση του φωτογράφου. Κάρτα που αναρτήθηκε στο Delcampe με τίτλο ¨10 SALONIQUE 1917 – Rue Salamine et le Quartier Général, Cliché H.L.¨ Απόσπασμα φωτογραφίας από το Γαλλικό Υπουργείο Πολιτισμού. Η λήψη έγινε από τον 3ο όροφο του δυτικού μεγάρου Bartissol. Φωτογραφία που αναρτήθηκε στο Delcampe. Η λήψη έγινε από τον 3ο όροφο του ανατολικού μεγάρου Bartissol . Φωτογραφία από το αρχείο της ιδωτικής συλλογής του Σπύρου Αλευρόπουλου. Κάρτα από το ebay. Παρόμοια αναρτήθηκε από τον Theodoros Natsinas (22 Νοεμβρίου 2015) και ταυτοποίηση Αθανάσιου Νικόπουλου στις ΠΦΘ. Ο φωτογράφος αποκαλύπτει μέρος της βόρειας πλευράς του Ο.Τ. Τοποθέτηση των φωτογραφικών λήψεων στο διάγραμμα.

Μέσω των λήψεων του Φωτογραφικού Τομέα της Γαλλικής Στρατιάς έχουμε τις περισσότερες -και αρκετά καλά οργανωμένες- εικόνες της Θεσσαλονίκης του Α’ΠΠ. Συσχετίζοντας μερικές από τις φωτό και διορθώνοντας την λάθος λεζάντα τους, ανακαλύπτουμε μια περιοχή της πόλης από την οποία -διαχρονικά- έχουμε ελάχιστες φωτογραφίες: τα Καραγάτσια.

Μάρα Νικοπούλου

Facebook: https://www.facebook.com/thessalonikilostcity/posts/1167753487047616

Τον Μάρτιο 2016, ο Οπερατέρ KF φωτογραφίζει αυτό το εντυπωσιακό κτίριο, που δεν βρίσκεται και στην καλύτερη κατάσταση… «Στους δρόμους της πόλης. Μακεδονίτικο σπίτι», γράφει η λεζάντα χωρίς καμία παραπάνω πληροφορία. Πολλά παιδάκια, γατούλα, ένα κομματάκι από ένα μάλλον βοηθητικό κτίριο στα δεξιά. Το πλάνο κλειστό, δεν μας δίνει κάτι από την ευρύτερη περιοχή που δεν μοιάζει πάντως να έχει πυκνή δόμηση. [Πηγή (όπως και για τις επόμενες) https://www.pop.culture.gouv.fr] Ο φωτογράφος το αποτυπώνει και από άλλη πλευρά. Ένα ακόμα παράσπιτο στα δεξιά, ένα σπίτι χωρίς κανένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό λίγο μακρύτερα αριστερά, και μία δυσανάγνωστη ταμπέλα οδού, που είναι το μόνο που μας προσφέρει κάποια επιβεβαίωση ότι όντως βρίσκεται στην πόλη και όχι σε κάποιο χωριό. Άλλος φωτογράφος -ο Οπερατέρ KD- μάς δίνει μερικές λήψεις με πολύ κόσμο. Ο τίτλος για όλες είναι: «Θεσσαλονίκη. Στους δρόμους της πόλης. Συνοικία του Βαρδάρη». Μια άμαξα προχωράει σε χωματόδρομο, αλάνα, κόσμος και λίγα μόνον σπίτια. Ανάμεσά τους, το χαρακτηριστικό μακεδονίτικο σπίτι! Και λίγο πιο δεξιά. Χωρίς την άμαξα πια, αλλά με ένα ακόμα σπίτι, με μυτερές απολήξεις στην μετόπη της στέγης του. Ζουμ στα τρία σπίτια και τον κόσμο. Άλλοι όρθιοι, άλλοι καθιστοί, καλοντυμένοι και χαλαροί. Στρέφοντας λίγο τον φακό του, ο φωτογράφος μάς δίνει άλλη πλευρά του ίδιου μέρους, όπως αποδεικνύεται απο το ‘κοινό’ σπίτι: δεξιά σε αυτήν, αριστερά στο προηγούμενο ζουμ. Αν και δεν έχει ξεκάθαρα ορατό δρόμο δίπλα του, βρίσκεται πάντως σε γωνία, μιας και έχει δύο (απόλυτα μη αναγνώσιμες) ταμπέλες. Εκτός απ’ αυτό όμως, μας δίνει διαφορετικό φόντο και τον λόγο να αμφισβητήσουμε τις λεζάντες και τελικά να «μετακομίσουμε» το πακέτο των φωτογραφιών. Σε σύγκριση με τη γνωστή πανοραμική από το Σατώ Μον Μπονέρ, η εικόνα των κάστρων είναι ίδια. Σχεδόν ίδιο και το «μπλε» κτίριο (το Λοιμωδών, αν θυμάμαι καλά). Απουσιάζει όμως το φουγάρο, κάτι που τοποθετεί την φωτογραφία του οπερατέρ KD στην ίδια μεν ευθεία, αλλά πιο «ψηλά» -πιο ανατολικά, με βάση τα σημεία του ορίζοντα. Δηλαδή, στα Καραγάτσια. Μια περιοχή που εκτεινόταν μεταξύ Αναλήψεως και Συνδίκα, περίπου από την Θερμοπυλών με πάνω όριο τις σημερινές Σόλωνος και Μακεδονίας, όπου και «περιορίστηκε» η ονομασία τα επόμενα χρόνια. Πρόσθετο στοιχείο για τη μετακόμιση των φωτογραφιών από τον Βαρδάρη -που γράφει η λεζάντα- στα Καραγάτσια είναι η ημερομηνία λήψης. Σύμφωνα με την πηγή, οι τρεις αυτές φωτό έχουν βγει στις 5 Μαρτίου 1916. Ανατρέχοντας στις εφημερίδες, βρίσκουμε ότι εκείνη τη μέρα (22 Φεβρουαρίου με το παλιό ημερολόγιο που ακολουθούσαμε τότε) ήταν Καθαρά Δευτέρα. Κλασικό σημείο εορτασμού της -κάτι που κράτησε για πολλά χρόνια- ήταν τα Καραγάτσια. Ο καιρός μάλιστα εκείνη την χρονιά ήταν θαυμάσιος, όπως μας πληροφορεί το απόσπασμα από την «Μακεδονία». Δυστυχώς, τα υλικά από κείνο το σημείο είναι ελάχιστα. Μία αεροφωτογραφία της περιοχής φτάνει στα όρια του σημείου που μας ενδιαφέρει. Σημειώνουμε με κίτρινο την Αναλήψεως, με μπλε την Καποδιστρίου (Π.Συνδίκα) και με κόκκινο την Χαλκιδικής. Από αλάνες και χωματόδρομους άλλο τίποτα! Τέλος, ένα ακόμα στοιχείο ίσως μας το προσφέρει η ίδια η φωτογραφία του σπιτιού με τη σοφίτα. Όρκο δεν παίρνω, αλλά μου φαίνεται ότι στην ταμπέλα γράφει «Κατακουζηνού». Η οποία, σύμφωνα με το ρυμοτομικό του 1919, ξεκινούσε από την Χαλκιδικής – άσχετα αν τότε, ήταν πιο πολύ σε φάση σχεδιασμού, παρά υπαρκτός δρόμος.

Εορτασμός της εικοσιπενταετηρίδας του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, στις 13 και 14 Μαΐου 1951

Νίκανδρος Καστανίδης

Facebook: https://www.facebook.com/thessalonikilostcity/posts/1164350110721287

ΕΜΠΡΟΣ, 15/5/1951, σελ.1

Σχόλιο Χάρη Βάρβογλη:

Ομιλεί ο βασιλιάς Παύλος. Κάτω οι συγκλητικού και οι πρυτάνεις. Ακριβώς κάτω από τον Παύλο ο πρύτανης Νικολαος Εμπειρίκος, καθηγητής πειραματικής φυσικής της Φυσικομαθηματικής Σχολής. Αριστερά του ο προπρύτανης Κωνσταντίνος Καραβάς, καθηγητής εμπορικού δικαίου της Νομικής Σχολής. Δεξιά του ο αντιπρύτανης Κωνσταντίνος Λιβαδάς, καθηγητής της ανατομίας και φυσιολογίας των αγροτικών ζώων, αρχικά της Φυσικομαθηματικής, στη συνέχεια της Γεωπονοδασολογικής και τέλος (νομίζω) της Κτηνιατρικής Σχολής. Τέρμα δεξιά μάλλον ο συγκλητικός Ιωάννης Ξανθάκης, καθηγητής Αστρονομίας της Φυσικομαθηματικής Σχολής. Τη δεύτερη μέρα, 14-5-1951, έγιναν , τα αποκαλυπτήρια του μνημείου των πεσόντων φοιτητών. Τον λόγο εκφώνησε ο Νικόλαος Εμπειρίκος , τότε πρύτανης του πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Με τη στήλη αυτή τιμάται η μνήμη των φοιτητών και φοιτητριών που θυσιάστηκαν στη γερμανική κατοχή. [Συνολικά κατά τη διάρκεια της ναζιστικής κατοχής καταγράφηκαν ονομαστικά 66 νεκροί φοιτητές και φοιτήτριες του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (22 της Νομικής σχολής, 16 της Γεωπονικής, 8 της Ιατρικής, 7 της Φιλοσοφικής, 7 της Φυσικομαθηματικής, και 6 της Δασολογικής, μεταξύ αυτών ήταν και τρεις φοιτήτριες ), που εκτελέστηκαν ή πέθαναν από βασανιστήρια. Επιπλέον, δεκάδες είναι οι αγνοούμενοι και εκατοντάδες οι τραυματίες και φυλακισμένοι φοιτητές και φοιτήτριες αυτήν την περίοδο.] Το μνημείο είναι έργο του Κ. Ξενάκη.

Χάρης Βάρβογλης: Αυτός που ομιλεί πάντως δεν είναι ο Εμπειρίκος, ο οποίος είχε κάτασπρα μαλλιά. Μου μοιάζει για τον Ξανθάκη, που ήταν εκείνη την ακαδημαϊκή χρονιά κοσμήτορας της Φυσικομαθηματικής Σχολής.

Το μνημείο των πεσόντων φοιτητών στον αύλειο χώρο της παλιάς Φιλοσοφικής Σχολής (και βρίσκεται εκεί μέχρι σήμερα). Το κείμενο που αναγράφεται στο συγκεκριμένο μνημείο Η θέση του εν λόγω μνημείου Ο Νικόλαος Εμπειρίκος (1903-1964). Στο λόγο που εκφώνησε μεταξύ άλλων επισήμανε: “Όμως, την ιερή ώρα του νεανικού ρεμβασμού, όταν ο ήλιος θα στέλνει από τα Πιέρια τις τελευταίες του ακτίνες και η αύρα του Θερμαϊκού θα σαλεύει τούτα τα φύλλα που σας σκεπάζουν, θα ησυχάσουν οι χαρούμενες φωνές, ο στοχασμός θα συγκεντρώνεται και το νεανικό μάτι θα αναπαύεται στην αγνή λευκότητα του μαρμάρου που συμβολίζει τη θυσία σας. Κι’ από τη στήλη αυτή βουβό, όμως ακαταμάχητο, θα σταλάζει στις νεανικές ψυχές που ήρθαν εδώ για να διδαχθούν, ένα, το υψηλότερο δίδαγμα: πως η ζωή κατακυρώνεται με τη θυσία και πως μοίρα του ανθρώπου και μοίρα του Ελληνισμού είναι: Το δένδρο της ελευθερίας να ποτίζεται με αίμα ανθρώπινο-με αίμα νεανικό.”

Τρεις φωτογραφίες γύρω από τον Αγ. Νικόλαο τον Ορφανό, κυρίως για το φόντο τους. Από την πλευρά της Απ. Παύλου η πρώτη και η τρίτη. Πιο κοντά στην Ηροδότου η δεύτερη. Όλες από τους φωτογράφους της Γαλλικής Στρατιάς. Από το culture.gouv.fr.

Facebook: https://www.facebook.com/thessalonikilostcity/posts/1164967907326174

Ζουμ στο φόντο, με λίγο πείραγμα. Όλα τα σπίτια με το «φυσικό καλοριφέρ» της πόλης -τα πολλά παράθυρα προς τον απογευματινό ήλιο. Eντυπωσιακή και η εικόνα των επάλξεων.

Το ζαχαροπλαστείο Καρύδα στη Βενιζέλου 9, γύρω στο 1960

Νίκανδρος Καστανίδης

Facebook: https://www.facebook.com/thessalonikilostcity/posts/1164347757388189

Ζαχαροπλαστείο Καρύδα, στη Βενιζέλου 9. Πιθανότατα το συγκεκριμένο μαγαζί ήταν εκεί που δείχνει το βέλος.

[Ή φωτογραφία αναρτήθηκε από τον κ. David Bravos στη ΘΧΠ, στις 13-12-2020]

Καφενεδάκι με θέα στην Άνω πόλη – Ιούνιος 1917, μεσημέρι, ζέστη, μπυρίτσες, λουλούδια σε τενεκέδες, τραπεζάκια έτοιμα να διαλυθούν, ένα σύρμα για να απλώνουν ρούχα(?), η θάλασσα, ο Λευκός Πύργος, η Ροτόντα, παιδάκια, δεν θυμάμαι να έχω ξαναδεί να κρατάει στρατιωτικός αγκαλιά τοπικό παιδάκι και κάπου πίσω από τον φωτογράφο μερικές δεκάδες χιλιόμετρα πόλεμος. https://www.delcampe.net/en_GB/collectables/photography/photographs/places/snapshot-salonique-thessalonique-grece-greek-quartier-turquie-turkey-rare-ww1-14-18-1917-1241737375.html?fbclid=IwAR3kbOrZwEK1JQBbAxIG0K4udYVOfHuhMNKsvNt9aFr_oHHDOsyMnElCrZg

Θόδωρος Νάτσινας

Facebook: https://www.facebook.com/thessalonikilostcity/posts/1164346610721637

Η πίσω πλευρά της κάρτας Άκόμη μια λήψη από το ίδιο σημείο συνεισφορά του Ι. Βλαχόπουλου από ανάρτηση της κ. Βασιλακάκη

Για τον Αιδ. Πήτερ Κρόσμπι (1828-1904), τον τάφο του οποίου είδαμε πρόσφατα σε φωτογραφία και μπορούμε ακόμα να επισκεφθούμε στο Προτεσταντικό Κοιμητήριο δίπλα από τα ανατολικά τείχη (https://www.facebook.com/thessalonikilostcity/posts/1157315964758035 ή εδώ: https://archive.saloni.ca/1810). Ήρθε στην πόλη τη δεκαετία του 1850 (1851 ή 1857, θα το δούμε παρακάτω) ως ιεραπόστολος με στόχο τον προσηλυτισμό Εβραίων, όπως γράφεται σε ορισμένες μελέτες. Δεν τα κατάφερε ή δεν το προσπάθησε καν. Η δράση του όμως και το αποτύπωμα που άφησε ήταν μεγάλα και σημαντικά σε διάφορους τομείς. Φωτογραφία ή κάποιο πορτραίτο του δεν βρήκα. Οπότε καταφεύγω σε άλλου τύπου «εικονογράφηση» για να δούμε λίγα πράγματα για τον ίδιο και το σχολείο του.

Μαρα Νικοπούλου

Facebook: https://www.facebook.com/thessalonikilostcity/posts/1164345690721729

Με πρώτη την γνωστή εικόνα της Πύλης του Βαρδάρη (Χρυσή Πύλη) όπως μας την παρέδωσε το 1831 ο Κουζινερί. Στο ένθετο, η εξαιρετικής σημασίας επιγραφή που βρίσκεται τώρα στο Βρετανικό Μουσείο και αποτελεί αντικείμενο πολλών μελετών. Η επιγραφή (που υπάρχει και σε φωτογραφία του 1866) σώθηκε κατά την κατεδάφιση της Πύλης, το 1874, από τον Πίτερ Κρόσμπι και παραδόθηκε στον Βρετανό πρόξενο Μπλαντ, και 3 χρόνια μετά έφτασε στο Βρετανικό Μουσείο. [https://www.britishmuseum.org/collection/object/G_1877-0511-1?fbclid=IwAR3KFHPjbHauF2rZS6trby6HzNh_cmZSpKTg8y3NSNKAKsl7cJRkZcuBWDo] Εκεί, ως δωρητής αναφέρεται ο Μπλαντ, η συμβολή του Κρόσμπι όμως είναι γνωστή από διάφορες μελέτες και αλληλογραφία. Τον συναντάμε (έστω με λάθος γραμμένο το όνομά του-Crosby αντί για Crosbie) ακόμα και στο άρθρο της ελληνικής Wiki για την Χρυσή Πύλη Η παρέμβαση του Κρόσμπι για την επιγραφή ήταν σίγουρα σωτήρια (άλλο κομμάτι της, όπως και τα περισσότερα μάρμαρα της Πύλης χρησιμοποιήθηκαν για να μπαζωθεί και να φτιαχτεί η παραλιακή/νυν Λ. Νίκης). Το Βρετανικό Μουσείο, όμως, έχει και κάτι που προμηθεύτηκε απευθείας από τον ίδιο τον Κρόσμπι το 1867, καταχωρημένο στην κατηγορία «κοσμήματα»: Πρόκειται για ένα μικρό φύλλο χρυσού -5 x 2,5 εκατοστά- με επιγραφή 10 γραμμών, που προέρχεται από την Αμφίπολη. [https://www.britishmuseum.org/collection/object/G_1867-0807-1?fbclid=IwAR0fYWjlvANzx0iuNOr-ilIeKaI3OKBnKV0Vj9c4VDShtpGN4UxnnpZyIDk ] Ανάμεσα στις δύο καταγραφές του καταλόγου βλέπουμε μια διαφορά: Η επιγραφή της Πύλης ήταν δωρεά στο Μουσείο, το ‘κόσμημα’ αγοράστηκε από τον Κρόσμπι Στον επικήδειο για τον Κρόσμπι, είδαμε την αναφορά για την συμβολή του στη δημιουργία του νεκροταφείου. Στην ιστοσελίδα της Ευαγγελικής Εκκλησίας Γερμανόγλωσσων Ελλάδος μαθαίνουμε περισσότερα: «Πριν ακόμα ιδρυθεί η γερμανόφωνη ευαγγελική- προτεσταντική ενορία, ο Άγγλος ιεραπόστολος Πήτερ Κρόσμπι ίδρυσε το 1887 την προτεσταντική ένωση κοιμητηρίων. Σχεδίασε και κατασκεύασε ένα νεκροταφείο για όλες τις ιθαγένειες». [https://www.evkithes.de/el/] Στο απόσπασμα φωτογραφίας του Zepdji βλέπουμε τον χώρο που λίγα χρόνια αργότερα θα γινόταν το νεκροταφείο εντελώς κενό. Ας πιάσουμε το βασικό έργο του Αιδ. Κρόσμπι, αυτό της εκπαίδευσης: «Σύμφωνα με την υπό έκδοση μελέτη της Leah Bornstein-Makovetzky, για τις προτεσταντικές ιεραποστολές και τους Εβραίους της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, ο Αιδ. Πήτερ Κρόσμπι, ένας Σκωτσέζος Ιεραπόστολος, ίδρυσε σχολείο θηλέων στη Θεσσαλονίκη το 1851. Με μικρά διαλείμματα, το σχολείο συνέχισε να λειτουργεί μέχρι τον θάνατο του Κρόσμπι τον Δεκέμβριο [Νοέμβριο με το παλιό ημερολόγιο] του 1904. Κάθε χρόνο, όλη αυτή την περίοδο, κατά μέσο όρο φοιτούσαν στο σχολείο 150 κορίτσια. Μελετούσαν την Παλιά και την Καινή Διαθήκη στα γαλλικά και τα λαντίνο. Μάθαιναν επίσης τρεις γλώσσες, γαλλικά, αγγλικά και λαντίνο, γραφή και ανάγνωση, γεωγραφία, ιστορία, αριθμητική, ράψιμο και ωδική. Tον πρώτο καιρό, η ηγεσία των Εβραίων απέφευγε τον Κρόσμπι και το σχολείο του, μετά όμως κέρδισε την εμπιστοσύνη και την εκτίμησή τους -κι ένας βασικός λόγος ήταν ότι ποτέ δεν προσπάθησε να πείσει μαθήτριές του να προσηλυτιστούν. Μετά τον θάνατο του Κρόσμπι και την άφιξη νέου διευθυντή, οι περισσότεροι γονείς πήραν τις κόρες τους από το σχολείο. Ως τότε, χιλιάδες εβραιοπούλες είχαν μορφωθεί εκεί αλλά ούτε μία δεν ασπάστηκε τον Χριστιανισμό», γράφει η Μίνα Ρόζεν του τμήματος Εβραϊκής Ιστορίας του Παν/μίου της Χάιφα, παραπέμποντας στην Leah Bornstein-Makovetzky [Μinna Rozen, On Nationalizing Minories] Η αναφορά για το 1851, ως έτος ίδρυσης του σχολείου, έρχεται σε διαφωνία με το 1857 που έγραφε η JdS στον επικήδειο που εκφώνησε ο Αιδ. Χάσκελ. Μπορεί να ήταν τυπογραφικό λάθος της Journal, καθώς κάποια άλλα στοιχεία συνηγορούν στο 1851. Για παράδειγμα, το δημοσίευμα του 1902 που μιλάει για την επέτειο 50 χρόνων από την άφιξη της συζύγου Κρόσμπι, μιας και φαίνεται παράξενο να είχε φτάσει η σύζυγος πριν τον ίδιο εκείνα τα χρόνια. Ευκαιρία να το δούμε: Με τίτλο «Μια πενηντακονταετία» η JdS περιγράφει την γιορτή που οργανώθηκε στη Σχολή Κρόσμπι για την ‘σεβάσμια ιδρύτριά’ της. Της έκαναν έκπληξη, μαζεύτηκαν στο σαλόνι, πρώτα έβγαλε λόγο στα αγγικά η νυν διευθύντρια και μετά μία μαθήτρια εκπροσωπώντας τις συμμαθήτριές της απευθύνθηκε στην κα Κρόσμπι. Η νεαρή τους ηλικία δεν τους επιτρέπει να αντιληφθούν τι σημαίνει μισός αιώνας αφοσίωσης στο καθήκον, σε μια αποστολή ευαίσθητη, δύσκολη και ευγενή, σαν τη δική της. Οι μητέρες τους, μικρές, κάθισαν κι αυτές στα ίδια θρανία, από εκεί έμαθαν όσα ξέρουν, δείχνουν την αγάπη προς τις κόρες τους σύμφωνα με τις συμβουλές της Κρόσμπι, που είναι κι αυτή κάπως σαν μάνα τους. Όλες οι μαθήτριες προσεύχονται στον Θεό να την έχει καλά και να μεγαλώσει και τους δικούς τους απογόνους. Την αγκαλιάζει, η κα Κρόσμπι συγκινείται μέχρι δακρύων, της δίνουν λουλούδια και αναμνηστικά. Για λίγο πριν το γύρισμα του αιώνα, υπάρχει και η μαρτυρία της Εστρέα Αελιόν. Γεννημένη στη Θεσσαλονίκη το 1884, κόρη του κοσμηματοπώλη Ματαλόν και εγγονή Ερρέρα, στα 100 της γενέθλια υπαγόρευσε τις αναμνήσεις της, κι ανάμεσά τους στοιχεία για το σχολείο της: αυτό του Ιεραπόστολου Κρόσμπι και της γυναίκας του.. Τους αναφέρει ως Άγγλους, λέει όμως ότι «ήταν πολύ καλό σχολείο. Ο κ. Κρόσμπι ήξερε πολύ καλά Ισπανικά, Εβραϊκά, ιουδαϊκά, Ράσι, τα πάντα… Και σε όλες τις Εβραιοπούλες δίδασκαν την Βίβλο. Οι Εβραιοπούλες διδάσκονταν την Παλαιά Διαθήκη. Και τα κορίτσια που δεν ήταν Εβραίες, η κυρία [δυσανάγνωστο] τα δίδασκε την Καινή». Μάθαιναν Επίσης Γαλλικά και κέντημα. Το σχολείο είχε μαθήτριες όλων των κοινωνικών τάξεων. Τα φτωχά κορίτσια δεν τα χρέωναν και η Εστρέα σχολιάζει τις πράξεις φιλανθρωπίας του ζεύγους Κρόσμπι που έφερνε μεταχειρισμένα ρούχα από την Αγγλία και τα μοίραζε στα κορίτσια που είχαν ανάγκη. Αναφέρει επίσης την Ρέινα Κοέν: χάρη στην μόρφωση που έλαβε εκεί, αυτή η κοπέλα φτωχής οικογενείας έφτασε να εκδώσει τρία βιβλία και πολλά πολιτικά δοκίμια στα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ού. «Είχαν έρθει στη Σαλονίκη ελπίζοντας να προσηλυτίσουν τους Εβραίους στον προτεσταντισμό. Αλλά αυτό δεν νομίζω ότι το κατάφεραν, έγιναν όμως πολύ φίλοι με τον εβραϊκό πληθυσμό της Σαλονίκης και τους εκτιμούσαν [οι Εβραίοι] πολύ», γράφει η Εστρέα στα λαντίνο. Η JdS, σε σκόρπια δημοσιεύματα, μας δίνει μερικά ακόμα στοιχεία για τα τελευταία χρόνια του σχολείου επί Κρόσμπι και τα πρώτα μετά τον θάνατό του. Τo 1902, στην τελετή απονομής απολυτηρίων, παρίσταται ο βαλής Χασάν Φεχμί, ο σερ Α. Μπιλιότι του Βρετανικού Προξενείου και άλλοι. Λίγους μήνες μετά, τον Δεκέμβριο 1902, αντιπροσωπεία του σχολείου τραγουδά το «Ο Θεός σώζοι τον Βασιλέα» προς τιμήν του Εδουάρδου Ζ’, παρουσία του Μπιλιότι, ο οποίος παραγγέλνει 12 αναμνηστικά μετάλλια για να τους τα δώσει. Το 1903, μαθαίνουμε ότι εδώ και πάνω από 2 χρόνια έχει ιδρυθεί φιλανθρωπικός σύλλογος αποφοίτων της σχολής. Λέγεται Guild of Sympathy (Λέσχη Αλληλεγγύης, είναι ίσως το πιο κοντινό στα ελληνικά) και πρόεδρός της το 1903 είναι η Δις Β. Κόβο. Μετά τον θάνατο του Κρόσμπι, η σχολή (και ο σύλλογος) συνεχίζουν να λειτουργούν. Τον Δεκέμβριο του 1905, ο γιατρός Μισραχή με επιστολή του στην JdS περιγράφει τον Σύλλογο του «εξαιρετικού εγγλέζικου σχολείου» και το έργο του – θα προσφέρει στο Νοσοκομείο Χιρς 2500 φράγκα! Τα ονόματα που αναφέρει αναλυτικά μάς δείχνουν ότι πολλές εβραιοπούλες πολύ καλών οικογενειών είχαν φοιτήσει εκεί. Στο Διοικητικό Συμβούλιο βλέπουμε τις Βίντα Αλαλούφ, Φλόρ Χασόν, Ρισέτα Σαπόρτα, Εσμεράλδα Μισραχή, Εστερίνα Σαλμονα, Λουσί Γιακοέλ. Ραχήλ Εζράτι. Σημειώνουμε ότι εδώ και πολλά χρόνια [από το 1874] λειτουργεί πια και η Αλιάνς Θηλέων. Φαίνεται όμως ότι πολλές εβραϊκές οικογένειες προτιμούσαν τα ξένα -και μικρότερα- σχολεία για τα κορίτσια τους. Παραμένουμε στα δημοσιεύματα του Δεκεμβρίου 1905, γιατί τότε -με αφορμή το μπαζάρ που διοργανώνει ο Σύλλογος Αποφοίτων- μαθαίνουμε για πρώτη φορά μία διεύθυνση της σχολής. Εκείνον τον χρόνο, λοιπόν, βρίσκεται στην «Μεγάλη Οδό Βαρδαρίου [Εγνατία], κοντά στην Αψίδα του Θριάμβου, απέναντι από το ελληνικό Γυμνάσιο, στο κτίριο του κ. Μενεξέ». Στο διάγραμμα βλέπουμε με μπλε βούλα το Γυμνάσιο, με κόκκινο το κτίριο Μενεξέ -αυτό δεξιά στην φωτογραφία. Μετά τους Κρόσμπι, η σχολή διευθύνεται πια από την Δίδα Μαρί Φρεντού και εδώ αναφέρεται ως Σκοτσέζικη Προτεσταντική Σχολή. To 1907 το σχολείο αλλάζει. Τον Σεπτέμβριο του 1907, στην JdS μπαίνουν διαφημίσεις για το «Διεθνές Αγγλικό Γυμνάσιο», θηλέων ΚΑΙ αρρένων για πρώτη φορά. Τα μαθήματα θα ξεκινήσουν στις 16 Σεπτεμβρίου. Πληροφορίες στην διευθύντρια Φρεντού και ως διεύθυνση – δίνεται η Ελληνική Προτεσταντική Εκκλησία. Δηλαδή, η γνωστή εκκλησία στην Κ. Παλαιολόγου, που είχαμε δει εδώ https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=707145916441711&id=204212503401724. ( ή εδώ: https://archive.saloni.ca/1143) Ίσως αυτό σημαίνει απλώς ότι εκεί βρίσκεται πια το γραφείο της Φρεντού -μπορεί και λόγω γειτνίασης με το κτίριο Μενεξέ, εάν ακόμα στεγάζεται εκεί το σχολείο. Άγνωστο. Λίγους μήνες αργότερα, πάντως, τον Ιανουάριο 1908, μία άλλη διαφήμιση αναφέρει μόνον σχολείο ΘΗΛΕΩΝ στην λεωφόρο Χαμιδιέ πια. Διδάσκονται: Αγγλικά, Γαλλικά, Ελληνικά, Γερμανικά, Γυμναστική, Ωδική κ.λπ [σικ]. Ιδιαίτερα μαθήματα Αγγλικών και ειδικά τμήματα τα απογεύματα. Επισημαίνουμε τα ιδιαίτερα και το φροντιστήριο. Για τα οποία, τον Ιούλιο 1908 με τρεις δημοσιεύσεις, μαθαίνουμε ότι θα συνεχιστούν και το καλοκαίρι. Να υποθέσουμε, όμως επίσης, ότι η απόπειρα για σχολείο αρρένων απέτυχε και ξαναγύρισαν μόνο στο θηλέων; Ίσως. Είδαμε στην αρχή ότι η σύμφωνα με την Bornstein-Makovetzki, οι γονείς απέσυραν τις μαθήτριες μετά την αλλαγή διεύθυνσης. Θα μπορούσε αυτός να ήταν ένας πρόσθετος λόγος. Στην εργασία της Pomeroy για την Αελιόν, υπάρχει άλλη μία αναφορά σχετικά με το «τέλος» της σχολής: Γράφει ότι απορροφήθηκε από την Αλιάνς Θηλέων και παραπέμπει στη Ρένα Μόλχο [Education in the Jewish Community of Thessaloniki in the Beginning of the Twentieth Century, Balkan Studies, 34, 259-269] Μάλλον όμως η παραπομπή σχετίζεται με τη γενικότερη ιστορία της Αλιάνς γιατί δεν είδα να αναφέρεται τίποτα για το σχολείο του Αιδεσιμότατου Κρόσμπι και την τύχη του.