Saloni.ca Archive

Καφενεδάκι με θέα στην Άνω πόλη – Ιούνιος 1917, μεσημέρι, ζέστη, μπυρίτσες, λουλούδια σε τενεκέδες, τραπεζάκια έτοιμα να διαλυθούν, ένα σύρμα για να απλώνουν ρούχα(?), η θάλασσα, ο Λευκός Πύργος, η Ροτόντα, παιδάκια, δεν θυμάμαι να έχω ξαναδεί να κρατάει στρατιωτικός αγκαλιά τοπικό παιδάκι και κάπου πίσω από τον φωτογράφο μερικές δεκάδες χιλιόμετρα πόλεμος. https://www.delcampe.net/en_GB/collectables/photography/photographs/places/snapshot-salonique-thessalonique-grece-greek-quartier-turquie-turkey-rare-ww1-14-18-1917-1241737375.html?fbclid=IwAR3kbOrZwEK1JQBbAxIG0K4udYVOfHuhMNKsvNt9aFr_oHHDOsyMnElCrZg

Θόδωρος Νάτσινας

Facebook: https://www.facebook.com/thessalonikilostcity/posts/1164346610721637

Η πίσω πλευρά της κάρτας Άκόμη μια λήψη από το ίδιο σημείο συνεισφορά του Ι. Βλαχόπουλου από ανάρτηση της κ. Βασιλακάκη

Για τον Αιδ. Πήτερ Κρόσμπι (1828-1904), τον τάφο του οποίου είδαμε πρόσφατα σε φωτογραφία και μπορούμε ακόμα να επισκεφθούμε στο Προτεσταντικό Κοιμητήριο δίπλα από τα ανατολικά τείχη (https://www.facebook.com/thessalonikilostcity/posts/1157315964758035 ή εδώ: https://archive.saloni.ca/1810). Ήρθε στην πόλη τη δεκαετία του 1850 (1851 ή 1857, θα το δούμε παρακάτω) ως ιεραπόστολος με στόχο τον προσηλυτισμό Εβραίων, όπως γράφεται σε ορισμένες μελέτες. Δεν τα κατάφερε ή δεν το προσπάθησε καν. Η δράση του όμως και το αποτύπωμα που άφησε ήταν μεγάλα και σημαντικά σε διάφορους τομείς. Φωτογραφία ή κάποιο πορτραίτο του δεν βρήκα. Οπότε καταφεύγω σε άλλου τύπου «εικονογράφηση» για να δούμε λίγα πράγματα για τον ίδιο και το σχολείο του.

Μαρα Νικοπούλου

Facebook: https://www.facebook.com/thessalonikilostcity/posts/1164345690721729

Με πρώτη την γνωστή εικόνα της Πύλης του Βαρδάρη (Χρυσή Πύλη) όπως μας την παρέδωσε το 1831 ο Κουζινερί. Στο ένθετο, η εξαιρετικής σημασίας επιγραφή που βρίσκεται τώρα στο Βρετανικό Μουσείο και αποτελεί αντικείμενο πολλών μελετών. Η επιγραφή (που υπάρχει και σε φωτογραφία του 1866) σώθηκε κατά την κατεδάφιση της Πύλης, το 1874, από τον Πίτερ Κρόσμπι και παραδόθηκε στον Βρετανό πρόξενο Μπλαντ, και 3 χρόνια μετά έφτασε στο Βρετανικό Μουσείο. [https://www.britishmuseum.org/collection/object/G_1877-0511-1?fbclid=IwAR3KFHPjbHauF2rZS6trby6HzNh_cmZSpKTg8y3NSNKAKsl7cJRkZcuBWDo] Εκεί, ως δωρητής αναφέρεται ο Μπλαντ, η συμβολή του Κρόσμπι όμως είναι γνωστή από διάφορες μελέτες και αλληλογραφία. Τον συναντάμε (έστω με λάθος γραμμένο το όνομά του-Crosby αντί για Crosbie) ακόμα και στο άρθρο της ελληνικής Wiki για την Χρυσή Πύλη Η παρέμβαση του Κρόσμπι για την επιγραφή ήταν σίγουρα σωτήρια (άλλο κομμάτι της, όπως και τα περισσότερα μάρμαρα της Πύλης χρησιμοποιήθηκαν για να μπαζωθεί και να φτιαχτεί η παραλιακή/νυν Λ. Νίκης). Το Βρετανικό Μουσείο, όμως, έχει και κάτι που προμηθεύτηκε απευθείας από τον ίδιο τον Κρόσμπι το 1867, καταχωρημένο στην κατηγορία «κοσμήματα»: Πρόκειται για ένα μικρό φύλλο χρυσού -5 x 2,5 εκατοστά- με επιγραφή 10 γραμμών, που προέρχεται από την Αμφίπολη. [https://www.britishmuseum.org/collection/object/G_1867-0807-1?fbclid=IwAR0fYWjlvANzx0iuNOr-ilIeKaI3OKBnKV0Vj9c4VDShtpGN4UxnnpZyIDk ] Ανάμεσα στις δύο καταγραφές του καταλόγου βλέπουμε μια διαφορά: Η επιγραφή της Πύλης ήταν δωρεά στο Μουσείο, το ‘κόσμημα’ αγοράστηκε από τον Κρόσμπι Στον επικήδειο για τον Κρόσμπι, είδαμε την αναφορά για την συμβολή του στη δημιουργία του νεκροταφείου. Στην ιστοσελίδα της Ευαγγελικής Εκκλησίας Γερμανόγλωσσων Ελλάδος μαθαίνουμε περισσότερα: «Πριν ακόμα ιδρυθεί η γερμανόφωνη ευαγγελική- προτεσταντική ενορία, ο Άγγλος ιεραπόστολος Πήτερ Κρόσμπι ίδρυσε το 1887 την προτεσταντική ένωση κοιμητηρίων. Σχεδίασε και κατασκεύασε ένα νεκροταφείο για όλες τις ιθαγένειες». [https://www.evkithes.de/el/] Στο απόσπασμα φωτογραφίας του Zepdji βλέπουμε τον χώρο που λίγα χρόνια αργότερα θα γινόταν το νεκροταφείο εντελώς κενό. Ας πιάσουμε το βασικό έργο του Αιδ. Κρόσμπι, αυτό της εκπαίδευσης: «Σύμφωνα με την υπό έκδοση μελέτη της Leah Bornstein-Makovetzky, για τις προτεσταντικές ιεραποστολές και τους Εβραίους της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, ο Αιδ. Πήτερ Κρόσμπι, ένας Σκωτσέζος Ιεραπόστολος, ίδρυσε σχολείο θηλέων στη Θεσσαλονίκη το 1851. Με μικρά διαλείμματα, το σχολείο συνέχισε να λειτουργεί μέχρι τον θάνατο του Κρόσμπι τον Δεκέμβριο [Νοέμβριο με το παλιό ημερολόγιο] του 1904. Κάθε χρόνο, όλη αυτή την περίοδο, κατά μέσο όρο φοιτούσαν στο σχολείο 150 κορίτσια. Μελετούσαν την Παλιά και την Καινή Διαθήκη στα γαλλικά και τα λαντίνο. Μάθαιναν επίσης τρεις γλώσσες, γαλλικά, αγγλικά και λαντίνο, γραφή και ανάγνωση, γεωγραφία, ιστορία, αριθμητική, ράψιμο και ωδική. Tον πρώτο καιρό, η ηγεσία των Εβραίων απέφευγε τον Κρόσμπι και το σχολείο του, μετά όμως κέρδισε την εμπιστοσύνη και την εκτίμησή τους -κι ένας βασικός λόγος ήταν ότι ποτέ δεν προσπάθησε να πείσει μαθήτριές του να προσηλυτιστούν. Μετά τον θάνατο του Κρόσμπι και την άφιξη νέου διευθυντή, οι περισσότεροι γονείς πήραν τις κόρες τους από το σχολείο. Ως τότε, χιλιάδες εβραιοπούλες είχαν μορφωθεί εκεί αλλά ούτε μία δεν ασπάστηκε τον Χριστιανισμό», γράφει η Μίνα Ρόζεν του τμήματος Εβραϊκής Ιστορίας του Παν/μίου της Χάιφα, παραπέμποντας στην Leah Bornstein-Makovetzky [Μinna Rozen, On Nationalizing Minories] Η αναφορά για το 1851, ως έτος ίδρυσης του σχολείου, έρχεται σε διαφωνία με το 1857 που έγραφε η JdS στον επικήδειο που εκφώνησε ο Αιδ. Χάσκελ. Μπορεί να ήταν τυπογραφικό λάθος της Journal, καθώς κάποια άλλα στοιχεία συνηγορούν στο 1851. Για παράδειγμα, το δημοσίευμα του 1902 που μιλάει για την επέτειο 50 χρόνων από την άφιξη της συζύγου Κρόσμπι, μιας και φαίνεται παράξενο να είχε φτάσει η σύζυγος πριν τον ίδιο εκείνα τα χρόνια. Ευκαιρία να το δούμε: Με τίτλο «Μια πενηντακονταετία» η JdS περιγράφει την γιορτή που οργανώθηκε στη Σχολή Κρόσμπι για την ‘σεβάσμια ιδρύτριά’ της. Της έκαναν έκπληξη, μαζεύτηκαν στο σαλόνι, πρώτα έβγαλε λόγο στα αγγικά η νυν διευθύντρια και μετά μία μαθήτρια εκπροσωπώντας τις συμμαθήτριές της απευθύνθηκε στην κα Κρόσμπι. Η νεαρή τους ηλικία δεν τους επιτρέπει να αντιληφθούν τι σημαίνει μισός αιώνας αφοσίωσης στο καθήκον, σε μια αποστολή ευαίσθητη, δύσκολη και ευγενή, σαν τη δική της. Οι μητέρες τους, μικρές, κάθισαν κι αυτές στα ίδια θρανία, από εκεί έμαθαν όσα ξέρουν, δείχνουν την αγάπη προς τις κόρες τους σύμφωνα με τις συμβουλές της Κρόσμπι, που είναι κι αυτή κάπως σαν μάνα τους. Όλες οι μαθήτριες προσεύχονται στον Θεό να την έχει καλά και να μεγαλώσει και τους δικούς τους απογόνους. Την αγκαλιάζει, η κα Κρόσμπι συγκινείται μέχρι δακρύων, της δίνουν λουλούδια και αναμνηστικά. Για λίγο πριν το γύρισμα του αιώνα, υπάρχει και η μαρτυρία της Εστρέα Αελιόν. Γεννημένη στη Θεσσαλονίκη το 1884, κόρη του κοσμηματοπώλη Ματαλόν και εγγονή Ερρέρα, στα 100 της γενέθλια υπαγόρευσε τις αναμνήσεις της, κι ανάμεσά τους στοιχεία για το σχολείο της: αυτό του Ιεραπόστολου Κρόσμπι και της γυναίκας του.. Τους αναφέρει ως Άγγλους, λέει όμως ότι «ήταν πολύ καλό σχολείο. Ο κ. Κρόσμπι ήξερε πολύ καλά Ισπανικά, Εβραϊκά, ιουδαϊκά, Ράσι, τα πάντα… Και σε όλες τις Εβραιοπούλες δίδασκαν την Βίβλο. Οι Εβραιοπούλες διδάσκονταν την Παλαιά Διαθήκη. Και τα κορίτσια που δεν ήταν Εβραίες, η κυρία [δυσανάγνωστο] τα δίδασκε την Καινή». Μάθαιναν Επίσης Γαλλικά και κέντημα. Το σχολείο είχε μαθήτριες όλων των κοινωνικών τάξεων. Τα φτωχά κορίτσια δεν τα χρέωναν και η Εστρέα σχολιάζει τις πράξεις φιλανθρωπίας του ζεύγους Κρόσμπι που έφερνε μεταχειρισμένα ρούχα από την Αγγλία και τα μοίραζε στα κορίτσια που είχαν ανάγκη. Αναφέρει επίσης την Ρέινα Κοέν: χάρη στην μόρφωση που έλαβε εκεί, αυτή η κοπέλα φτωχής οικογενείας έφτασε να εκδώσει τρία βιβλία και πολλά πολιτικά δοκίμια στα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ού. «Είχαν έρθει στη Σαλονίκη ελπίζοντας να προσηλυτίσουν τους Εβραίους στον προτεσταντισμό. Αλλά αυτό δεν νομίζω ότι το κατάφεραν, έγιναν όμως πολύ φίλοι με τον εβραϊκό πληθυσμό της Σαλονίκης και τους εκτιμούσαν [οι Εβραίοι] πολύ», γράφει η Εστρέα στα λαντίνο. Η JdS, σε σκόρπια δημοσιεύματα, μας δίνει μερικά ακόμα στοιχεία για τα τελευταία χρόνια του σχολείου επί Κρόσμπι και τα πρώτα μετά τον θάνατό του. Τo 1902, στην τελετή απονομής απολυτηρίων, παρίσταται ο βαλής Χασάν Φεχμί, ο σερ Α. Μπιλιότι του Βρετανικού Προξενείου και άλλοι. Λίγους μήνες μετά, τον Δεκέμβριο 1902, αντιπροσωπεία του σχολείου τραγουδά το «Ο Θεός σώζοι τον Βασιλέα» προς τιμήν του Εδουάρδου Ζ’, παρουσία του Μπιλιότι, ο οποίος παραγγέλνει 12 αναμνηστικά μετάλλια για να τους τα δώσει. Το 1903, μαθαίνουμε ότι εδώ και πάνω από 2 χρόνια έχει ιδρυθεί φιλανθρωπικός σύλλογος αποφοίτων της σχολής. Λέγεται Guild of Sympathy (Λέσχη Αλληλεγγύης, είναι ίσως το πιο κοντινό στα ελληνικά) και πρόεδρός της το 1903 είναι η Δις Β. Κόβο. Μετά τον θάνατο του Κρόσμπι, η σχολή (και ο σύλλογος) συνεχίζουν να λειτουργούν. Τον Δεκέμβριο του 1905, ο γιατρός Μισραχή με επιστολή του στην JdS περιγράφει τον Σύλλογο του «εξαιρετικού εγγλέζικου σχολείου» και το έργο του – θα προσφέρει στο Νοσοκομείο Χιρς 2500 φράγκα! Τα ονόματα που αναφέρει αναλυτικά μάς δείχνουν ότι πολλές εβραιοπούλες πολύ καλών οικογενειών είχαν φοιτήσει εκεί. Στο Διοικητικό Συμβούλιο βλέπουμε τις Βίντα Αλαλούφ, Φλόρ Χασόν, Ρισέτα Σαπόρτα, Εσμεράλδα Μισραχή, Εστερίνα Σαλμονα, Λουσί Γιακοέλ. Ραχήλ Εζράτι. Σημειώνουμε ότι εδώ και πολλά χρόνια [από το 1874] λειτουργεί πια και η Αλιάνς Θηλέων. Φαίνεται όμως ότι πολλές εβραϊκές οικογένειες προτιμούσαν τα ξένα -και μικρότερα- σχολεία για τα κορίτσια τους. Παραμένουμε στα δημοσιεύματα του Δεκεμβρίου 1905, γιατί τότε -με αφορμή το μπαζάρ που διοργανώνει ο Σύλλογος Αποφοίτων- μαθαίνουμε για πρώτη φορά μία διεύθυνση της σχολής. Εκείνον τον χρόνο, λοιπόν, βρίσκεται στην «Μεγάλη Οδό Βαρδαρίου [Εγνατία], κοντά στην Αψίδα του Θριάμβου, απέναντι από το ελληνικό Γυμνάσιο, στο κτίριο του κ. Μενεξέ». Στο διάγραμμα βλέπουμε με μπλε βούλα το Γυμνάσιο, με κόκκινο το κτίριο Μενεξέ -αυτό δεξιά στην φωτογραφία. Μετά τους Κρόσμπι, η σχολή διευθύνεται πια από την Δίδα Μαρί Φρεντού και εδώ αναφέρεται ως Σκοτσέζικη Προτεσταντική Σχολή. To 1907 το σχολείο αλλάζει. Τον Σεπτέμβριο του 1907, στην JdS μπαίνουν διαφημίσεις για το «Διεθνές Αγγλικό Γυμνάσιο», θηλέων ΚΑΙ αρρένων για πρώτη φορά. Τα μαθήματα θα ξεκινήσουν στις 16 Σεπτεμβρίου. Πληροφορίες στην διευθύντρια Φρεντού και ως διεύθυνση – δίνεται η Ελληνική Προτεσταντική Εκκλησία. Δηλαδή, η γνωστή εκκλησία στην Κ. Παλαιολόγου, που είχαμε δει εδώ https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=707145916441711&id=204212503401724. ( ή εδώ: https://archive.saloni.ca/1143) Ίσως αυτό σημαίνει απλώς ότι εκεί βρίσκεται πια το γραφείο της Φρεντού -μπορεί και λόγω γειτνίασης με το κτίριο Μενεξέ, εάν ακόμα στεγάζεται εκεί το σχολείο. Άγνωστο. Λίγους μήνες αργότερα, πάντως, τον Ιανουάριο 1908, μία άλλη διαφήμιση αναφέρει μόνον σχολείο ΘΗΛΕΩΝ στην λεωφόρο Χαμιδιέ πια. Διδάσκονται: Αγγλικά, Γαλλικά, Ελληνικά, Γερμανικά, Γυμναστική, Ωδική κ.λπ [σικ]. Ιδιαίτερα μαθήματα Αγγλικών και ειδικά τμήματα τα απογεύματα. Επισημαίνουμε τα ιδιαίτερα και το φροντιστήριο. Για τα οποία, τον Ιούλιο 1908 με τρεις δημοσιεύσεις, μαθαίνουμε ότι θα συνεχιστούν και το καλοκαίρι. Να υποθέσουμε, όμως επίσης, ότι η απόπειρα για σχολείο αρρένων απέτυχε και ξαναγύρισαν μόνο στο θηλέων; Ίσως. Είδαμε στην αρχή ότι η σύμφωνα με την Bornstein-Makovetzki, οι γονείς απέσυραν τις μαθήτριες μετά την αλλαγή διεύθυνσης. Θα μπορούσε αυτός να ήταν ένας πρόσθετος λόγος. Στην εργασία της Pomeroy για την Αελιόν, υπάρχει άλλη μία αναφορά σχετικά με το «τέλος» της σχολής: Γράφει ότι απορροφήθηκε από την Αλιάνς Θηλέων και παραπέμπει στη Ρένα Μόλχο [Education in the Jewish Community of Thessaloniki in the Beginning of the Twentieth Century, Balkan Studies, 34, 259-269] Μάλλον όμως η παραπομπή σχετίζεται με τη γενικότερη ιστορία της Αλιάνς γιατί δεν είδα να αναφέρεται τίποτα για το σχολείο του Αιδεσιμότατου Κρόσμπι και την τύχη του.

Νοέμβριος 1915. Ο υπολοχαγός Homolle του Γαλλικού Στρατού φωτογραφίζει το πανόραμα της πόλης και αποτυπώνει για πρώτη φορά την οδό Ηρακλείδου στο ύψος της Αρματολών όπως πάλαι ποτέ. Τα πιτσιρίκια της γειτονιάς δοθείσης της ευκαιρίας ποζάρουν και αποθανατίζονται για μια στιγμή αιώνια. Στο βάθος διακρίνονται οι μιναρέδες των τζαμιών Cinarli, Yusuf και Yakub, τοπόσημα των συνοικιών και μας καθοδηγούν στην ταύτιση. Ευχάριστη έκπληξη αποτελεί το γεγονός ότι η οικία στον αριθμό 19 καταρρέουσα καταφέρνει και επιβιώνει ως τις μέρες μας. Φωτογραφία δανεική από το Υπουργείο Πολιτισμού της Γαλλίας που φιλοξενείται στη ψηφιακή τους συλλογή.

Από τον Στάθη Ασλανίδη

Facebook: https://www.facebook.com/thessalonikilostcity/posts/1159651307857834

Η λήψη του Homolle. Η οδός Ηρακλείδου στο ύψος της Αρματολών το 1915 Η ευθεία στον χάρτη καθορίζει το πέρασμα του φακού μέσα από την πόλη. Συμπτωματικά, φωτογράφος, Cinarli και Yusuf βρίσκονται σε σύνοδο. (wego.here.com) Απόσπασμα από video που βρίσκεται στα Γαλλικά αρχεία. Ο κίτρινος κύκλος καθορίζει τη θέση του φωτογράφου και το βέλος την κατεύθυνση του φακού. Ο Νίκος Γιαννακόπουλος, πιθανόν παιδί της γειτονιάς μας προσφέρει μέσα από τη φωτογραφία του το πανόραμα της πόλης λίγα μέτρα πιο ψηλά από τον υπολοχαγό Homolle στη διασταύρωση με Παλαμήδου και σύμφωνα με τον ίδιο η ημερομηνία λήψης είναι το 1982-83. Η φωτογραφία αναρτήθηκε στις ΠΦΘ τον Απρίλιο του 2018. Σύγχρονη φωτογραφία τον Ιανουάριο του 2015 από το ίδιο σημείο με την αρχική. Εδώ φαίνεται καλύτερα. Είναι γνωστό ότι έχουν διατηρηθεί πολλά σπίτια από τότε μέχρι σήμερα σε καλύτερη κατάσταση από αυτό.

Δυο φωτογραφίες της περιοχής του συντριβανιού στα 1916 και 1941 περίπου από το ίδιο σχεδόν σημείο τραβηγμένες. Δεν είναι ακόμα τεκμηριωμένο πότε έγινε η κατεδάφισή του, αλλά σίγουρα μετά την κατοχή.

Το γωνιακό κτίριο, όταν η γραμμή του τραμ έγινε διπλή, γκρέμισαν μέρος της όψης του για να χωρέσουν οι ράγες (μάλλον όταν εγινε και ηλεκτροκίνητο)

Από τον Βαγγέλη Καβάλα, με φωτογραφικές απαντήσεις του Νίκανδρου Καστανίδη

Facebook: https://www.facebook.com/thessalonikilostcity/posts/1159647704524861

Αριστερά κατά το 1916, δεξιά κατά το 1941 Πιθανότατα κατεδαφίστηκε γύρω στο 1953-4, όταν ευθυγραμμίστηκε η Εγνατία από Καμάρα στο Σιντριβάνι. Μια φωτογραφία από το αρχείο του Κυριαζόπουλου, πιστοποιεί ότι το εν λόγω κτίριο δεν είχε κατεδαφιστεί γύρω στο 1952 (δεξιά το κίτρινο βέλος). Και από μια φωτογραφία του ίδιου αρχείου, που είναι γύρω στο 1958, το εν λόγω κτίριο δεν υπάρχει, είχε κατεδαφιστεί. Το κτίριο πλήρες με τις γραμμές του ηλεκτρικού τραμ. Κάποια στιγμή, ίσως αναγκάστηκαν να διαπλατύνουν την πλατεία σε βάρος του κτιρίου για να λειτουργεί καλύτερα ο κόμβος.

Όμορφη στερεοσκοπική φωτογραφία του 1917 που εντάσσεται ασφαλώς στην θεματική ενότητα «Χαμένα Επαγγέλματα». Σε πρώτο πλάνο μαμά με την κόρη της πωλούν βδέλες σε μπουκάλια, θυμίζοντας έντονα την γνωστή καρτ ποστάλ. Αν και ορφανή από πλευράς περιγραφής, θεωρώ βάσιμα ότι πρέπει να βρίσκονται σε κάποιο στενό στα πέριξ της αγοράς της Θεσσαλονίκης. Μήπως το κτήριο με την ιδιαίτερη στέγη, στο βάθος δεξιά του δρόμου ή ο χαρακτηριστικός στύλος βοηθήσει στον προσδιορισμό της θέσης.

Από τον Αλέξανδρο Σαββόπουλο

Facebook: https://www.facebook.com/thessalonikilostcity/posts/1159649524524679

Δύο φωτογραφίες στην περιοχή της αγοράς από την ψηφιακή συλλογή του υπουργείου Πολιτισμού της Γαλλίας που κυκλοφόρησαν πριν μερικά χρόνια αποκαλύπτουν τη γωνία της οδού Βενιζέλου με τη Θεμιστοκλέους δηλαδή το νότιο τμήμα του 47ου οικοδομικού τετραγώνου της πυρίκαυστης ζώνης. Οι φωτογραφίες αυτές συσχετίστηκαν πριν λίγες μέρες στις ΠΦΘ με τρόπο παράδοξο, με τη συσχέτιση μιας κάθετης αεροφωτογραφίας με τον περιβάλλοντα χώρο, χωρίς όμως να πείθουν και να μας προσφέρουν τα μοναδικά σημεία που αναζητούμε συνήθως στις φωτογραφίες. Φτωχή σε απόδειξη, άπτονται της λογικής τα επιχειρήματα. Φυσικά οι φωτογραφίες συσχετίζονται και αναδεικνύονται με περισσότερα στοιχεία.

Δύο είναι οι πιθανές εξηγήσεις, η πρώτη είναι πληροφορία από άλλη πηγή εκτός ομάδας. Οι φωτογραφίες αυτές σχολιάστηκαν και κυκλοφόρησαν σε ιδωτική συζήτηση τις προηγούμενες ημέρες χωρίς όμως να έχουν δοθεί επαρκή στοιχεία για τον τρόπο τεκμηρίωσης και η δεύτερη, ανέκδοτο υλικό που φυλάσσεται για μελλοντικές αναρτήσεις. Και στις δύο όμως περιπτώσεις οφείλουν να το αναφέρουν για να αποκτήσουν οι ταυτοποιήσεις των φωτογραφιών την αξιοπιστία τους.

Από τον Στάθη Ασλανίδη

Facebook: https://www.facebook.com/thessalonikilostcity/posts/1162436680912630

Η ταύτιση στις ΠΦΘ. Φυσικά δεν ταυτοποιούνται οι φωτογραφίες κατ’ αυτόν τον τρόπο, διαφορετικά δεν θα υπήρχε λόγος αναζήτησης περισσότερων τεκμηρίων. Θα είχαν ταυτιστεί όλες οι αναζητούμενες γρήγορα και εύκολα. Η σύνθεση των φωτογραφιών είναι δική μας για να περιγράψουμε φωτογραφικά τι είδε και συσχέτισε ο ερευνητής στις ΠΦΘ ορίζοντας τη γωνία Βενιζέλου με την καταργημένη οδό Θεμιστοκλέους σύμφωνα με αυτά που δήλωσε ο ίδιος. Στις 2 Φεβρουαρίου του 2020 σε ανάρτηση στις ΠΦΘ φαίνεται να υπάρχει χωροταξική άγνοια για το τμήμα της Βενιζέλου. Το σχόλιο αστοχεί. Η λήψη της φωτογραφίας έγινε από τη γωνία Βενιζέλου με Βασιλέως Ηρακλείου στο οικοδομικό τετράγωνο 54. Ακριβώς μπροστά μας βλέπουμε το νότιο τμήμα του οικοδομικού τετραγώνου 47 με τη Θεμιστοκλέους να μην εμφανίζεται λόγω της κλίσης του φακού. Το στέγαστρο που βλέπουμε μπροστα μας ταυτίζεται μ’ αυτό που βλέπουμε στην αρχική φωτογραφία από τα Γαλλικά αρχεία. Η οδός Πλουτάρχου πριν το σκεπαστό δεν εμφανίζεται στη φωτογραφία και γνωρίζουμε τη θέση της από διαφορετικές φωτογραφίες που έχουν αναρτηθεί. Οι επισημάνσεις στις φωτογραφίες και το απόσπασμα από το διάγραμμα 1 στο χαρτογραφικό portal του Δήμου Θεσσαλονίκης ,που ευχόμαστε σύντομα να επαναλειτουργήσει, είναι δικός μας σχεδιασμός. Στην αρχική φωτογραφία παρατηρούμε ότι υπάρχει μία διαφήμιση ενός καταστήματος που φαίνεται κλειστό. Διαβάζουμε D. CHRISTIDES MODE;. Πού οδηγεί όμως αυτό; H επισήμανση της διαφήμισης από τον Αλέξανδρο Σαββόπουλο αγνοείται από τον ερευνητή ενώ στην ουσία είναι ένα στοιχείο που μπορεί να οδηγήσει εύκολα και με ασφάλεια στην τεκμηρίωση της θέσης, αρκεί να βρεθεί στην αποδελτίωση. Άλυτος γρίφος φυσικά η δήλωση του ερευνητή ότι δεν είδε καμιά διαφήμιση στη φωτογραφία και από την άλλη βλέπει μοναδικότητες από τα 3.000 πόδια. Η αναζήτηση στην εφημερίδα Μακεδονία δίνει κάποιες πληροφορίες για το κατάστημα του Χρηστίδη που εδρεύει στην οδό Σαμπρή Πασά (Βενιζέλου) απέναντι από το κατάστημα Μάγερ στις 30 Σεπτεμβρίου του 1912, όπως επίσης στις 19 Νοεμβρίου 1916 στη Βενιζέλου 29. Οδηγούμαστε όμως πάλι σε αδιέξοδο γιατί δεν γνωρίζουμε ούτε το 29 της Βενιζέλου πού αντιστοιχεί αλλά ούτε και μπορούμε να προσδιορίσουμε μέσω της περιγραφής ˝ απέναντι από το κατάστημα Μάγερ ˝ το ακριβές σημείο. Η λύση φαίνεται τελικά να δίνεται από την αποδελτίωση της εφημερίδας ̎̎ Νέα Αλήθεια ̎ από την οποία μπορούμε να εξάγουμε ασφαλή συμπεράσματα. Το κατάστημα του Δ. Χρηστίδη το 1914 εξαιτίας μιας πυρκαγιάς στις 6 Δεκεμβρίου στην οικία του Σαούλ Μοδιάνο επί της οδού Βενιζέλου μεταφέρεται απέναντι από το κατάστημα Τίριγγ στο πρώην Ιταλικό ταχυδρομείο λόγω σύμβασης πυρκαγιάς με τον οίκο Μοδιάνο. Η αποδελτίωση δηλαδή μας πληροφορεί ότι η οικία του Σαούλ Μοδιάνο βρίσκεται πιθανόν στη ΝΑ γωνία του οικοδομικού τετραγώνου 169 (μάντρα με δέντρα), όπως επίσης τη σχέση που είχε ο Χρηστίδης με τον οίκο Μοδιάνο και το Σιτέ Σαούλ. Η φωτογραφία που αναρτήθηκε από τον Γιάννη Σιδηρόπουλο δείχνει αριστερά στη Βενιζέλου πιθανόν τα αποτελέσματα της πυρκαγιάς η οποία όπως φαίνεται επεκτάθηκε από την οικία στα παράπλευρα καταστήματα. Κατά αυτόν τον τρόπο η παρακάτω συσχέτιση ευσταθεί.

Σχόλια Μάρας Νικοπούλου: Το δημοσίευμα της Μακεδονίας (5/12/1914) για την φωτιά στο σημείο είναι ολόκληρο, αναλυτικότατο και δίνει και πλήρως την πληροφορία που θέλαμε: Πράγματι το καπελάδικο του Χρηστίδη έπαθε ζημιές και έτσι εξηγείται γιατί το βλέπουμε κλειστό στις αρχικές φωτό (τραβηγμένες σχεδόν 1 χρόνο αργότερα, 1/11/1915 -σύμφωνα με την πηγή). Παρεμπιπτόντως, Στην Νέα Αλήθεια στις 6/12/1914, μία μέρα μετά την φωτιά, εμφανίζεται ένα “ποιηματάκι”, άκρως ειρωνικό και υπαινικτικό, και νομίζω ότι σχετίζεται απόλυτα με το συμβάν

Δύο φωτογραφίες που δείχνουν από αρκετά κοντά τον μιναρέ του Αλατζά Ιμαρέτ. Οι φωτό είναι γνωστές, νομίζω. Ή έστω η μία που κυκλοφόρησε και σε κάρτα. Το μάτι τραβάει η μεγαλειώδης μπουγάδα σε πρώτο πλάνο. Έτσι, στην χαμηλότερη ανάλυση που την είχαμε δει προηγουμένως, δεν φαινόταν τόσο αυτή η κατασκευή με τους δυο τουλάχιστον μικρούς θόλους από πίσω. «Συγκρότημα» φούρνων ή κρήνης; Δεν είναι ξεκάθαρο. Για λουτρό φαίνονται πολύ μικροί. H χρονολόγηση στην πηγή αναφέρει ότι οι λήψεις έγιναν τον Μάρτιο του 1917. Πηγή: https://www.pop.culture.gouv.fr

Από την Μάρα Νικοπούλου

Facebook: https://www.facebook.com/thessalonikilostcity/posts/1159645421191756

Με μια πρόχειρη ένωση των δύο φωτό, η εικόνα ήταν περίπου αυτή. Σε κάποια σημεία ο σοβάς έχει πέσει κι από πίσω φαίνεται πλινθοδομή. Το κάτω μέρος, απ’ όσο διακρίνω, μοιάζει να είναι μαρμάρινο -κάπως σαν τα θωράκια που βλέπουμε σε φιάλες και σιντριβάνια. Από την γωνία θέασης των κυπαρισσιών σε σχέση με τον μιναρέ, αλλά και τον τσίγκο που φαίνεται στην άκρη της στέγης, οδηγούμαστε με μεγάλη πιθανότητα στο μέρος που σημειώνεται εδώ. «Ακουμπισμένη» σχεδόν στον θόλο της Αίγλης, νομίζω ότι διακρίνεται η κατασκευή. Η ύπαρξη τεράστιας μπουγάδας και στην πανοραμική φωτογραφία μάλλον δεν είναι τυχαία. Το κτίριο πρέπει να στέγαζε πρόσφυγες. Στην θαμπή αεροφωτογραφία του 1918 σημειώνεται το κτίριο και ίσως η κατασκευή που εξετάζουμε. Σύμφωνα με τον χάρτη του Β. Δημητριάδη, τα οθωμανικά χρόνια εκεί βρισκόταν το σχολείο Ρουσντιγιέ. Κατά τον Μεσοπόλεμο το κτίριο αντικαταστάθηκε και οι ελεύθεροι χώροι γύρω του γέμισαν. Οι αρχικές φωτογραφίες μας δίνουν την ευκαιρία να δούμε καλύτερα το διακοσμητικό μοτίβο στον μιναρέ του Αλατζά Ιμαρέτ που τον έκανε τόσο ξεχωριστό – και έδωσε και το όνομα με το οποίο έμεινε γνωστό το συγκρότημα.

Το αίθριο του Χαμζά Μπέη Από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Πόλης Θεσσαλονίκης.

Με συνεισφορές για την ΘΧΠ από Θόδωρο Νάτσινα και Νίκανδρο Καστανίδη

Facebook: https://www.facebook.com/thessalonikilostcity/posts/1159643271191971

Ιστορίες της πόλης…. “Τα αρχιτεκτονικά γλυπτά στο αίθριο του τεμένους του Χαμζά Μπέη (Αλκαζάρ)”

Το τζαμί του Χαμζά Μπέη (1467-8), γνωστό σήμερα και ως Αλκαζάρ, από το όνομα του κινηματογράφου που λειτουργούσε από τον μεσοπόλεμο στο αίθριο του μνημείου, βρίσκεται στη διασταύρωση των οδών Εγνατία και Βενιζέλου στο κέντρο της Θεσσαλονίκης. Στη σημερινή του μορφή, το οθωμανικό μνημείο είναι σύνθετο στην κάτοψη και αποτελείται από τετράπλευρη τρουλαία αίθουσα με περίστωο, στη βορειοδυτική πλευρά του οποίου προσαρτήθηκε κατά το β΄ μισό του 16ου αιώνα τρίπλευρη ασύμμετρη στοά που διαμορφώνει περίστυλo αίθριο. Χαρακτηριστική για την κατασκευή του περιστυλίου είναι η χρήση πολυάριθμων σπολίων —αρχιτεκτονικών μελών, όπως βάσεων, κορμών αρράβδωτων κιόνων και κιονοκράνων— από κτήρια της ύστερης αρχαιότητας και του πρώιμου μεσαίωνα. Οι βάσεις των κιόνων, στο σύνολο τους από λευκό μάρμαρο, ανήκουν στον τύπο των αττικών-ιωνικών βάσεων και χρονολογούνται στους πρωτοβυζαντινούς χρόνους. Οι αρράβδωτοι μονολιθικοί κίονες χαρακτηρίζονται από ποικιλία ως προς τις διαστάσεις αλλά και το υλικό κατασκευής: προκοννήσιο μάρμαρο από τα λατομεία της Προποντίδας, λευκό μάρμαρο από τα Λατομεία της Αλυκής Θάσου, Ατράκιος θεσσαλικός λίθος καθώς και φαιός ή ερυθρός γρανίτης από τα λατομεία του Ασουάν στην Αίγυπτο. Οι κίονες επιστέφονται με διάφορους τύπους υστερορρωμαϊκών, πρωτοβυζαντινών και μεσοβυζαντινών κορινθιακών κιονοκράνων σε δεύτερη χρήση. Μεταξύ αυτών ξεχωρίζουν τρία δίζωνα κιονόκρανα, τα δύο με αετούς και το ένα με προτομές κριών στις γωνίες του καλάθου (τέλη 5ου αιώνα), μια ομάδα έξι κορινθιακών κιονοκράνων τύπου ‘λύρας’ από προκοννήσιο μάρμαρο, καθώς και ένα κιονόκρανο του τύπου «γυμνού πυρήνα» (αρχές 6ου αιώνα) που έχουν κατασκευαστεί σε εργαστήρια γλυπτικής της Κωνσταντινούπολης. Τα γλυπτά αυτά, βάσει της ερμηνείας ενός βιβλιογραφικού σημειώματος του κώδικα 2118 της Εθνικής Βιβλιοθήκης, που αναφέρει ότι «έτους ζοζ΄(1569) μηνος Αυγούστου. ἔστιλ(εν) ο σουλτὰν Σαίλεμ να πάρι τα κιὄνιἁ εκ των εκκλησιόν. ἔλαβεν δε απὸ τω ναὸν του αγιου Μηνὰ κιὄνιἁ στ΄ καὶ απὸ το ἐδαφως τρία και απὸ του εἰπομνήσκοντος, κιὄνιἁ γ΄καὶ ἁπὸ τ(ήν) μ(ητ)ρ(ό)π(ο)λ(ιν) κιὄνας η’», αποσπάστηκαν τον Αύγουστο του 1569 με εντολή του Σελίμ Β΄ από τρεις τουλάχιστον λειτουργούντες τότε χριστιανικούς ναούς της Θεσσαλονίκης — τον ναό του Αγίου Μηνά, τη μονή του Υπομιμνήσκοντος και τη Μητρόπολη (Ροτόντα) — προκειμένου να χρησιμοποιηθούν σε ένα νέο αρχιτεκτονικό έργο στην πόλη, που έχει ταυτιστεί με το αίθριο του τεμένους του Χαμζά Μπέη. Το ίδιο σημείωμα συνδέει την ανέγερση του αιθρίου με τον Σελίμ Β΄ – ή τουλάχιστον την εντολή του–, και δικαιολογεί την ύπαρξη του περιστυλίου στο τέμενος του Χαμζά Μπέη, καθώς αποτελούσε άγραφο προνόμιο των Οθωμανών σουλτάνων να έχουν περίστυλες αυλές στα τζαμιά τους.

Από εδώ: https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=852938632028552&id=171313346857754

Το αίθριο του Hanza Bey τζαμί, πριν τις εργασίες αποκατάστασης με στέγη. Ήταν η στέγη του κινηματογράφου Αλκαζάρ Το αίθριο του Hanza Bey τζαμί, όταν ήταν η κινηματογραφική αίθουσα του Αλκαζάρ Η στέγη από το αίθριο του Hamza Bey τζαμί, όταν ήταν αίθουσα του κινηματογράφου Αλκαζάρ Το αίθριο του Hanza Bey τζαμί, μετά τις εργασίες αποκατάστασης Το αίθριο του Hanza Bey τζαμί, όταν ήταν σε Οθωμανική χρήση Εδώ και σε μεγαλύτερο πλάνο Και με την ευκαιρία ένα εισιτήριο του κινηματογράφου, από μια επίσκεψη του Θόδωρου Νάτσινα.

Συνύπαρξη κατάλοιπου του παγανιστικού Ιππόδρομου με τα λείψανα οσιομάρτυρα της Ορθοδοξίας Πρόκειται για το υπόγειο του ναού Κωνσταντίνου και Ελένης στο Ιπποδρόμιο, όπου υπάρχει ένα τμήμα του ρωμαϊκού Iππόδρομου και η τοποθεσία των λειψάνων του οσιομάρτυρα Κύριλλου.

Ο ιππόδρομος καθιερώθηκε από τους Ρωμαίους και αποτέλεσε προσφιλή κοινωνικό θεσμό, λαϊκή ψυχαγωγία και πολιτισμική παράδοση των παγανιστών, σ’ αντίθεση με τους χριστιανούς που τον αποστρέφονταν και τον απεχθάνονταν.

Από τον Νίκανδρο Καστανίδη

Facebook: https://www.facebook.com/thessalonikilostcity/posts/1159640031192295

Ο ναός των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης στο Ιπποδρόμιο, σήμερα Στο υπόγειό του, τμήμα του Ιππόδρομου που είναι επισκέψιμο Το 1968 στη οδό Φιλικής Εταιρείας 29 (δίπλα στο ναό Κωνσταντίνου και Ελένης) κτιζόταν πολυκατοικία, που κατά την εκσκαφή των θεμελίων της αποκαλύφθηκε ένα μεγάλο τμήμα του Ιππόδρομου. Φαίνεται ότι και ο δίπλα ναός να βρίσκεται σε ετοιμότητα κατεδάφισης. Ο συγκεκριμένος ναός μερικά χρόνια πριν Ο εν λόγω ναός το 1969, λίγο πριν την κατεδάφιση. (Στην πίσω του μεριά, δίπλα, η ανεγειρόμενη πολυκατοικία πήρε ύψος)

[Από τη διατριβή της κ. Θ. Μαντοπούλου-Παναγιωτοπούλου, με θέμα: Θρησκευτική Αρχιτεκτονική στη Θεσσαλονίκη (1839-1912)ΑΠΘ, 1989]  Κατά την εκσκαφή και την αρχαιολογική εξέταση στο οικόπεδο του ναού, το 1971-72, βρέθηκαν 32 υστεροβυζαντινοί τάφοι και ένας μικρός τουρκικός φούρνος όπου εντοπίστηκαν τα οστά του νεομάρτυρα Κύριλλου. Βρέθηκε επίσης το άκρο των κερκίδων Ιππόδρομου. Το τμήμα του Ιππόδρομου στο οικόπεδο του ναού Κωνσταντίνου και Ελένης Αναπαράσταση της θέσης του Ιππόδρομου και του ανατολικού τείχους στη σημερινή δόμηση. Σημειώνεται (με πράσινο βέλος) ο τόπος της εν λόγω αρχαιολογικής αποκάλυψης. Τα κατάλοιπα του μικρού τουρκικού φούρνου όπου βρέθηκαν υπολείμματα ανθρώπινων οστών με ύφασμα αναμειγμένα με τέφρα μέσα σε πήλινη λάρνακα Το λείψανο που βρέθηκε στα κατάλοιπα του τούρκικου φούρνου συσχετίσθηκε με τις πληροφορίες του ανώνυμου χειρογράφου 347 της μονής Διονυσίου του Αγίου Όρους, του 1700 περίπου. [Δεν είναι γνωστό ποιος έκανε αυτή τη συσχέτιση.] Σύμφωνα με το χειρόγραφο αυτό στη συγκεκριμένη τοποθεσία μαρτύρησε ο μοναχός Κύριλλος, θανατώθηκε στην πυρά ύστερα από απόφαση Τούρκου δικαστή γιατί αλλαξοπίστησε, από μωαμεθανός είχε γίνει χριστιανός μοναχός. [Για περισσότερα βιογραφικά στοιχεία του βλ. http://hristospanagia3.blogspot.com/2012/07/671566.html Το παρεκκλήσι που διαμορφώθηκε προς τιμή του νεομάρτυρα όσιου Κύριλλου στο ναό Κωνσταντίνου και Ελένης, από την πλευρά της Μανουσογιαννάκη.

Η φωτογραφία βρέθηκε στο κολέγιο Mount Holyoke, Massachusetts στο ψηφιοποιημένο αρχείο της Mary Matthews. Η λήψη έγινε μέσα από το νεκροταφείο των Διαμαρτυρομένων στη σημερινή οδό Ελένης Ζωγράφου. Στο πλάνο διακρίνονται δύο τάφοι, η δυτική μάντρα των νεκροταφείων και τα τείχη με τις πολεμίστρες που δεν επιβίωσαν. Στην αριστερή μαρμάρινη πλάκα διακρίνουμε το όνομα Martha H. Miller σύζυγος του Edward B. Haskell. Σύμφωνα με πληροφορίες από το διαδίκτυο (https://www.findagrave.com/memorial/69779774/martha-huntington-haskell?fbclid=IwAR1mgjCdUj_ai9ZdUZQCno3Mcvqw4WDfQXr3MI6sPQhxs3hYc2F7KrmObCo) η Martha απεβίωσε στη νεαρή ηλικία των 35 δίνοντας ζωή στο τέταρτο παιδί της, την Martha. https://compass.fivecolleges.edu/object/mtholyoke:38800

Από τον Στάθη Ασλανίδη και την Μάρα Νικοπούλου

Facebook: https://www.facebook.com/thessalonikilostcity/posts/1157315964758035

Ο τάφος δεξιά ανήκει στον Αιδεσιμότατο Πίτερ Κρόσμπι της Σκοτσέζικης Ιεραποστολής στην Θεσσαλονίκη, όπου λειτουργούσε για πολλές δεκαετίες την Σχολή Κρόσμπι. Ο τάφος αυτός του Πίτερ Κρόσμπι υπάρχει ακόμα. Η φωτογραφία -παρά την σέπια εμφάνισή της- είναι τραβηγμένη τον Φεβρουάριο του 2020. Είναι χαρακτηριστικό πως από τις πολεμίστρες στο τείχος υπάρχει πια μόνον μία (συγκρίνετέ την με την προηγούμενη). Είναι πολύ πιθανό, η αρχική φωτογραφία να είναι αυτή που είχαν στείλει οι φίλοι του Αιδεσιμότατου Κρόσμπι στην χήρα του. Η Journal de Salonique μας ενημερώνει σε σχέση με τον τάφο σε δυο διαφορετικά δημοσιεύματα: «ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ: Η κυρία Κρόσμπι ευχαριστεί όλους τους καλούς της φίλους για την συμπάθεια που της έδειξαν μετά τον θάνατο του αγαπημένου της συζύγου. Συγκεκριμένα ευχαριστεί όλους όσους συνέβαλαν στην ανέγερση του μνημείου για τον εκλιπόντα. Λυπάται πολύ που βλέπει αδύνατον να αναβάλει το ταξίδι της μέχρι να το δει εντελώς ολοκληρωμένο. Λυπάται επίσης που δεν μπόρεσε, για λόγους υγείας, να κάνει επισκέψεις για να αποχαιρετίσει όλους τους καλούς της φίλους από τους οποίους έχει αναλλοίωτες αναμνήσεις. Προσεύχεται στον καλό Θεό να τους ευλογεί και να τους έχει καλά για πολλά χρόνια» γράφει στις 8 Ιουνίου 1905. Λίγους μήνες μετά, στις 26 Οκτωβρίου, επανέρχεται: «Ξέρουμε ότι μετά τον θάνατο του Εφημέριου Κρόσμπι, οι φίλοι του αποφάσισαν να φτιάξουν επιτάφια στήλη στην μνήμη του. Η κυρία Κρόσμπι έχοντας λάβει τη φωτογραφία του εξαίσιου αυτού μνημείου που αναγέρθηκε στην μνήμη του συζύγου της, αισθάνεται υποχρεωμένη να ευχαριστήσει εκ νέου όλους τους φίλους που συνέβαλαν στο έργο. Αυτή η ένδειξη αγάπης και σεβασμού προς τον ακριβό εκλιπόντα έχει συγκινήσει βαθιά την κυρία Κρόσμπι. Μόνη της στεναχώρια το γεγονός ότι δεν μπορεί να θαυμάσει από κοντά το μνημείο που της είναι τόσο σημαντικό. Η κυρία Κρόσμπι προσεύχεται ο Θεός να ευλογεί όλους όσους την σκέφτονται». Ας πάμε όμως λίγο πιο πίσω, για να δούμε πώς κάλυψε η JdS, στις 24 Νοεμβρίου 1904, τον θάνατο του Κρόσμπι. «Οι κάτοικοι της Θεσσαλονίκης θλίβονται με τον χθεσινό χαμό του Αιδεσιμότατου Πίτερ Κρόσμπι της Σκοτσέζικης Αποστολής, που ήταν από τις πλέον σεβαστές προσωπικότητες και συμπαθέστατος […] Σπάνια κάποιος καταφέρνει να χαίρει τόσης εκτίμησης όσο ο εκλιπών. Ήταν φίλος όλων, ανεξαρτήτως θρησκείας και δόγματος. Όλοι όσοι υπέφεραν -Εβραίοι, Χριστιανοί ή Μουσουλμάνοι- έβρισκαν σ’ αυτόν στήριγμα και παρηγοριά. Έμεινε στην Σκοτσέζικη Αποστολή της Θεσσαλονίκης 50 χρόνια. Δεν έκανε πολλούς προσηλυτισμούς, αλλά όλη η Θεσσαλονίκη τον τιμούσε σαν άγιο γιατί ήταν η προσωποποίηση της καλοσύνης και της δικαιοσύνης […]» ξεκινάει το αφιέρωμα ο ίδιος ο Σαμ Λεβύ που σημειώνει επίσης ότι «οι στήλες της εφημερίδας είναι πολύ μικρός χώρος για να χωρέσει όλες τις καλές πράξεις που είχε κάνει στη ζωή του ο Αιδεσιμότατος». Δίνει τα συλλυπητήριά του στην οικογένεια, το διδακτικό προσωπικό και τις μαθήτριες -πρώην και νυν- της Σχολής Κρόσμπι -σ’ όλους όσους έκλαψαν τον θάνατό του σαν να έχασαν αγαπημένο γονιό, και παραδίδει την σκυτάλη στο ρεπορτάζ για την κηδεία και τον επικήδειο που εκφώνησε ο Αιδεσιμότατος Έντουαρντ Χάσκελ της Αμερικανικής Αποστολής. Σύμπτωση: στον τάφο που βλέπουμε αριστερά στην αρχική φωτογραφία (και δεν υπάρχει πια) διαβάζουμε «Μάρθα Χ. Μίλερ, σύζυγος Αιδεσιμότατου Έντουαρντ Χάσκελ» Από τον επικήδειο του Χάσκελ μαθαίνουμε λίγα περισσότερα βιογραφικά για τον Πίτερ Κρόσμπι. Γεννήθηκε στις 25/2/1828, πήγε στο σχολείο του χωριού του ως τα 15, και μετά άρχισε τις σπουδές του. Όντας φτωχός, δούλευε σε βιβλιοθήκες προκειμένου να καταφέρει να φτάσει ως το Παν/μιο του Εδιμβούργου, απ’ όπου αποφοίτησε πρώτος μεταξύ όλων το 1857. Τον Μάιο του ίδιου χρόνου στάλθηκε στην Θεσσαλονίκη, ως ιεραπόστολος της Εκκλησίας της Σκωτίας. Δεν θα λείψει μόνον στους Θεσσαλονικείς, λέει ο Χάσκελ. Μόλις μαθευτεί το νέο του θανάτου του θα λυπηθούν και μακριά. «Πόσοι περαστικοί ταξιδιώτες δεν βρήκαν ένα πιάτο στο τραπέζι του, πόσοι αξιωματούχοι, πόσοι ναυτικοί δεν βρήκαν ενθάρρυνση και παρηγοριά… Τα καθήκοντά του τον ανάγκαζαν -πιο συχνά απ’ ό,τι θα ήθελε- να συνοδεύει ξένους στο νεκροταφείο και να μεταφέρει τα θλιβερά νέα σε απελπισμένες μανάδες και συγγενείς που ζούσαν σε μέρη μακρινά», συμπληρώνει ο Χάσκελ και συνεχίζει θυμίζοντας ότι όταν έφτασε εδώ ο Κρόσμπι σχεδόν δεν υπήρχε προτεσταντικό νεκροταφείο. «Με τις προσπάθειές του, παρείχε στην κοινότητα τον τόπο ανάπαυσης που της αξίζει». Σ’ αυτό το νεκροταφείο, λοιπόν, οδηγήθηκε ο Κρόσμπι. Τον συνόδευαν μαθητές και απόφοιτοι της Σχολής του, κρατώντας στεφάνια, και μαθητές της Γερμανικής Σχολής. Φυσικά, οι δασκάλες απ’ το σχολείο του, ο προτεστάντης πάστορας, τα μέλη της Αμερικανικής Ιεραποστολής και πλήθος παρευρισκόμενων. Της πομπής προηγούνταν στρατιώτες, αστυφύλακες και οι καβάσηδες των Προξενείων. Από την περιγραφή της διαδρομής (από τον Φραγκομαχαλά, κατεβαίνουν την οδό Μισίρ Τσαρσί [Αιγύπτου] πιάνουν την παράλληλο της παραλιακής [Βουλγαροκτόνου, όπου έχει παραταθεί σύσσωμο το σχολείο Μπεναρντούτ), φτάνουν στον Λευκό Πύργο και ανεβαίνουν την Χαμιδιέ) κρατάμε την αρχή, μιας και επιβεβαιώνει ένα στοιχείο που ανέφερε παραπάνω ο Λεβύ: Το σπίτι του βρισκόταν στην Φράγκων, απέναντι από τον Άγιο Βικέντιο. Με δεδομένο ότι οι εφημέριοι συνήθως έμεναν δίπλα στην εκκλησία, στηρίζεται έτσι και κάτι που συναντάμε στον χάρτη του 1889, από τον μηχανικό του Δήμου Αχ. Καμπανάκη, που τοποθετεί προτεσταντική εκκλησία στο νότιο πεζοδρόμιο της Φράγκων μεταξύ των σημερινών Λ. Σοφού κ. Β. Ουγκώ, ανατολικά από την Στοά Λομπάρντο. Για την πολυετή -και σημαντικότατη- ιστορία της Σχολής Κρόσμπι, σε άλλη ανάρτηση.