Saloni.ca Archive

Από τον Νίκανδρο Καστανίδη

Στην οδό Ακρίτα 3 (Άνω Πόλη): επιστολή του Κωστή Παλαμά στον Γ.Θ. Βαφόπουλο, στις 21/3/1927

Στην οδό Ακρίτα 3 (Άνω Πόλη): επιστολή του Κων. Καβάφη στον Γ.Θ. Βαφόπουλο, στις 26/5/1924

Το σπίτι που έμενε ο Γεώργιος Θ. Βαφόπουλος, την περίοδο 1919-1929, στην Ακρίτα 3 της Άνω Πόλης (φωτογρ. 1978)

Το σπίτι στην Ακρίτα 3 της Άνω Πόλης (φωτογρ. 1979)

Το σπίτι στην Ακρίτα 3 της Άνω Πόλης (φωτογρ. γύρω στο 1990)

Το σπίτι στην Ακρίτα 3 της Άνω Πόλης (φωτογρ. 2016)

Το σπίτι στην Ακρίτα 3 της Άνω Πόλης (φωτογρ. πρόσφατη)

Σχεδόν όλες οι φωτογραφίες προέρχονται από την εξής μεταπτυχιακή εργασία:

έχοντας πάλι δυτικά και ανατολικά τις χριστιανικές συνοικίες Αγ. Αθανασίου και Παναγούδας αντίστοιχα. Από την Μάρα Νικοπούλου

Ο δρόμος σε κάποια σημεία στενεύει πολύ και πολλά χαρακτηριστικά κτίρια άντεξαν μέχρι τις δεκαετίες του ’60-’70 και αποτυπώθηκαν σε «νεότερες φωτογραφίες». Με βάση αυτά βρήκε τη θέση της και η φωτογραφία του 1917 με την λάθος λεζάντα που δείχνει τη γωνία με Εγνατία. [αναγνώριση από τον Στάθη Ασλανίδη https://archive.saloni.ca/49 ] Στη φωτογραφία δεξιά, από τη δεκαετία του ’60, η γωνία του οικ. τετραγώνου 323, από τον φακό του Γ. Στυλιανού [Αρχείο Στυλιανού, ΜΦΘ]. Λίγο ανατολικότερα, βλέπουμε την Κλινική Νεδέλκου, για χάρη της οποίας άλλαξε το αρχικό σχέδιο Εμπράρ που την ρυμοτομούσε. Σήμερα, η Π.Ιωακείμ, σταματάει νότια από την Εγνατία και συνεχίζεται πίσω από την κλινική Νεδέλκου/Αγιορείτικη Εστία. Βλέποντας πάλι κυρίως το «323», αριστερά σε φωτό του 1917 [ανάρτηση Αθ.Νικόπουλος, ΠΦΘ) και σε δυο ακόμα του Γ. Στυλιανού. Η ταμπέλα στη μεσαία φωτό δείχνει την είσοδο για την Αρμενική Ευαγγελική Εκκλησία, στη θέση της νυν Κ. Παλαιολόγου 18 –θυμίζουμε ότι λίγο παρακάτω (στον αρ.6) βρίσκεται και η άλλη ευαγγελική εκκλησία. Στην δεξιά φωτό η μάντρα και τα τελευταία μέτρα πριν βγούμε στην Εγνατία. Στην χαμηλής ανάλυσης φωτογραφία του Π. Παπαχατζιδάκη (Μουσείο Μπενάκη) σε αναγνώριση Στ. Ασλανίδη, ο δρόμος κάπου ανάμεσα στα 1948-1953. Δεξιά, προς το τέλος της δεκαετίας, ο Walter Shroeder εστιάζει στο στένεμα και αποτυπώνει την πρώτη «αλλαγή». Η οικία Χορτιάτη έχει αντικατασταθεί. Εδώ ο δρόμος στα 1959-1960 από τη γωνία με Εγνατία Λίγο πιο πάνω κατά την κατοχή Και εδώ το σπίτι που «βοήθησε» στην αναγνώριση πολλών φωτογραφιών, σε δυο από τις τελευταίες αποτυπώσεις του από τον φακό του Γ. Στυλιανού [Συλλογή ΜΦΘ] πριν ρυμοτομηθεί. Τώρα βρίσκεται στη συμβολή της Ιασωνίδου με την Στρ. Μακρυγιάννη. Σημειωτέον ότι, μέχρι αρκετά αργα, στις πράξεις τακτοποίησης ο νέος δρόμος εμφανίζεται ως Παπαγεωργίου και όχι Στρ. Μακρυγιάννη.

Η περιοχή και οι αλλαγές στη ρυμοτομία όπως αποτυπώνονται από αέρος στα 1916,1938 και 1975. . Η κόκκινη βούλα στο «323» σημειώνει την περίφημη Αστική Σχολή. Κατά τον Ευ. Χεκίμογλου [Τα εκπαιδευτήρια της Ελληνορθόδοξης Κοινότητας] χτίστηκε το 1907 σε οικόπεδο αγορασμένο ήδη από το 1880, όπου παλιότερα εκεί ήταν η «Φάμπρικα Μαυρουδή» -μάλλον σ’ αυτή οφείλεται το ότι η Παλαιολόγου πάνω από την Εγνατία ονομαζόταν στα οθωμανικά χρόνια οδός Φάμπρικας. Η πράσινη, στο «322», την οικία Μπουτάρη που το 1975 έχει ήδη χαθεί. Τα κτηματολογικά στοιχεία για το δυτικό οικ. τετράγωνο, το 322, είναι εντυπωσιακά: Όσο μπορούμε να κρίνουμε από τα ονόματα και οι 27 ιδιοκτησίες που καταγράφονται το 1917 [Θ. Μαντοπούλου-Ευ. Χεκίμογλου, Επιχειρηματικότητα 2β, σελ. 368-9] ανήκουν σε χριστιανούς.

Πίσω στο έδαφος (και στον χρόνο). Με τη βοήθεια του γνωστού σπιτιού, ο Στάθης Ασλανίδης αναγνωρίζει τη φωτογραφία από τη συλλογή Αλευρόπουλου. Ο φωτογράφος τώρα θα στεκόταν σε ρυμοτομημένο πια σημείο της Κ. Παλαιολόγου. Αριστερά, λίγο πιο μέσα στο τετράγωνο, βρισκόταν η Κεντρική Αστική Σχολή (το 34ο κ 35ο Δημοτικό). Εικόνες του κτιρίου είδαμε εδώ https://archive.saloni.ca/483

Από την παλιά Κωνσταντίνου Παλαιολόγου, που εκτεινόταν από την παραλία ως την Κασσάνδρου, έχουν μείνει μόνον διακεκομμένα τμήματα –και αυτά με διαφορετικά ονόματα. Από την Μάρα Νικοπούλου

Το νότιο κομμάτι της, η σημερινή Χρυσοστόμου Σμύρνης, πιάνει από την παραλία μέχρι την Τσιμισκή. Η μπλε γραμμή στην αεροφωτογραφία του 1918 [University of Cambridge] δείχνει το τωρινό μήκος της Χρ. Σμύρνης, με το βελάκι να βρίσκεται στο βόρειο πεζοδρόμιο της σημερινής Τσιμισκή. Η ξεκάθαρη ρυμοτομία που διακρίνουμε οφείλεται στο γεγονός ότι το κομμάτι αυτό είχε μόνον λίγα χρόνια ζωής, μιας και το σημείο είχε καεί και στη μεγάλη φωτιά του 1890. Προηγουμένως, υπήρχε μόνον το κομμάτι που σημειώνεται με μωβ και έπιανε –περίπου– από λίγο κάτω από την σημερινή Μητροπόλεως μέχρι το νότιο πεζοδρόμιο της νυν Τσιμισκή. Όπως και να έχει, μόνον λίγα κτίρια της παλιάς/νέας οδού γλίτωσαν από τη φωτιά του ‘17 και τα είδαμε από πιο κοντά εδώ: https://archive.saloni.ca/798 .

Η αρχή της -η έξοδος στην παραλιακή, δηλαδή, όπως αυτή διαμορφώθηκε μετά το γκρέμισμα του παραθαλάσσιου τείχους- oρίζεται με τις σημερινές διευθύνσεις Λ. Νίκης 57 στα δυτικά και Λ. Νίκης 59, ανατολικά. To σημείο (και η μεταμόρφωσή του με τα χρόνια) είχε παρουσιαστεί αναλυτικά εδώ https://archive.saloni.ca/956 και εδώ https://archive.saloni.ca/950, απ’ όπου δανείζομαι και την φωτό.

Ο Β. Δημητριάδης τοποθετεί το κομμάτι του δρόμου ως την (νυν) Μητροπόλεως στην χριστιανική, ως επί το πλείστον, συνοικία Kebir Manastir [Τοπογραφία, σελ. 64] και από εκεί έως την Ισαύρων στην κυρίως εβραϊκή συνοικία Kaldirgoc [σελ. 163]. Το όνομα του δρόμου κατά τα οθωμανικά χρόνια –οδός Παλιού Αλογοπάζαρου– υπαινίσσεται διάφορα για την εικόνα της περιοχής πριν τη φωτιά του 1890. Για τα χρόνια του Α’ΠΠ, έχουμε αυτή τη φωτογραφία που είχε αναρτηθεί από τον Adrian Wright [ΠΦΠ 2012] και αναγνωριστεί επίσης στις ΠΦΘ το 2013 από τον Β. Παπαδόπουλο με τη βοήθεια συνδυασμού αεροφωτογραφιών. Ο φωτογράφος στέκεται λίγο πριν την γωνία της με την Βουλγαροκτόνου/νυν Πρ. Κορομηλά.

Στις αεροφωτογραφίες πριν και μετά τη φωτιά τα μπλε τοξάκια σημειώνουν το μήκος της τωρινής Χρ. Σμύρνης (που, παρεμπιπτόντως, δεν θα υπήρχε αν είχε ακολουθηθεί το αρχικό σχέδιο του Εμπράρ). Η κόκκινη γραμμή δείχνει τα κομμάτια του δρόμου που χάθηκαν κάτω από το νέο ρυμοτομικό, αν και μεγάλο μέρος τους είχε σωθεί καθώς αποτελούσαν το όριο της φωτιάς. Κι επειδή η παλιά Παλαιολόγου ήταν «όριο» και για διάφορες παλιές συνοικίες, δεξιά σημειώνονται και αυτές. Πάντως, στις αρχές του 20ού αιώνα, οι μικρές μουσουλμανικές γειτονιές είχαν εξαφανιστεί και στην ευρύτερη περιοχή ο πληθυσμός ήταν αρκετά μεικτός.

Προς το παρόν, μόνον μακρινές φωτό και για το εξαφανισμένο, λόγω ρυμοτόμησης, κομμάτι από την νυν Τσιμισκή ως την Σβώλου (σημειωμένο με κόκκινο) –παρόλο που το ανατολικό πεζοδρόμιο, κι από μια στιγμή και πέρα και το δυτικό, είχαν γλιτώσει. Αριστερά, σε φωτό του ΚΙΘ τραβηγμένη από τον μιναρέ της Αγ. Σοφίας, το πράσινο βελάκι δείχνει από πού και μετά διατηρείται (σχεδόν) η παλιά χάραξη του δρόμου και μάλιστα με το ίδιο όνομα. Αυτά για άλλοτε...

Η χώρα και η πόλη βρίσκονται στο επίκεντρο της επικαιρότητας αυτές τις μέρες. Μόνο που το 1896, στη Λιβύη στέλνονταν ...δέντρα.

«Δέκα χιλιάδες δενδρύλλια μουριάς στάλθηκαν από την Δράμα στο βιλαέτι της Τρίπολης στην Αφρική για να φυτευτούν στο πρότυπο αγρόκτημα της περιοχής», μας πληροφορεί η Journal de Salonique στις 28 Δεκεμβρίου.

Από τις πρώτες σκηνές του έργου Ξυπόλητο Τάγμα. Πηγή: https://www.iefimerida.gr/news/420795/terastion-diastaseon-medoyses-sto-thermaiko-eikones?fbclid=IwAR0KqLUbh46Fj-pMM3P28APFjJK7FF4zIVjUFnER_Fn5niRdBm4SgUPqKrA Από το βιβλίο του Σάκη Σερέφα Η Θεσσαλονίκη στα ποιήματα 1900-1999. Σκαλίζοντας στον βούρκο του Θερμαϊκού

απέναντι από τη βίλα Αλλατίνη (σημ. έδρα της Περιφέρειας Κεντρικής Μακεδονίας) Από τον Νίκανδρο Καστανίδη

Η εξέλιξη της γειτονιάς του Αγίου Ελευθερίου στο Ντεπώ, απέναντι από τη βίλα Αλλατίνη (σημ. έδρα της Περιφέρειας Κεντρικής Μακεδονίας) Από τον Νίκανδρο Καστανίδη

Η εν λόγω γειτονιά, σήμερα

Η ίδια περιοχή, γύρω στο 1903

Οι ιδιοκτησίες της οικογένειας Αλλατίνη και η δική τους ρυμοτόμηση, στην αρχή του 20ου αιώνα. (Με ανοικτό καφέ οι ιδιοκτησίες Αλλατίνη και με ανοικτό ροζ οι πρώην ή πιθανές ιδιοκτησίες Αλλατίνη). Στο σχέδιο αυτό σημειώνεται η “πλατεία Αλλατίνη” κι αντιστοιχεί με το χώρο του σημερινού σχολικού συγκροτήματος δίπλα στον Άγιο Ελευθέριο. Οι ιδιοκτησίες αυτές επεκτείνονταν μέχρι την Πυλαία. Το 1925 οι εκτάσεις γύρω από τη βίλα Αλλατίνη εντάχθηκε στο νέο ρυμοτομικό σχέδιο της ευρύτερης περιοχής. Η συγκεκριμένη έκταση είχε περιέλθει στην “Ανώνυμη Κτηματική Γεωργική Εταιρεία” της Τράπεζας της Θεσσαλονίκης, που ήταν της οικογένειας Αλλατίνη.

[Από το βιβλίο “Η ανάδυση της Σύγχρονης Θεσσαλονίκης” της Καραδήμου-Γερόλυμπου, Α., (Θεσσαλονίκη, 2013), σελ. 75-85]

Η ίδια περιοχή, 1916

[Η φωτογραφία αναρτήθηκε στις ΠΦΘ, από τον κ. “Viron Papadopoulos” στις 18-6-2014]

Σταθμός Ασυρμάτου, μετέπειτα Ναυτική Διοίκηση Βορείου Αιγαίου (ΝΔΒΑ), πιθανόν γύρω στο 1920

[Η φωτογραφία αναρτήθηκε στις ΠΦΘ από τον κ. “Alexis Athanatos” στις 23-3-2019]

Νέο ρυμοτομικό σχέδιο της γύρω περιοχή του 1925

[Από το βιβλίο “Η ανάδυση της Σύγχρονης Θεσσαλονίκης” της Καραδήμου-Γερόλυμπου, Α., (Θεσσαλονίκη, 2013), σελ. 82]

Τοπογραφικό σχέδιο του 1931

Τμήμα από ευρύτερη καρτ-ποστάλ

Στη μέση της καρτ-ποστάλ φαίνεται το κτίριο της βάση της Ναυτικής Διοίκησης Βορείου Αιγαίου (ΝΔΒΑ), όπως είναι γνωστό λόγω της τελευταίας χρήσης του. Στο κτίριο αυτό στεγάστηκε, παλιότερα, ο Σταθμός Ασύρματου του Πολεμικού Ναυτικού.

Δεξιά και πίσω από το κτίριο της ΝΔΒΑ είναι το λευκό κτίριο που πιθανότατα στεγάστηκε το 16ο Δημοτικό Σχολείο (σήμερα 1ο Δημοτικό Σχολείο) από το 1930. Και λίγο πιο δεξιά το κτίριο με την κεραμοσκεπή πιθανότατα ο παλιός ναός του Αγίου Ελευθερίου.

Η καρτ-ποστάλ πιθανόν να είναι της δεκαετίας του 1930. Η υποθετική αυτή χρονολόγηση προέρχεται από το γεγονός ότι είχε κτιστεί το εν λόγω σχολείο, που έγινε το 1930 κι ότι πύκνωσαν κάπως τα κτίσματα στην περιοχή, όταν πριν το 1920 υπήρχε μόνο ο Σταθμός Ασυρμάτου.

Η ίδια καρτ-ποστάλ με επισημάνσεις των αξιοσημείωτων κτιρίων

Μαθητικές επιδείξεις του 16ου Δημ. Σχολείου, όπου μαζί με τους μαθητές φαίνεται κι ο δάσκαλος Βαβόπουλος, 1936

[Από το βιβλίο “Η Εξώτειχος Ανατολική Θεσσαλονίκη”, των Ν. Χόρμπου Α. Καραθανάση, (Θεσσαλονίκη, 2018), σελ 228]

Τοπογραφικό του 1961

Ο Άγιος Ελευθέριος και το παλιότερο κτίριο του σημερινού σχολικού συγκροτήματος του 1ου Δημοτικού Σχολείου, πρόσφατα

Ο νέος ναός του Άγ. Ελευθερίου θεμελιώθηκε το 1948, αποπερατώθηκε το 1957 και εγκαινιάστηκε το 1962. Το αρχικό κτίριο του 16ου Δημ. Σχολείου θεμελιώθηκε το 1929 κι άρχισε να λειτουργεί το 1930. Το 1975 κατασκευάστηκε το ανατολικό κτίριο και το 1995 ένα ακόμη κτίριο στην ανατολική πλευρά του συγκροτήματος του 1ου πλέον Δημ. Σχολείου.

[Από το βιβλίο “Η Εξώτειχος Ανατολική Θεσσαλονίκη”, των Ν. Χόρμπου Α. Καραθανάση, (Θεσσαλονίκη, 2018), σελ 230]

Η έγχρωμη καρτ ποστάλ, που παρουσιάστηκε μόνο ένα τμήμα της, ας τη δούμε ολόκληρη

Η χαμηλής ανάλυσης φωτογραφία από τη συλλογή Παπαϊωάννου [ΜΦΘ] μάς δίνει μια άγνωστη ως τώρα πλευρά από ένα κτίριο που επέζησε σίγουρα μέχρι το 1968 στην οδό Γαλιλαίου. Από την Μάρα Νικοπούλου Λογικά ο άντρας που απεικονίζεται στην φωτό έχει κάποια σχέση με το Αλατζά Ιμαρέτ, μια γωνίτσα του οποίου επίσης φαίνεται δεξιά. Το αρχοντόσπιτο την δεκαετία του ‘60, με παντζούρια στη θέση των καφασωτών, όπως είχε αναρτηθεί από τον κ. Χρήστο Καββαδά σε φωτό της συλλογής Θ.Ηλιάδη. Η λεζάντα/σημείωση του φοιτητή που το κατέγραψε είναι, φυσικά, λανθασμένη. Λεπτομέρεια από την φωτό ν. 152 του Joseph Pigassou, με την ανατολική γωνία του αρχοντικού, το 1916-17. Και η δυτική του γωνία, σε απόσπασμα καρτ-ποστάλ του με φωτογραφία Λυκίδη. Εδώ βλέπουμε και το κομμάτι του Αλατζά που φαίνεται στην αρχική. Το σπίτι της αρχικής με φόντο τον Πρ. Ηλία. Ο μιναρές του Πρ. Ηλία δείχνει όρθιος, άρα μέχρι την άνοιξη του '16. Από το Delcampe.

Δυο από τις πιο σημαντικές φωτογραφίες του Joseph Pigassou, σε μικρή απόσταση η μία από την άλλη στην Κασσάνδρου Από το αφιέρωμα: ο Joseph Pigassou στην Θεσσαλονίκη

Η Αγίας Σοφίας από το ύψος της Βλαχάβα. Στη γωνία με Κασσάνδρου βλέπουμε τον μιναρέ του τζαμιού Πίντι Χασάν, σε μια φωτογραφία με εξαιρετική ευκρίνεια, λεπτομέρεια και ζωντάνια. Τα δυο κοριτσάκια μάλλον είναι μαθήτριες – φοράνε παπούτσια.

Φωτογραφία Joseph Pigassou ν.158, ασπρόμαυρη μονή γυάλινη πλάκα, 6,5Χ9 εκ. photo Joseph Pigassou n°158 sur plaque mono 65x90 NB

Στην Κασσάνδρου λίγο πιο ανατολικά από την Αγ. Σοφίας. Εδώ το κοριτσάκι, αλλά και τα πιτσιρίκια παραπίσω είναι ξυπόλητα. Η κοπέλα κρατάει το μαντήλι της και δεν δίνει καμία σημασία στον φωτογράφο. Πίσω ο μιναρές του τζαμιού Πίντι Χασάν, στη μέση αυτός του Αλατζά και στο βάθος δεξιά ο γερμένος μιναρές του Πρ. Ηλία.

Φωτογραφία Joseph Pigassou ν.159, ασπρόμαυρη μονή γυάλινη πλάκα, 6,5Χ9 εκ. photo Joseph Pigassou n°159 sur plaque mono 65x90 NB

Λήψη από το σημερινό πάρκο στη συμβολή Κλαυδιανού με Μετεώρων λίγο πιο πίσω από την Ανδρέα Ζέντζη. Συσχετίσεις από μία κάρτα στο Delcampe, μία σύγχρονη και από το street view της Google. Έκπληξη αποτελεί το γεγονός ότι η οικία στην Αλεξάνδρας Παπαδοπούλου 19 αντιστέκεται ακόμα.

Στάθης Ασλανίδης

Facebook: https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=740744879748481&id=204212503401724

Αυτοχρωμική συλλογής Kahn Φωτογραφία του Leon Busy από τα αρχεία του Albert Kahn και το μακρινό 1918.

Και τεκμηρίωση

Η φωτογραφία προέρχεται από μια εξαιρετική σειρά που είχαν βγάλει οι Αυστραλοί Rex και Jane Chidley και αναρτήθηκε από τον κ. Chris Stamidis στις ΠΦΘ [Αύγουστος 2019]. Για την συγκεκριμένη ο κ. Σταμίδης σχολίασε με ερωτηματικό «οδός Σοφοκλέους??» Η χρωστούμενη απάντηση είναι «Όχι. Η οδός Αποστόλου Παύλου από σχεδόν τη γωνία με Μελενίκου». Η τεκμηρίωση ακολουθεί.

Θεσσαλονίκη 15/3/1961. Από το άλμπουμ «Rex & Jane's Excellent Adventure 1959-1961». Πέρα από τον κορμό του γνωστού πλάτανου μπροστά από το τουρκικό προξενείο (το οποίο κρύβεται, όπως και ολόκληρο εκείνο το πεζοδρόμιο), έχουμε σε κοντινότερο πλάνο τα ξύλινα φουρούσια που εμφανίζονται και στην γνωστή φωτό του Αρ. Ζάχου με την βρύση. Φυσικά η βρύση δεν υπάρχει πια.

Το λοξό σπίτι στο βάθος του δυτικού πεζοδρομίου φαίνεται και στην κατοχική φωτό του «Βαγγέλη Καβάλα» καθώς και σε μία από τις γνωστές φωτογραφίες με το «σπίτι του Κεμάλ». Φαίνεται επίσης ότι στο ανατολικό πεζοδρόμιο πάνω από την Αγ. Δημητρίου δεν υπάρχουν ψηλά κτίρια. Από το σπίτι του Ατατούρκ η ασπρόμαυρη δεξιά Περνώντας απέναντι, τα ξύλινα φουρούσια με το μοτίβο, το κολωνάκι της μάντρας και το ημιϋπόγειο παράθυρο στο σπίτι που κάηκε πριν λίγα χρόνια. Οι φωτό σύγκρισης είναι του κ. Αρτόπουλου, όπως γράφεται και πάνω.