Saloni.ca Archive

Ομαδα ερευνας για την παλια Θεσσαλονικη

Μακεδονική Καλλιτεχνική Εταιρεία “Τέχνη”, σε επιμέλεια Νίκανδρου Καστανίδη. Ιδρύθηκε τυπικά το 1951 (με την απόφαση υπ’ αριθμό 2578/23.10.1951 του Πρωτοδικείου Θεσσαλονίκης) και η πρώτη εγκύκλιος της Εταιρείας προς το κοινό κυκλοφόρησε στις 10-2-1952. Η προεργασία είχε αρχίσει αμέσως μετά την Κατοχή με τον Μωρίς Σαλτιέλ (1922-1998), του οποίου το σπίτι του είχε γίνει ένα μικρό καλλιτεχνικό κέντρο, με έμφαση στη μουσική. Λίγο αργότερα άρχισε να συζητιούνται κάποιες σκέψεις για πολιτιστική δραστηριότητα μεταξύ του Μ. Σαλτιέλ και του φίλου και συμμαθητή του στο Β’ Γυμνάσιο Θεσσαλονίκης, Γιάννη Τριανταφυλλίδη (1922 – 2009), ο οποίος ήταν αρχιτέκτονας με ενδιαφέροντα στα πολεοδομικά ζητήματα. Μετά συνδέθηκε με τους δύο αυτούς πολιτιστικά ανήσυχους φίλους και ο δικηγόρος Μιχάλης Τσιτσικλής (1920-1986), επίσης απόφοιτος του Β’ Γυμνασίου, ο οποίος είχε και μουσικές σπουδές. Όταν ιδρύθηκε η “Τέχνη” φιλοξενήθηκε, αρχικά, στην Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, ως το 1960. Στη συνέχεια απέκτησε δικό της χώρο στο κτίριο της Κομνηνών 4 (γωνία με Καλαποθάκη), πίσω από το ξενοδοχείο Mediterranean. To 1976 μεταφέρθηκε στο κτίριο της Καλλάρη 5, εκεί που σήμερα στεγάζεται η Ένωση Συντακτών Ημερησίων Εφημερίδων Μακεδονίας-Θράκης.

Το κτίριο της οδού Κομνηνών 4, όπου στεγάστηκε η “Τέχνη” την περίοδο 1960-1976, υπάρχει και σήμερα και στεγάζει το Προξενείο της Σερβίας. Μια φωτογραφία του Μιχάλη Τστιτσικλή με τον αδελφό του Νίκο. Γιάννης Τριανταφυλλίδης (1922-2009), ένας από τους τρεις πρωτεργάτες της “Τέχνης”, μαζί με τον Μ. Σαλτιέλ και τον Μ. Τσιτσικλή, ιδρυτικό μέλος της, ταμίας του Δ.Σ. (1951-1956), Β’ Αντιπρόεδρος (1957-1959) και μέλος του Δ.Σ. τα επόμενα χρόνια. Ο Γ. Τριανταφυλλίδης, φοίτησε στο Δημοτικό των Εκπαιδευτηρίων Βαλαγιάννη, στο Β’ Γυμνάσιο Θεσσαλονίκης και στο Μετσόβιο Πολυτεχνείο. Επιμορφώθηκε στη Γαλλία ως υπότροφος της Γαλλικής Κυβέρνησης, το 1965. Από το 1966 καθηγητής στην Αρχιτεκτονική Σχολή του ΑΠΘ. Δύο από τα αρχιτεκτονικά του έργα στη Θεσσαλονίκη είναι: το Μετεωροσκοπείο (1954) και η πολυκατοικία στη γωνία Δ. Γούναρη και Λεωφ. Νίκης (1960).

Μια φωτογραφική περιήγηση στο χώρο και στο χρόνο από τον Μηνά Δρεστηλιάρη.

Οι Γερμανοί στις ταφές, έμπαιναν από την είσοδο επι της οδού Λαγκαδά, δηλαδή αυτή του σημερινού Ιταλικού και Βρετανικού νεκροταφείου, μετά διέβαιναν τον δρόμο μέχρι να φτάσουν στην είσοδο του δικού τους νεκροταφείου. Σήμερα, στον συγκεκριμένο χώρο, αριστερά του διαδρόμου, όπου οι τάφοι έχουν σταυρούς, είναι θαμμένοι Ρώσοι του Α' Π.Π, ενώ δεξια που υπάρχουν πλάκες και όχι σταυροί είναι θαμμένοι Σέρβοι από τον Β' Π.Π, τους οποίους, παρά το ότι ήταν αιχμάλωτοι πολέμου, οι Γερμανοί τους έφεραν στην περιοχή, ως εργάτες σε καταναγκαστικά έργα. Από την οδό Λαγκαδά.

Μια άποψη από την οδό Λαγκαδά. Πίσω από την Σέρβικη εκκλησία βρισκόταν το Γερμανικό νεκροταφείο. Η Σέρβικη εκκλησία. Η Σέρβικη εκκλησία. Η Γαλλική εκκλησία. Η Γαλλική εκκλησία. Η θέση του Γερμανικού μνημείου με το κράνος ήταν επάνω στον διάδρομο, ο οποίος δεν έχει αλλάξει από τότε. Στο βάθος ο τρούλος απο την Σέρβικη εκκλησία Η φωτογραφία είναι τραβηγμένη απο τον δρόμο, πίσω απο τα σύρματα που υπάρχουν ακόμη, στο βάθος οι άσπροι σταυροί είναι από Ρώσικους τάφους, ενώ διακρίνεται και η Γαλλική εκκλησία Χαρακτηριστικά σημεία της φωτογραφίας, ο διάδρομος, το Γερμανικό μνημείο και η Σέρβικη εκκλησία Η γωνία είναι από το πέτρινο κτήριο και οι σταυροί είναι από Σέρβικους τάφους. Ο φωτογράφος έχει μέτωπο προς την οδό Λαγκαδά και φωτογραφίζει το πίσω μέρος του Γαλλικού μνημείου. Δεξιά οι σταυροί είναι Γαλλικοί ενώ στο βάθος Ρωσικοί. Το Γαλλικό μνημείο φωτογραφίζεται από την μπροστινή πλευρά του. Η εμπρός πλευρά αναγνωρίζεται εύκολα γιατί έχει ένα σκαλοπάτι εκεί που είναι ο σταυρός.

ΖΕΪΤΕΝΛΙΚ ΣΗΜΕΡΑ 1. Ανάμεσα στο σούπερ μάρκετ και την περίφραξη του νεκροταφείου, βρίσκεται η είσοδος του Ιταλικού και Βρετανικού νεκροταφείου. Στην κατοχή οι Γερμανοί χρησιμοποιούσαν αυτήν την είσοδο ΖΕΪΤΕΝΛΙΚ ΣΗΜΕΡΑ 2. Η είσοδος του Ιταλικού και Βρετανικού νεκροταφείου. Στο βάθος του δρόμου, διακρίνεται ο Σταυρός μνημείο του Βρετανικού νεκροταφείου. ΖΕΪΤΕΝΛΙΚ ΣΗΜΕΡΑ 3. Δεξιά απο την είσοδο, το πέτρινο κτίσμα που το βλέπουμε και σε κάποιες κατοχικές φωτογραφίες. ΖΕΪΤΕΝΛΙΚ ΣΗΜΕΡΑ 4. Η είσοδος του κατοχικού Γερμανικού νεκροταφείου ΖΕΪΤΕΝΛΙΚ ΣΗΜΕΡΑ 5. Γενική άποψη του πρωην Γερμανικού νεκροταφείου. Αριστερά (σταυροί) τάφοι Ρώσων που φονεύθηκαν κατά τον Α Π.Π. Δεξιά (πλάκες) Σέρβοι αιχμάλωτοι πολέμου που οι Γερμανοί τους χρησιμοποίησαν σε καταναγκαστικά έργα.Στον διάδρομο στο ύψος που τώρα είναι το μνημείο, βρίσκονταν το αντίστοιχο Γερμανικό με το κράνος. ΖΕΪΤΕΝΛΙΚ ΣΗΜΕΡΑ 6. Ο φύλακας του Σερβικού νεκροταφείου, 89χρονος Γεώργιος Μιχαηλοβιτς, ξεχορταριάζει τους τάφους των Σέρβων φονευθέντων κατά τον Β Π.Π. καθώς στις 9 Μαϊου, επέτειο λήξης του Β Π.Π. στον χώρο αυτό πραγματοποιείται από Σερβικές αρχές τελετή μνήμης με κατάθεση στεφάνων και μνημόσυνο.

Μια φωτογραφία από το μιναρέ του Φετχιέ κατορθώνει να αποφεύγει τον όγκο του Αγ. Δημητρίου αριστερά, και τη Ροτόντα δεξιά. Στο ανάμεσά τους ο μικρός μιναρές του Σούμπασι, στο κέντρο της φωτογραφίας το Νουμάν, σε πρώτο πλάνο δεξιά το Τσαρσαμπά και πίσω του το Ικί Λουλέ. Τα μόνα σωζόμενα, αριστερά στο βάθος το νοσοκομείο Άγιος Δημήτριος, ενώ δεξιά στη γωνία μόλις και φαίνεται η παλιά Φιλοσοφική. Και φυσικά οι αναλλοίωτοι ορεινοί όγκοι του Χορτιάτη. Από τον εξώστη του Φετχιέ Ακόμα πιο αριστερά και το κέντρο του θέματός του θα ήταν το Διοικητήριο Λίγο πιο αριστερά να έκανε ο φωτογράφος, θα γέμιζε ο φακός του με τον Αγ. Δημήτριο Ο μιναρές του Φετχιέ ιδωμένος από τον μιναρέ του Αγίου Δημητρίου να μένει όρθιος αυτός σε μια πόλη με ερείπια.

Θέατρο “Ωδείον” ή ODEON, ένα αφιέρωμα από τον Δαυίδ Μπράβο. Ακόμα ένα θέατρο που λειτούργησε την περίοδο 1913 μέχρι την πυρκαγιά, επί της Λεωφόρου Νίκης, εκεί που παλιότερα ήταν το θέατρο JUPITER, (σήμερα περίπου με Μοργκεντάου), και ήταν το εντευκτήριο του Ομίλου Φιλομούσων. Η θέση του δηλαδή ήταν περίπου εκεί που έγινε και η έκθεση Pigassou ! Με την ευκαιρία αυτή, να παραθέσουμε (και ευχαριστούμε τον Bernard Maurice γι αυτό), αποσπάσματα του ημερολογίου του Paul Albarel (στενού φίλου του Joseph Pigassou), ο οποίος το επισκέφτηκε αρκετές φορές, χωρίς να έχει να πει και τα καλύτερα λόγια: 19 Οκτωβρίου 1915 Μετά το δείπνο, πήγαμε να περάσουμε το βράδυ μας στο καζίνο της Σαλονίκης, το Οντεόν. Δεν πήγαμε και πολύ μακριά απ την πατρίδα μας. Θα λεγε κανείς ότι ήμασταν σ' ένα καζίνο του Montpellier, μια και δεν βλέπαμε παρά κυρίως Γάλλους αξιωματικούς, λίγους Άγγλους και Έλληνες. Όλη την ώρα τραγουδούσαμε στα γαλλικά. Μια παράσταση χωρίς κανένα ιδιαίτερο χαρακτήρα, το βράδυ έκλεισε με χορό σαρπαντίνας, δηλαδή έναν χορό όπου μια γυναίκα κουνάει μεγάλες κουρτίνες που τις φωτίζουν πολύχρωμα φώτα. Η αποκορύφωση ήρθε στο τέλος με την εμφάνιση όλων των σημαιών και των πορτρέτων με τους αρχηγούς της Συμμαχίας. Κοιμηθήκαμε τα μεσάνυχτα. 16 Νοεμβρίου 1915 Το βράδυ της 16ης τέλειωσε χωρίς κάποιο αξιοσημείωτο γεγονός. Πήγαμε να περάσουμε το βράδυ μας στο Οντεόν, χώρο καφωδείου, όπου είχαμε πάει κι άλλη μια φορά. Βαρετό βράδυ, συνηθισμένο. Φύγαμε να πλαγιάσουμε τα μεσάνυχτα. 16 Δεκεμβρίου 1915 Αφού έγραψα αρκετά στο ημερολόγιό μου και μερικά γράμματα, βαρέθηκα, όπως λένε στην καθομιλουμένη, και παίρνω ένα βιβλίο να χαλαρώσω. Έφτασε έτσι η ώρα του δείπνου. Αποφασίζουμε με τους Senty και Miraton να κάνουμε μια βόλτα στην πόλη. Ο Verdier πονάει λίγο, δεν βγαίνει έξω. Πήγαμε να περάσουμε το βράδυ μας στο Οντεόν, καζίνο τρίτης κατηγορίας. όπου ένας κωμικός, αρκετά καλός, μας έκανε να σκάσουμε στα γέλια. 12 Νοεμβρίου 1916 Γιορτάζουμε το μεσημέρι τη γιορτή του Auge. Δεν υπάρχει φυσικά στο ημερολόγιο, αλλά όπως και ο Άγιος Raymond δεν έχει ονομαστική γιορτή είπαμε να τον γιορτάσουμε στις 12 Νοεμβρίου. Είναι μια αφορμή για μια μέρα χαράς. Ωραίο πρωινό, όπως συνήθως. Το λογοτεχνικό επιδόρπιο σερβιρίστηκε από μένα με τη μορφή παραδοσιακών αστείων. Είχαμε προσκαλέσει τον φίλο Pigassou, με τα αστεία έκανα τους παλιόφιλους να γελάσουν και τέλειωσα με μερικές ιστορίες από το Languedoc που σκάρωσα εκείνη τη στιγμή και προκάλεσαν τρελά γέλια. Τελειώσαμε με μια βόλτα μαζί με τον Senty, τον Auge και τον Vigoureux. Μετά τη σούπα θα πηγαίναμε να περάσουμε το βράδυ στο Οντεόν, όπου δεν είχαμε πατήσει εδώ κι αρκετούς μήνες. Πραγματικά, δεν άξιζε να μπούμε στον κόπο. (Απόδοση από τον Σπ. Αλευρόπουλο)

Το κείμενο του Paul Albarel στο ημερολόγιό του: 19 octobre 1915 Après dîner nous sommes allés passer la soirée à l’Odéon, casino de Salonique, nous n'avons pas été dépaysés, on aurait pu se croire à un casino de Montpellier, on n'y voyait que des officiers français, quelques anglais et des grecs. On a chanté tout le temps en français. Représentation quelconque de casino sans aucun caractère, la soirée s'est terminée par la danse serpentine. C'est une danse exécutée par une femme qui agite de longues draperies éclairées par des lumières de diverses couleurs, l'apothéose a été l'apparition de tous les drapeaux et des portraits des chefs des États alliés. Coucher à minuit. 16 novembre 1915 La soirée du 16 s’est terminée sans incident notable. Nous sommes allés passer la soirée à l’Odéon, espèce de café-concert où nous étions déjà allés une fois. Soirée banale, quelconque. Nous allons nous coucher à minuit. 16 décembre 1915 Après avoir écrit mon long journal et quelques lettres j’en ai assez, comme on dit vulgairement et je prends un livre pour me délasser. J’arrive ainsi à l’heure du diner. Nous décidons avec Senty et Miraton d’aller faire un tour en ville, Verdier est un peu souffrant, il ne sort pas. Nous allons passer la soirée à l’Odéon, casino de 3ème ordre où un comique assez bon nous fait dilater la rate. 12 novembre 1916 Nous célébrons à midi la fête d'Augé. Nous ne sommes pas d'accord avec le calendrier mais comme la Saint Raymond n'y est pas portée, nous l'avons bloquée au 12 novembre. C'est un prétexte à une journée de gaieté. Bon déjeuner comme à l'ordinaire. Le dessert littéraire a été fourni par moi sous forme du compliment traditionnel. On avait invité l'ami Pigassou, le compliment a fait rire les amis de la popote et j'ai terminé en leur lisant quelques contes languedociens que je viens de composer et qui ont déchainé le fou rire. Nous terminons par une promenade avec Senty, Augé et Vigoureux. Après souper nous allons passer la soirée à l'Odéon, où nous n'avions pas mis les pieds depuis de longs mois ; vraiment cela ne valait pas la peine de nous déranger.

P.S. Σε εργασία του Παιδαγωγικού του ΑΠΘ αναφέρεται λανθασμένα σαν EDEN (υπήρξε, αλλά στην Εγνατία) αντί για ODEON.

Σημειωμένο το ODEON. Σημειωμένο το ODEON. Με βέλος το ODEON. Με βέλος το ODEON. Από την εφημερίδα “Μακεδονία” εκείνης της περιόδου. Το θέατρο JUPITER πριν κτιστεί το ODEON. Μια μεγάλη μακρόστενη αποθήκη. Το θέατρο JUPITER πριν κτιστεί το ODEON. Η Λύρα επάνω από την τριγωνική μετώπη ήταν το έμβλημά του. Το θέατρο JUPITER πριν κτιστεί το ODEON. Πρόγραμμα του 1895 από Φιλανθρωπικό Κονσέρτο για την ενίσχυση του Ιταλικού Νοσοκομείου, στο JUPITER. Τελικά το Θέατρο “Ωδείον” ή ODEON ήταν ΑΚΡΙΒΩΣ εκεί που έγινε η έκθεση Pigassou. Σήμερα Λ. Νίκης και Μορκεντάου 1. Φοβερή σύμπτωση που πέρασε μερικά από τα βράδυα του, στο ίδιο μέρος που κατά το ελάχιστο τον τιμήσαμε.

Η Θεσσαλονίκη σε απεικονίσεις δίπλα στον πολιούχο της, σε επιμέλεια Νίκανδρου Καστανίδη. Σε μοναστήρι της πόλης Decani στο Κόσσοβο (16ος αι.) Σε μοναστήρι της πόλης Voskopojë στην Αλβανία (18ος αι.) Σε εκκλησία του χωριού Αετός της Φλώρινας (19ος αι.) Η Θεσσαλονίκη σε αγιογραφία του Αγίου Δημητρίου, που χρονολογείται στα τέλη του 16ου-αρχές 17ου αιώνα. Βρίσκεται στο Μουσείο Αντιβουνιώτισσας, της Κέρκυρας. http://www.ekbmm.gr/?fbclid=IwAR1X839rMCEYg7PRI3nuhvwn0hhiiCI4MAShAxm_GrtFA08sdtFXMafHBVg#!/books-381/architektoniki-os-eikona-proslipsi-kai-anaparastasi-tis-architektonikis-sti-vyza-235 Λεπτομέρεια της προηγούμενης εικόνας, μια πόλη και με μιναρέδες. Στη Στρατιωτική Λέσχη Θεσσαλονίκης υπάρχει μια σχετική ζωγραφική απεικόνιση, μεγάλων διαστάσεων (10Χ20 μ.). Δεν είναι, όμως, αγιογραφία, δηλ. λατρευτική εικόνα. Επί Ανδρονίκου ΙΙ του Παλαιολόγου (1282-1295) κυκλοφόρησε το παρακάτω νόμισμα. Περιγράφεται ως εξής: δεξιά μισή η φιγούρα του Αγ. Δημητρίου. Αριστερά ο αυτοκράτορας με φτερά, κρατώντας μοντέλο της πόλης.

ΒΔ της Ροτόντας. Αμφιπόλεως με Απ. Παύλου. Ναός Αγ. Γεωργίου και το μικρό μπακάλικο στη γωνία, σε επιμέλεια του Σπ. Αλευρόπουλου.

Με αφορμή αυτή την κατοχική φωτογραφία, μια κατατοπιστική άποψη της γειτονιάς. Το ενδιαφέρον είναι ο ναός του Αγ. Γεωργίου παραδίπλα απ το μπακάλικο, με το μικρό καμπύλο προστώο.

Η φωτογραφία της εισόδου του μικρού ναού, όπως πρόσφατα μας υπενθύμισαν, είχε μπει ως κουίζ στις ΠΦΘ. Το μπακάλικο βγαίνοντας από τη Ροτόντα, δεξιά στη γωνία. Πηγαίνοντας προς τη Ροτόντα από Αμφιπόλεως 2-3 τραπεζάκια για μια ανάσα με θέα. Κατοχική κι αυτή. 1935 μπροστά στο μπακάλικο. Αναγνωρίστηκε στις ΠΦΘ Από τα αρχεία του ΕΛΙΑ το μικρό μπακάλικο σε πλήρη λειτουργία Από καρτ ποστάλ του 60 η ίδια γωνία Και για κλείσιμο, μια αεροφωτογραφία της περιοχής, Ο μικρός ναός πάντα κρυμμένος.

Και όμως είναι δυο. Ως τώρα μιλουσαμε για τη βρύση που είναι ενωμένη με το σπίτι, στην πλατεϊτσα που κάνει η συμβολή της Ευρυμέδοντος με την Ηρακλείδου. Κι απ' όσο είναι γνωστό δεν έχουμε δει παλιά-παλιά φωτογραφια της. Αλλά στη φωτογραφία της Δήμητρας Μήττα (από το “Η Θεσσαλονίκη που χάνεται”, 1982) βλέπουμε μπροστά μας κι άλλη μια βρύση, άλλης εποχής και τεχνοτροπίας, αλλά επίσης παλιά. Ο Δημητριάδης γράφει ότι το τζαμί του Χατζή Μουμίν ήταν ήδη κατεστραμμένο στα 1906 αλλά κι ότι “κοντά του υπήρχε μια βρύση κι ένα πηγάδι”. Από τη Μάρα Νικοπούλου

Το Υγειονομικό Ιδρυμα απόρων ασθενών (Μπικούρ Χολίμ – ביקור חולים- “περιθάλπτοντας τους αρρώστους”), η Κλινική Πινχάς, Παπαναστασίου (Αθηνών) 31. Σήμερα το οικόπεδο είναι περίπου η “οικοδομή του Γκάλη” (και μέρος της Ν. Εγνατίας), λίγο πριν το Ιπποκράτειο-Χιρς. Μετά τον πόλεμο λειτούργησε σαν ιατρείο, μαιευτική κλινική αλλά και σαν νηπιαγωγείο. Ένα αφιέρωμα από Νίκανδρο Καστανίδη και Δαυίδ Μπράβο.

[Από το το βιβλίο “Jewish Sites and Synagogues in Greece” των N.P. Stavroulakis, T.J. DeVinney, Talos Press, Athens, 1992, σελ. 184]

Φωτογραφία του Yakov Schiby, αναρτημένη από τον Iosif Vaena στις ΠΦΘ.

Φωτογραφία από το φάκελο του Νταούντ Λεβή, αναρτημένη από τον Iosif Vaena στις ΠΦΘ. 1962. Τράκα στην τότε Λεωφόρο Αθηνών. Απέναντι η Κλινική Πινχάς.

Ο δημοπράτης μας δείχνει με βέλος το Θεόφιλος Γκωτιέ. Εμάς μας ενδιαφέρει το ξενοδοχείο δεξιά στη γωνία, το Hotel Ritz και η ταράτσα του. Προφανώς γυναίκα που εξυπηρετούσε το ξενοδοχείο, σε αναμνηστική φωτογραφία στο κέντρο. Εδώ το θέμα της φωτογραφίας είναι η πόλη, η διαγώνια ματιά πάνω από την αγορά, μέχρι το παλιό εργατικό κέντρο και πέρα, μέχρι την ακρόπολη. Οι Γερμανοί αξιωματικοί θαυμάζουν τη θέα από την ταράτσα του Ritz.

Το 1956, τα παιδιά παίζουν με το τσέρκι τους στα τελευταία μέτρα της Απ. Παύλου και καταλήγουν στην Πρωτέως. Αναγνώριση από την Μάρα Νικοπούλου

To σπιτάκι ίδιο ακόμα.