Τρία ελληνικά επώνυμα -Ρογκότης, Μπαλάνος, Κατούνης- στον Φραγκομαχαλά περιπλέκονται με συγγένειες, κληρονομιές, εμπορικά χάνια με πολλά ονόματα και ιδιοκτησίες, διπλοεγγραφές, και φυσικά με αλλαγές ρυμοτομίας.
Τα στοιχεία που είδαμε για την Τράπεζα Μυτιλήνης μάς επιτρέπουν να φωτίσουμε περισσότερο ό,τι αφορά το «Κατούνη» και να το δούμε σε φωτογραφίες.
Κατά πρώτον: Χάνι Κατούνη δεν αναφέρεται ούτε στον Β. Δημητριάδη [Τοπογραφία της Θεσσαλονίκης κατά την Τουρκοκρατία, 1983] , ούτε στον Α. Γρηγορίου [Χάνια, πανδοχεία και ξενοδοχεία της Θεσ/νίκης, 1875-1917, 2003] που έχει αποδελτιώσει αρκετές εφημερίδες και οδηγούς.
Σε γαλλόφωνους οθωμανικούς πρώτα και μετά ελληνόφωνους οδηγούς από το 1881 έως το 1942, επίσης δεν υπάρχει κάτι σχετικό.
Από τον Ε. Χεκίμογλου [Ιστορία της Επιχειρηματικότητας στη Θεσσαλονίκη, τόμος 2α, 2004] μαθαίνουμε ότι το ‘κληροδότημα Κατούνη’ περιελάμβανε, σε πολύ καλή θέση, έξι καταστήματα, ισόγεια, «παλαιά και σκοτεινά και άνευ τινός σχεδίου οικοδομημένα». Κι έτσι ενώ το οικόπεδο ήταν πανάκριβο, τα ενοίκια που πλήρωναν τα μαγαζιά ήταν ελάχιστο. Ο Κατούνης, εν ζωή, το μεταβίβασε εικονικά στον Ιάκωβο Ρογκότη υπερ της ελληνικής κοινότητας (το αργότερο το 1883) και οι κληρονόμοι του Ρογκότη το αφιέρωσαν τελικά στο Ελληνικό Νοσοκομείο (Θεαγένειο), το 1891.
Kι έπειτα, αρχές Οκτωβρίου 1912, οι ‘ιδιοκτήτες’ βάζουν αγγελία ότι ενοικιάζεται ο πρώτος όροφος απ’ το ΧΑΝΙ Κατούνη, κι είναι από τις ελάχιστες φορές που το βλέπουμε να αποκαλείται έτσι.
Μάρα Νικοπούλου
1
Τι μεσολάβησε και από τις παράγκες που άφησε ο Κατούνης φτάσαμε στο διώροφο χάνι της αγγελίας του 1912 που σημειώνεται με κίτρινο στην αεροφωτογραφία;
Μα η Τράπεζα Μυτιλήνης, φυσικά, και η συμφωνία για την ανέγερση του νέου κτιρίου των γραφείων της!
Είδαμε στην άλλη ανάρτηση τα περί «ειδικής κατασκευής» του κτιρίου. Τώρα βλέπουμε ότι η Τράπεζα Μυτιλήνης είχε προχωρήσει, το 1902, σε αντίστοιχη συμφωνία με την Εξαρχία του Παναγίου Τάφου στην Σμύρνη για το εκεί υποκατάστημά της. Αντιγράφω τη σύνοψη του τεκμηρίου από το αρχείο «Εργάνη» και ένα άρθρο από το συμβόλαιο, ενδεικτικά. Μπορείτε να το διαβάσετε ολόκληρο εδώ: https://www.ergani-repository.gr/ergani/handle/11219/767?fbclid=IwY2xjawPBWRhleHRuA2FlbQIxMABicmlkETF4T3laZjZPeVN3Z3Azd2hyc3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHuz1RVR_AxiaTRV0nA3O-sPzSiFFADUiTYZ4bKMSGDyA1MrsYEbH0vYuwB-R_aem_f6PA12-cLaC4pM1LB6YXew
Κάπως έτσι, υποθέτω, θα ήταν και το συμβόλαιο της Θεσσαλονίκης
2
Πολύτιμη συνεισφορά της Σοφίας Δημουλά το απόκομμα της εφημερίδας “Αλήθεια”. 5/5/1905
Στην εφημερίδα “Αλήθεια” η Εφορεία του Νοσοκομείου της Ελληνορθόδοξης Κοινότηας γνωστοποιεί ότι ημερομηνία κύρωσης του μειοδοτικού διαγωνισμού για την κατασκευή του χανίου Κατούνη είναι η 15 Μαϊου. Την ίδια μέρα λήγει και η προθεσμία για τους αρχιτέκτονες που ενδιαφέρονται να μάθουν τους όρους και το σχέδιο της οικοδομής.
Από την ανακοίνωση είναι σαν να υπάρχει ήδη το σχέδιο -μήπως το «προμήθευσε» (ή έστω καθόρισε κάποιες προϋποθέσεις) η Τράπεζα Μυτιλήνης εάν είχε ήδη υπογράψει την σχετική συμφωνία;
Και πάντως, αναφέρεται ότι έχει γίνει και προηγούμενη σχετική δημοσίευση.
Ώρα για λίγη γκρίνια: είναι κρίμα που τα ψηφιοποιημένα φύλλα της εφημερίδας «Αληθεια» δεν είναι διαθέσιμα διαδικτυακά. Τα φύλλα που υπάρχουν στο culture.thessaloniki του Δήμου ούτε μπορεί κανείς να τα κατεβάσει, αλλά ούτε καν να τα διαβάσει.
3
Ψάχνοντας στην εφημερίδα Μακεδονία μήπως βρεθεί και εκεί κάτι σχετικό με την τύχη της αγγελίας του Οκτωβρίου 1912, βρίσκουμε-στις 30/12/1912- ένα μεγάλο ‘ρεπορτάζ’ από την επίσκεψη της Βασίλισσας και της Πριγκίπισσας Αλίκης στο Νοσοκομείο Δραγάση, που έχει μεταφερθεί εδώ και 3 βδομάδες, στον πρώην χώρο της Τράπεζας Μυτιλήνη. Δηλαδή, στο «Κατούνη» -δεν αναφέρεται ως τέτοιο, αλλά αυτό είναι. Το ρεπορτάζ δεν ξεκαθαρίζει αν ο χώρος ενοικιάζεται ή παραχωρήθηκε. Μάλλον το δεύτερο, αν κρίνουμε από το τελευταίο κοκκινισμένο σημείο του δημοσιεύματος.
4
Οι εικόνες από το εσωτερικό του «Κατούνη» – οι μόνες γνωστές εικόνες του, ως τώρα- μάς έρχονται πάλι σε σχέση με το Νοσοκομείο Δραγάση, για το οποίο έχουν γραφτεί πολλά.
Βάζουμε εδώ αποσπάσματα από ένα δημοσίευμα της Ν. Αλήθειας 20/6/1913 με τίτλο «Η οκτάμηνος δράσις του Νοσοκομείου Δραγάση». Προφανώς από αυτό το -τεράστιο- άρθρο αντλήθηκαν πληροφορίες για τις σχετικές με τον Δραγάση έρευνες που έχουν αναρτηθεί στο διαδίκτυο, αλλά και τις αναρτήσεις στις άλλες ομάδες. Στις ΠΦΘ, πρώτες χρονολογικά είναι αυτές του Ν. Κοτσαπουϊκίδη (31/10/14) της Κ. Τσιρέλη (20/11/14) και της Γ. Δημητριάδου-Ταβλαρίδου (4/7/18) Παραπέμπουν στην πηγή τους, δηλαδή την έρευνα της κ. Βέρας Παπαδάκη που πρωτοδημοσιεύτηκε στο Περιοδικό “συλλογές”, τεύχος 341, Δεκέμβριος 2013, και αναδημοσιεύτηκε εδώ l.facebook.com/l.php?u=http%3A%2F%2Fanopolis72000.blogspot.gr%2F2014%2F01%2Fblog-post.html%3Ffbclid%3DIwZXh0bgNhZW0CMTAAYnJpZBExeE95WmY2T3lTd2dwM3docnNydGMGYXBwX2lkEDIyMjAzOTE3ODgyMDA4OTIAAR6L1GuC-SOY02Ok6yiVuG1jUzwClSDyjZAjrpDKSyAYgF6pFhTSX9bIt43O8Aaem8SSTR0d8Qyn9O32hJe34Eg&h=AT1fWaXENBiQQ8i_tSjOaAfE6EozilzuAovdeZClWJ4tavaFnqWerAZV9d2kv2ZSxCo0H7zSijmSvV5GVdj2E8qvj4mZ1SrTyKwze7mXw70h5vOgYatEuZ4dnTMETMMVx72siOOz7-u5ZH81&tn=-UK*F (αποτελώντας και δική μας πηγή για τις φωτογραφίες).
Στις αναρτήσεις της Κ. Τσιρέλη και της Γ. Ταβλαρίδου αναφέρεται η Τράπεζα Μυτιλήνης (όπως και στην πηγή) χωρίς εντοπισμό διεύθυνσης. Πιο κοντά πέφτει η ανάρτηση του Β. Χατζηκωνσταντίνου (22/4/2021) που αναφέρει ότι βρισκόταν στην Β. Ηρακλείου -αλλά το πηγαίνει λίγο παραδίπλα, στο μεγάλο τότε οικοδομικό τετράγωνο του Αγ. Μηνά. Στην δική του έρευνα, πηγή γι’ αυτή την πληροφορία είναι το Εβραϊκό Μουσείο Θεσσαλονίκης.
Στην πιο πρόσφατη όμως ανάρτηση στις ΠΦΘ, (Σιδηρόπουλος Γ, 19/11/2023) «η πτωχευμένη από το 1911 τράπεζα Μυτιλήνης» (και άρα η φωτογραφία του Νοσοκομείου) εντοπίζεται «στο Χάνι Τουρπάλη στην σημερινή Πλατεία Εμπορίου». Δεν αναφέρει την πηγή της πληροφορίας αυτής, αλλά εδώ γίνεται φανερό ότι τα λάθη γύρω απ’ την Τράπεζα συνεχίζονται… Ποτέ δεν στεγάστηκε στο Χάνι Τουρπάλη.
Όπως και να έχει, η φωτό (εδώ με την λεζάντα που έχει στο “anopolis”) είναι όντως από το «Κατούνη», το οποίο κατά καιρούς επισκέφτηκαν διάφοροι διάσημοι της εποχής, όπως μας πληροφορεί η Ν. Αλήθεια. Ενδιαφέρουσες επίσης είναι οι πληροφορίες για το πόσο δύσκολη ήταν η μετατροπή του χώρου σε νοσοκομείο αλλά και πόσο πετρέλαιο χρειάστηκαν αυτό το διάστημα: 600 οκάδες!
5
Οι άλλες φωτογραφίες του χώρου.
Οι δυο επάνω από το anopolis, οι κάτω από την ανάρτηση του κ. Σιδηρόπουλου (δεν γνωρίζω πηγή). Για την κάτω δεξιά, δεν είμαι απολύτως σίγουρη ότι δείχνει τον ίδιο χώρο. Θεωρώ όμως ότι ναι, όπως επίσης έχω την αίσθηση ότι όλες οι φωτογραφίες έχουν ληφθεί την ίδια ημέρα, ασχέτως που οι λεζάντες τους τις χρονολογούν με απόσταση μερικών μηνών.
Το νοσοκομείο έφυγε από το «Κατούνη» τον Νοέμβριο του 1913 ή λίγο αργότερα εάν ισχύει ότι λειτούργησε εκεί 13 μήνες. Άγνωστο ακόμα ποιος στεγάστηκε μετά εκεί. Όπως άγνωστη παραμένει η τύχη του ισογείου του μετά τους μήνες του 1910 όπου λειτουργούσε σίγουρα εκεί η «Αμερικάνικη Αγορά» που είδαμε στην προηγούμενη ανάρτηση.
Ας ασχοληθούμε με την εξωτερική του εικόνα…
6
Πρώτα βλέπουμε τη θέση του: στο οικόπεδο 136/1 (κατά Χεκίμογλου, ό.π., σ. 196), ξεκαθαρίζοντας βέβαια ότι αυτή η αρίθμηση αφορά τη ρυμοτομία ΜΕΤΑ την πυρκαγιά (με την παλιά, βρισκόταν στο Ο.Τ. 150 -και όχι στου Αγ. Μηνά που ήταν το ΟΤ 172)
Στην αεροφωτογραφία πριν τη φωτιά του 1917 [Από Α. Γερόλυμπου, το χρονικό της μεγάλης πυρκαγιάς] σημειώνουμε γνωστά κτίρια που γλίτωσαν από τη φωτιά, τους αριθμούς των παλιών Οικ.Τετραγώνων και το «Κατούνη» σε κόκκινο κύκλο. Οι ροζ γραμμές δείχνουν στο περίπου τι έφαγε η νέα ρυμοτομία -ο νέος χάρτης της περιοχής είναι δεξιά. Δυστυχώς, η αεροφωτογραφία του 1938, δεν είναι σε τόσο καλή ανάλυση ώστε να δούμε αν υπάρχει κομμάτι του παλιού (προ της φωτιάς) κτιρίου στο «νέο» ή αν μεσοπολεμικά χτίστηκε εξ ολοκλήρου απ’ την αρχή.
Σ’ όλα τα αποσπάσματα το πράσινο βέλος δείχνει την οδό Κατούνη που καταλήγει στο κτίριο. Θυμίζουμε ότι τα ονόματα των οδών στην οθωμανική πόλη είχαν σχεδόν πάντα κάποια σχέση είτε με κάτι που είχαν στην διαδρομή τους, είτε -συχνότερα- με κάτι που είχαν στην άκρη τους. Φαίνεται ότι αυτό ακολουθήθηκε κι εδώ όταν ο Δήμος Θεσ/νίκης ‘βάφτισε’ τους δρόμους. Το όνομα του ευεργέτη καταλήγει στο ‘κληροδότημα’. Το σχετικό δημοσίευμα της Ν. Αλήθειας (28-2-1914) δεν βάζει όλους τους δρόμους, κι η Κατούνη δεν περιλαμβάνεται. Θα είχε ενδιαφέρον αν υπάρχει κάπου ο πλήρης κατάλογος -κυρίως για να δούμε πώς εξηγεί ποιος ήταν ο Κατούνης. Για την ιστορία: δήμαρχος τότε ήταν ο Οσμάν Σαίτ.
7
Η καλύτερη εικόνα του κτιρίου του 1906 (αυτού που στέγασε την Τράπεζα Μυτιλήνηςκαι το Νοσοκομείο Δραγάση) είναι μία από την έναρξη της φωτιάς, πριν ακόμα αυτή φτάσει στον Φραγκομαχαλά [από δημοπρασία του ebay]. Σημειωμένο με κόκκινο το Κατούνη, με κίτρινο η Στοά Μαλακοπή (Τράπεζα Θεσσαλονίκης).
8
Η φωτιά το έφτασε, και σίγουρα έπαθε ζημιά. Στην εικόνα της Φράγκων σ’ εκείνο το ύψος [που είχε αναγνωρίσει ο Στάθης Ασλανίδης εδώ: https://www.facebook.com/thessalonikilostcity/posts/pfbid0i42zcDz6DjQoqSFkgttmYazZuxCjbDbab2vsEMzKTtzuE1rK7pM9sTA2foaWk51gl ] μπορούμε πια να ονοματίσουμε και το κτίριο στο βόρειο πεζοδρόμιο της, απέναντι απ’ το Μαζί Χαν.
Στο απόσπασμα αεροφωτογραφίας της συλλογής Α. Λαπούρτα, μετά τη φωτιά (αλλά όχι αμέσως μετά, μιας και πολλά κτίρια έχουν επισκευαστεί), το Κατούνη δείχνει να έχει χάσει τον όροφό του. Υπάρχει όμως ακόμα.
9
Δυστυχώς θολές, αλλά δεν έχουμε δα και μεγάλη επιλογή.
Το μεσοπολεμικό κτίριο σε αεροφωτογραφία της δεκαετίας του ’30. Μία άκρη του το 1975, σε πλάνο της ταινίας «Μάης». Και το αποκαρδιωτικό σήμερα.
Στη μόνη διαθέσιμη για την περιοχή πράξη τακτοποίησης, την ν.2875/31-3-1970, ως ιδιοκτήτης του κτιρίου αναγράφεται το Θεαγένειο Αντικαρκινικό Νοσοκομείο. Σε πρόσφατη (οκτώβριος 2025) αγγελία για γραφείο στην Ερμού 2 & Β. Ηρακλείου 1, την ανακοίνωση ότι δέχεται προσφορές την κάνει το Χαρίσειο Γηροκομείο. Έτσι κι αλλιώς, αυτά τα δύο ιδρύματα σχετίζονταν μεταξύ τους.