Η κατασκευή του ΝΣΣ είναι μια από τις πονεμένες ιστορίες δημόσιων έργων στην Θεσσαλονίκη, ιστορίες που αρχίζουν με ένα ταρατατζούμ και όταν τελειώνουν, τελειώνουν με καθυστέρηση δεκαετιών. Μερικές δεν τελειώνουν ποτέ βέβαια.
Για το ιστορικό της μελέτης και της κατασκευής υπάρχουν αρκετές αναφορές σε βιβλία και περιοδικά αλλά φαίνεται να υπάρχει μια σύγχυσης. Γενικά αναφέρεται ότι η αρχική μελέτη ήταν του Νικόλαου Μητσάκη (ένας από τους κορυφαίους αρχιτέκτονες του μοντερνισμού στην Ελλάδα) αλλά δεν εφαρμόστηκε ακριβώς και έγιναν και άλλοι διαγωνισμοί και ενεπλάκησαν και άλλοι αρχιτέκτονες.
Από έναν τυχαίο εντοπισμό μιας δημοσίευσης στα Τεχνικά Χρονικά προκύπτουν κάποια στοιχεία που αλλάζουν λίγο το «αφήγημα». Φαίνεται ότι ο Μητσάκης είτε συμμετείχε στον διαγωνισμό που έγινε αλλά δεν βραβεύθηκε είτε ενώ είχε εκπονήσει σχέδια δεν συμμετείχε καν. Από ότι καταλαβαίνω τα σχέδια των αρχιτεκτόνων που κέρδισαν όντως εφαρμόστηκαν – τουλάχιστον κατά κύριο λόγο – έχουν γίνει αλλαγές καθώς υπήρξαν και επεκτάσεις του κτιρίου.
Με έναυσμα αυτό το δημοσίευμα έψαξα και τις εφημερίδες της εποχής της θεμελίωσης όπου βρέθηκε ενδιαφέρον υλικό.
Προοπτικό του σταθμού σύμφωνα με τη μελέτη που κέρδισε το 1ο βραβείο των Kleinschmidt & Jordan. Προσωπικά μου φαίνεται ότι μοιάζει με τον ΝΣΣ όπως υπάρχει, δηλαδή ότι εφαρμόσθηκε.
Οι πληροφορίες για τον ΝΣΣ που κυκλοφορούν φαίνεται να βασίζονται σε κάποιες πληροφορίες που δεν συμφωνούν με τα στοιχεία που έχω εντοπίσει στα Τεχνικά Χρονικά του ΤΕΕ.
Παράδειγμα ένα απόσπασμα από το βιβλίο του Συλλόγου Φίλων του Σιδηροδρόμου, 1997, «Οι Ελληνικοί σιδηρόδρομοι», Μίλητος, σελ. 136 όπου αναφέρεται προϋπάρχουσα μελέτη του Μητσάκη και ότι οι Γερμανοί αρχιτέκτονες διατήρησαν στοιχεία της μελέτης Μητσάκη.
Το 1962, στα εγκαίνια του ΝΣΣ, ο τότε υπουργός κάνει μια αναδρομή στο ιστορικό της κατασκευής και δίνει κάποια στοιχεία: Ο αρχιτεκτονικός διαγωνισμός προκηρύχθηκε το 1935 και το κέρδισαν οι Kleinschmidt & Jordan. Δεν αναφέρει καθόλου τον Μητσάκη. Ενδιαφέρον έχει επίσης η πληροφορία ότι το γιαπί βομβαρδίστηκε από τους Ιταλούς, ένας ακόμη λόγος για την καθυστέρηση.
Τεχνικά χρονικά, 1962, τχ 209-210, σελ 26
http://library.tee.gr/digital/techr/1962/techr_1962_209_210_20.pdf?fbclid=IwAR1YZGXGcNZXTqO9FbQdanhit46tCKaWu2gR8kP9b1XuJLpZadG0Qu8xVMU
Η δημοσίευση στα Τεχνικά Χρονικά του 1937 όπου αναφέρει τα δύο βραβεία που δόθηκαν (1ο και 3ο!). Δεύτερο δεν δόθηκε, ίσως για να μην υπάρξει αμφιβολία για το 1ο.
Η όψη του σταθμού από τους Kleinschmidt & Jordan
Προοπτικό των Χατζηδάκη και Γκραίκα (3ο βραβείο)
Προοπτικό της πρότασης Μητσάκη, από το αρχείο νεοελληνικής αρχιτεκτονικής στο Μπενάκειο. Στην σελίδα δεν αναφέρει καθόλου λεπτομέρειες για το τι έγινε με την μελέτη αυτή του Μητσάκη. Το μόνο που δίνει είναι η ημερομηνία 1936. Σίγουρα μετά την προκήρυξη του διαγωνισμού.
https://www.benaki.org/index.php?option=com_collections&view=creator&id=119&collectionId=23&Itemid=162&lang=el&fbclid=IwAR1ERCP-guo78jBoIa3gLlgTNchH0uTIn-jC16zyAk3nysWKqeq7vb8tBtg
Όψεις του Σταθμού, πάλι από τη μελέτη του Μητσάκη – μου φαίνονται διαφορετικές από το προοπτικό. Μήπως δοκίμασε εναλλακτικά σχέδια;
Στο αρχείο του Μητσάκη υπάρχει και αυτό το απόκομμα από εφημερίδα – δεν έχει ημερομηνία ή όνομα εφημερίδας. Άλλη όψη – φαίνεται υπήρξαν αρκετές κόντρες μέχρι να καταλήξει η μορφή του Σταθμού.
Ιδιαίτερα περίεργο είναι που η όψη παρουσιάζεται πάλι εντελώς διαφορετική εδώ – συγκεκριμένα το έχω εντοπίσει στις εφημερίδες Μακεδονία και Απογευματινή (Θεσσαλονίκης) στις 26/10/1937, δηλαδή την ημέρα που θεμελιώθηκε ο Σταθμός! Ποιος ξέρει τι θεμελίωσαν!!
Ο θεμέλιος λίθος!
Απογευματινή (Θεσσαλονίκης) 26/10/1937
Περιγραφή των εγκαινίων – όλοι εκεί Γεώργιος, Παύλος, Νικόλαος και Ανδρέας (αυτού του τελευταίου, του μπαμπά του Φίλιππου, του είχαν δώσει άφεση αμαρτιών για την μικρασιατική καταστροφή;) – Γεννάδιος και ο δήμαρχος Αθηναίων Πλυτάς! (τι ήθελε αυτός εδώ;) Ο δήμαρχος Θεσσαλονίκης που ήταν; Με την ευκαιρία μαθαίνουμε ότι είχε στηθεί αψίδα για την τελετή! Μια ακόμα για τη συλλογή αψιδών στην πόλη, αν εντοπίσουμε καμιά φωτογραφίας της.
Μακεδονία 27/10/1937
Ο υπουργός Συγκοινωνιών Σπυρίδωνος ομιλεί στα εγκαίνια – πολύ μακριά από το μικρόφωνο δεν τον είχαν;
Απογευματινή (Θεσσαλονίκης) 27/19/1937
Μετά τα εγκαίνια γεύμα, χορός, γλέντι! Ενθουσιασμένοι οι σιδηροδρομικοί – και όπως φαίνεται στην φωτογραφία πάνω στα κέφια σήκωσαν τους υπουργούς στους ώμους και τους περιφέρανε! Γλέντια τρικούβερτα. Άλλες εποχές ...
Μακεδονία 28/10/1937
Μια επιστροφή στο αρχείο Μητσάκη. Ένα πολύ ενδιαφέρον σχέδιο προτεινόμενης ρυμοτομίας της περιοχής. Ειδικά το δίκτυο των τραμ ήταν ακόμα κεντρικό στο σχεδιασμό. Εδώ ο Μητσάκης προτείνει να ενωθούν ο παλιός με τον νέο σταθμό με μια κυκλική διαδρομή. Η γραμμή κατά μήκος της Μοναστηρίου εμφανίζεται και στα δύο σχέδια που βραβεύτηκαν, κάτι που μάλλον δείχνει ότι υπήρχε πρόβλεψη να επεκταθεί το τραμ δυτικά. Αλλά δεν πρόλαβε.
Μια ακόμη ανέκδοτη φωτογραφία του Ποπάρα Μπαμπά Ζαντέ τζαμί (Popara Baba-zade), λεπτομέρεια από γαλλική στερεοσκοπική πλάκα, η οποία δημοπρατήθηκε πρόσφατα.
Η λήψη της πρέπει να έχει γίνει από την Κλαυθμώνος.
H πύλη των Αγίων Αναργύρων σημειωμένη σε ζουμ της αρχικής φωτό (αριστερά) και σε μία φωτό τραβηγμένη από το σημείο της σημερινής ταβέρνας Σαϊτη (Κλαυθμώνος με Χ. Μούσκου γωνία). Η “θέα” προς την πύλη αλλά και η απόσταση από τον μιναρέ δείχνει ότι η αρχική είναι τραβηγμένη από κάποιο σημείο αρκετά πιο δυτικά από τον Σαϊτη
Δανείζομαι μια φωτογραφία που ανάρτησε ο κ. Φωτιάδης στις ΠΦΘ και σχολίαζε μεταξύ άλλων ότι «αν είναι η οδός Βενιζέλου είναι πάνω από την Εγνατία και πάνω από την Βυζαντινή “Mέση Οδό”».
Η απάντηση: “Είναι-και-δεν-είναι” Βενιζέλου. Με την έννοια ότι βλέπουμε την συνέχειά της, την Στεφάνου Δραγούμη (παλιότερα Φ. Δραγούμη), με τον φωτογράφο να στέκεται στη γωνία της με την Κασσάνδρου.
Εδώ βλέπουμε το εξαιρετικά χαρακτηριστικό σπίτι της αρχικής φωτογραφίας, στη βορειοδυτική γωνία Κασσάνδρου με Στ. Δραγούμη, από την πλευρά της Κασσάνδρου. Γλίτωσε από τη φωτιά και έζησε μέχρι τη δεκαετία του ’50. Λίγο παραπέρα, ο μιναρές του τζαμιού Μουσταφά με το γνωστό κυπαρίσσι.
Τα κοινά στοιχεία του κτιρίου και του πεζοδρομίου μπροστά του, αν και από διαφορετικές πλευρές του κτιρίου, δεν αφήνουν καμία αμφιβολία. Πέρα από τις «ρίγες» που τις συναντάμε σε αρκετά σπίτια, έχουμε ίδια διακοσμητικά στις ξύλινες πόρτες, ίδιο μοτίβο κάτω από τα παράθυρα, καλοφτιαγμένο πεζοδρόμιο με λείες πλάκες.
Την ανηφόρα την βλέπουμε από μακριά σ’ αυτές τις φωτό από την συλλογή Παπαϊωάννου (αριστερά) και σε ζουμ από φωτό του Joseph Pigassou (δεξιά).
Το αξιοσημείωτο διατηρητέο της Δημ. Πολιορκητή 23 (γωνία με Αλ. Παπαδόπουλου) στην Άνω Πόλη
Τι είναι γνωστό από την ιστορία του;; κι από τους αρχικούς ιδιοκτήτες του;;
Κάθισε να ξαποστάσει και να φωτογραφηθεί ο ηλίκιωμένος συμπολίτης μας.
Στην στήλη των Όφεων. στην ομώνυμη πλατεία. Πίσω του συνεχίζει η Αγ. Δημητρίου προς τα ανατολικά.
Στην γειτονιά της Μπάρας στο νότιο πεζοδρόμιο της Μοναστηρίου, γωνία με Ταντάλου.
Αναγνωρίστηκε από τον Γιάννη Σιδηρόπουλο στις ΠΦΘ και παίρνει την θέση της στον χάρτη μας.
Όταν το πάρκο κατεβαίνοντας την Αγ. Σοφίας χαιρόσουν να το περπατάς
Κάποια στιγμή πριν το 1930 η λεωφόρος Αγ. Σοφίας απέκτησε ένα πάρκο στη μέση. Μια μικρή αλέα, όχι με τίποτα ψηλά δέντρα, αλλά χαμηλή βλάστηση σε μήκος κάτι λιγότερο από 100 μέτρα, με καμπυλωτό καγκελάκι εξωτερικά, φανοστάτες κι αυτούς καμπύλους και παγκάκια εκατέρωθεν, όχι πολλά 6-7 από την κάθε πλευρά. Και χώμα πατημένο στη μέση. Βλέπεις αυτές τις εικόνες από απόσταση 100 χρόνων και τις χαίρεσαι.
Μετά τα πράγματα άλλαξαν.
Η κομψότητα του μεσοπολέμου, φυσικά σε άλλο μέγεθος της πόλης.
Η αρχή της βόλτας
Κι εδώ το 1928, καθισμένοι στα παγκάκια
Οικ. αρχείο Γιάννη Χουλιάρα
Με κενά ανάμεσα, για όποιον ήθελε να λοξοδρομήσει
Τόσο άνετα, ώστε να διαβάζεις την εφημερίδα σου περπατώντας, στο κέντρο της πόλης, χωρίς να ενοχλείς κανέναν
Μάλλον λίγο πριν τον πόλεμο τα πράγματα άλλαξαν. Οι φανοστάτες απομακρύνθηκαν, ο μικρός δρόμος χορτάριασε. Δύο φανοστάτες στην αρχή και στο τέλος της βόλτας ουσιαστικά απαγόρευαν την προσπέλαση
Εδώ στο κάτω μέρος φαίνεται η τοποθέτηση του στύλου ακριβώς στη μέση
Η εγκατάλειψη
Μετά τον πόλεμο αυτή η εγκατάλειψη πήρε άλλη μορφή. Η έννοια της βόλτας αντικαταστάθηκε με πυκνό πράσινο.
Ο καλλωπισμός της εποχής. Λουλούδια φυσικά.
Τριανταφυλλιές.
Ο ανδριάντας του Χρυσοστόμου της Σμύρνης σφράγισε το τέλος του πάρκου, δείχνοντας και την αντίληψη που έχουμε γι αυτά. 18/6/1961 έγιναν τα αποκαλυπτήρια.
Σεπτέμβριος του 1961
Φωτογραφία Νικήτα Καραβασιλειάδη
Με τον γερανό στο βάθος να στέφει συμβολικά τον ανδριάντα και την νέα εποχή