Η φωτογραφία παλιά και γνώριμη από τα γαλλικά αρχεία είχε αναρτηθεί από τον Βύρωνα Παπαδόπουλο το 2014 στις Π.Φ.Θ. Αταύτιστη και γεμάτη υποθέσεις.
Σήμερα όμως φαίνεται να δίνεται λύση σ'αυτήν την εκκρεμότητα που όντως θεωρούσαμε ότι είναι εκεί αλλά δεν υπήρχε ο τρόπος να την τεκμηριώσουμε. Πρόσφατα έπεσε στην αντίληψή μας η φωτογραφία 3 σε ανάρτηση της Μάρας Νικοπούλου που δείχνει το τμήμα του δρόμου από τη γωνία της Λέοντος Σοφού με Φιλίππου προς βορρά.
Η αρχική εντύπωση απογοητευτική, φαίνεται να μην συσχετίζεται με τις παλιές φωτογραφίες. Όμως με μια προσεκτική εξέταση ανακαλύψαμε κάποια σημεία συσχέτισης που διαφεύγουν με την πρώτη ματιά και μας καθοδηγούν τελικά στη λύση.
Η συζήτηση γι αυτήν την από παλιά γνωστή φωτογραφία έγινε στις Π.Φ.Θ. εδώ:
https://www.facebook.com/photo?fbid=10203088961600882&set=oa.10152072136239599
Η συσχέτιση των δύο φωτογραφιών από τη Μάρα Νικοπούλου στην ανάρτηση του Βύρωνα Παπαδόπουλου δεν προβληματίζει. Εύκολη αλλά πού; Πρόκειται για τις δύο αναζητούμενες φωτογραφίες από το παρελθόν. Η φωτογραφία 2 μοιάζει πολύ μ' αυτήν που είχε αναρτήσει η Μάρα στο παρελθόν αλλά δεν είναι η ίδια. Έχουν μερικά δευτερόλεπτα διαφορά με ελάχιστα μεγαλύτερο άνοιγμα, ικανό όμως για να κάνει τη διαφορά και να μας δώσει τη λύση στη συνέχεια.
Στη φωτογραφία 1 βλέπουμε το στέγαστρο που ξεκινά από το τελείωμα στο σαχνισί και κατασκευαστικά ταιριάζει να στέκεται στην προέκταση της σιδηροκατασκευής που βλέπουμε ψηλά στη φωτογραφία 3.
Η κατεύθυνση του φανού απέναντι είναι κοινή και στις δύο φωτογραφίες. Επίσης γνωρίζουμε ότι η Λέοντος Σοφού είναι στρωμένη με κυβόλιθους που δεν φαίνονται με την πρώτη ματιά. Τους διαπιστώνουμε εξετάζοντας προσεκτικότερα τη φωτογραφία στη διασταύρωση με τη Φιλίππου.
Φωτογραφία συσχέτισης από το Delcampe. Το νότιο πεζοδρόμιο της Φιλίππου στη φωτογραφία 4 φαίνεται να ταυτίζεται μ' αυτό της 1 στο κομμάτι που έχει απομείνει από την πυρκαγιά του 1917. Οι μπλε χιαστί γραμμές ανήκουν στον πωλητή της φωτογραφίας. Φτάνουν όμως αυτά τα στοιχεία για να τεκμηριωθεί η θέση; Όχι, τα στοιχεία μέχρι τώρα αποτελούν ενδείξεις και δεν είναι μοναδικά. Καθοδηγούν αλλά δεν ταυτίζουν.
Η νέα φωτογραφία 2 από τα γαλλικά αρχεία μας δίνει μία λεπτομέρεια που δεν φαινόταν στην παλιά με τη μικρή χρονική διαφορά και ταυτίζει αμέσως τη θέση αφού μας δίνει τελικά επιπλέον στοιχεία στο σαχνισί της ΒΑ γωνίας. α) Το άνοιγμα που φαίνεται και β) μια μικρή οπή και λεπτομέρειες στο ξύλο που αποτελούν μοναδικότητες. Όλα αυτά τα στοιχεία συνθέτουν την ταύτιση και αναβιώνουν ένα μικρό κομμάτι της χαμένης πόλης.
Είδαμε πρόσφατα τα ζωγραφιστά βουβάλια του Paul Jouve, ευκαιρία να δούμε και μερικά από τα «μοντέλα», σε φωτογραφία που έβγαλε τον Μάρτιο του 1916 ο Σαρλ Νταριέ- ο Οπερατέρ KD της Γαλλικής Στρατιάς- στην περιοχή της Ιστιρά.
Πηγή: https://www.pop.culture.gouv.fr
Οι πινακίδες μας δίνουν το ακριβές σημείο: από τη γωνία της με την Ολυμπίου Διαμαντή βλέπουμε κυρίως την Βίκτωρος Ουγκώ προς την οδό Βεροίας. Ο φωτογράφος έχει στην πλάτη του το τζαμί της Λόντζας
Στην αεροφωτογραφία -πριν τη φωτιά- σημειώνονται η θέση του Νταριέ και τα κτίρια που βλέπουμε.
Το συγκεκριμένο οικοδομικό τετράγωνο μισοκάηκε, ενώ τα γύρω οικοδομικά τετράγωνα παρέμειναν ανέγγιχτα.
Το βελάκι δείχνει πάλι την Βίκτωρος Ουγκώ.
Η ώρα της καταστροφής του αποτυπώθηκε επίσης σε αεροφωτογραφία.
Η Αελλώ άνοιξε και παρέμεινε κινηματογράφος έργων Α' προβολής, μέχρι τουλάχιστον το 1981, σύμφωνα με τα διαθέσιμα ηλεκτρονικά φύλλα της Μακεδονίας.
Αν και του κέντρου, ένας κινηματογράφος σχετικά απόκεντρος, ήταν και η ανηφοριά στη μέση, είχε έναν χαρακτήρα σινεμά της γειτονιάς. Όταν όμως πρωτάνοιξε 1-12-1963, απευθυνόταν σ' ένα μεγαλύτερο κοινό, πιο λίγοι οι κινηματογράφοι πρώτης προβολής τότε. Λίγα μόλις χρόνια αργότερα είχαν υπερδιπλασιαστεί.
Θέσεις 486 σύμφωνα με τον ιστότοπο cinemahellas.blogspot δεν τον θυμάμαι ποτέ γεμάτο (Ο Χάρης Βάρβογλης τον θυμάται να έχει πολύ κόσμο σε μια ταινία των Beatles, μάλλον το “A hard day's night”). Τον φωτογράφισα αρχές του 1991, είχε ήδη αναστείλει την λειτουργια του, το σουπερμάρκετ που το διαδέχτηκε δεν είχε ακόμα εγκατασταθεί.
Στις 30 Νοεμβρίου ένας μικρός χάρτης στην Μακεδονία κρίθηκε απαραίτητος για τον προσανατολισμό των θεατών.
Ο κινηματογράφος το 1991
“Πού είναι η Αελλώ;” αναρωτιέται το διαφημιστικό δίστηλο.
Για πρώτη φορά εμφανίζεται το όνομα του νέου κινηματογράφου στις 22 Νοεμβρίου
Στις 23 Νοεμβρίου δεσποινίδες και νεαρός ζητούνται για τα απαραίτητα της λειτουργίας του
Στην λίστα των κινηματογράφων εμφανίζεται στις 3 Δεκεμβρίου ημέρα Τρίτη. Δευτέρα η εφημερίδα δεν κυκλοφορούσε, την ημέρα της έναρξης, Κυριακή, δεν αναφερόταν. Δεν πρόλαβαν ή αμέλησαν ίσως.
Το έργο με το οποίο έγινε η έναρξη
Τις ημέρες εκείνες έγινε η κηδεία του Τζον Κένεντυ. Ένα πρόσθετο “ζουρνάλ” σε κάποιους κινηματογράφους. Το (σινεμά) Αελλώ ήταν μέσα σ'αυτούς
Η σχετική αγγελία των εγκαινίων 3-12-1963
Τα πραγματικά όμως εγκαίνια έγιναν το πρωί και όχι το απόγευμα. Η κινηματογραφίκή λέσχη της “Τέχνης” είχε έρθει σε συμφωνία με τον ιδιοκτήτη και χρησιμοποιούσε για κάποιο διάστημα την αίθουσα του κινηματογράφου για τις δικές της προβολές.
Το κορίτσι με τα χρυσά μάτια του Jean-Gabriel Albicocco (La fille aux yeux d'or, ταινία του 1961, η πρώτη του μεγάλου μήκους), ήταν το έργο που πρωτοπροβλήθηκε στην οθόνη του Αελλώ.
Τίτλος φωτογραφίας που παρουσιάζεται στο βιβλίο ʺVanishing Thessalonikiʺ, (Η Θεσσαλονίκη που χάνεται), σελ. 36 (έκδοση της Τράπεζας Continental του 1982)
Μία αταύτιστη εκκρεμότητα από το παρελθόν κλείνει με την ανάρτηση του Platon Kleanthidis ο οποίος στην ουσία συσχετίζει τη φωτογραφία του βιβλίου στην οδό Πρωτέως 3 λίγο ψηλότερα από την πλατεία Καλλιθέας στην άνω πόλη.
Από την κάποτε υπέροχη (και ακόμα σχετικά καλά διατηρημένη) οδό Θεοφίλου έχουμε δει αρκετές φωτογραφίες από το 1950 και μετά. Ελάχιστες όμως από πιο πριν. Συμπληρώνουμε κάπως την έλλειψη με δύο ακόμα αποτυπώσεις του δέντρου που είδαμε τις προάλλες
(εδώ: https://archive.saloni.ca/1829).
Οι φωτογραφίες του René Bénézech τραβήχτηκαν το 1917 και ανήκουν στην συλλογή του Musée du quai Branly. Έχουν δημοσιευτεί ξανά σε αντίστοιχες σελίδες από τον Στέφανο Πασβάντη και την Λίζα Κουτσαπλή, αλλά είναι κρίμα να λείπουν από τον χάρτη μας.
Από την μέση της οδού Θεοφίλου προς τα δυτικά, βλέπουμε τα ξερά κλαδιά του δέντρου να διαγράφονται με φόντο το σπίτι που υπάρχει ακόμα στην συμβολή της με την Επιμενίδου.
Ο René Bénézech φωτογραφίζει προς την ίδια κατεύθυνση από λίγο πιο ανατολικά. Στο βάθος, οι δυο μουσουλμάνες της προηγούμενης λήψης έχουν φτάσει πλέον στο δέντρο. Το σπίτι στην συμβολή με Επιμενίδου το έχουμε δει σε ενδιάμεσες εποχές εδώ: https://archive.saloni.ca/1099
Και την πορεία ενός σπιτιού που βλέπουμε και στις δυο φωτό στο νότιο πεζοδρόμιο την είχαμε δει εδώ: https://archive.saloni.ca/929
Οκτώβριος 1916. O «Οπερατέρ Τ» του Γαλλικού Τομέα Φωτογραφιών αποτυπώνει ένα σημείο από το οποίο έχουμε ελάχιστες φωτογραφίες πριν την φωτιά και μας δείχνει μια αυλή κι ένα σπίτι στην Αριστοτέλους, σχεδόν στην συμβολή της με Ευσταθίου Θεσ/νίκης. Δηλαδή, με τα τωρινά ονόματα δρόμων της αλλαγμένης ρυμοτομίας, στην Ολύμπου με Τάσκου Παπαγεωργίου.
Πηγή: https://www.pop.culture.gouv.fr
Μια κοπελίτσα ποζάρει ακουμπισμένη σ’ ένα δέντρο (μουριά, αν δεν κάνω λάθος). Αριστερά, δυο πιτσιρίκια στέκονται δίπλα στην πόρτα που, με δυο σκαλάκια, βγάζει στον δρόμο. Η αυλή, αν και κάπως κακοτράχαλη, είναι στρωμένη, ενώ κάτω-κάτω διακρίνεται ένα ‘σκάμμα’ με πλάκες τριγύρω. Κατά πάσα πιθανότητα, στέρνα. Όπως και να ‘χει, αυτό είναι που μας οδηγεί στον συσχετισμό που τοποθετεί την φωτογραφία, καθώς από μόνη της η λεζάντα δεν αρκεί: «Θεσσαλονίκη. Στους δρόμους της πόλης. Η τουρκική συνοικία Τεκίκ. Παλιό μοναστήρι», γράφει, και στον Β. Δημητριάδη δεν βρίσκουμε τίποτα για «Τεκίκ». Δεν θα είναι η πρώτη φορά που τα γαλλικά αρχεία κάνουν κάποιο λάθος στην λεζάντα. Πρώτη αντίδραση ότι θα μπορούσε να μην είναι καν στην Θεσσαλονίκη.
Η ίδια λεζάντα όμως βρίσκεται και σε άλλη φωτογραφία της πηγής. Κι εδώ βλέπουμε όχι μόνον την ίδια κοπελίτσα, που θα μπορούσε να ποζάρει για τον φωτογράφο σε άλλο σημείο, αλλά -το σημαντικότερο- και την άλλη πλευρά της ‘στέρνας’. Δίπλα από την είσοδο του μνημείου που ο κ. Αθ. Νικόπουλος ταυτοποίησε πριν χρόνια ως «Τεκέ Κουραχανέ», που κατά Β. Δημητριάδη σημαίνει Οίκος Αναγνώσεως του Κορανίου.
Οι μόνες γνωστές κοντινές φωτό του κτιρίου προ φωτιάς είναι, νομίζω, η προηγούμενη και αυτή εδώ. Και οι δυο δείχνουν την είσοδό του με τον μικρό θόλο.
Στον πίνακα της Μουφτείας Θεσσαλονίκης για τα «κατά την πυρκαϊάν της 5ης Αυστούστου 1917 αποτεφρωθέντα Κοινοτικά Καθιδρύματα» το κτίριο εμφανίζεται στο νούμερο 7 ως ημίκαυστο. Και πράγματι το βλέπουμε σε αρκετές πανοραμικές φωτογραφίες μετά τη φωτιά. Απ’ αυτές, ξέρουμε ότι η είσοδός του βρισκόταν στην δυτική πλευρά. Και έτσι, με τη βοήθεια της στέρνας, μπορούμε να τοποθετήσουμε το σπίτι που φαίνεται στο βάθος της αρχικής φωτογραφίας στα «βόρεια», δηλαδή στην Αριστοτέλους/Ολύμπου, και να το εντοπίσουμε στην φωτογραφία των Schultz & Barnsley, πάνω από 25 χρόνια νωρίτερα. Το βλέπουμε εδώ σημειωμένο με κίτρινο και δίπλα του προς τα αριστερά τον θόλο του Κουραχανέ.
Ο φάρος στο Αγγελοχώρι, πάλι από την περίοδο του Α' Παγκοσμίου.
Δεν φαίνεται όλος αλλά μάλλον δεν υπάρχει το βοηθητικό κτίριο, όπως είδαμε και σε προηγούμενη εικόνα (https://archive.saloni.ca/1830).
Υπάρχει μια μικρή περίεργη ιστορία-ενέκδοτο σχεδόν- της κατάκτησης της Μακεδονίας από την Ελλάδα που αφορά την εταιρεία των Φάρων.
Ο φάρος κατασκευάστηκε από την Γαλλική εταιρεία Collas & Michel, που είχε τον τίτλο «Administration générale des Phares de l'Empire ottoman», δηλαδή «Γενική αρχή των φάρων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας» και η οποία συχνά αναφέρεται ως Εταιρεία Οθωμανικών Φάρων. Η εταιρεία δεν ασχολήθηκε αποκλειστικά με την κατασκευή των Φάρων αλλά είχε αναλάβει και την λειτουργία τους.
Το 1911 ο διοικητής του φρουρίου στο Καραμπουρνού αφαίρεσε μια σημαδούρα, χωρίς να συμβουλευτεί την Εταιρεία, η οποία βρισκόταν σε όχθη του Αξιού, στην είσοδο του λιμανιού της Θεσσαλονίκης. Η Εταιρεία προσέφυγε κατά των στρατιωτικών αρχών του φρουρίου επειδή πραγματοποίησαν αυτήν την αφαίρεση χωρίς τη δέουσα προσοχή, ζητώντας αποζημίωση από το Οθωμανικό Ναυαρχείο, τον Οκτώβριο του 1911.
Το Ναυαρχείο φαίνεται ότι αναγνώρισε την ευθύνη του σε επιστολή που απηύθυνε στην Εταιρεία στις 30 Ιουλίου 1912, αλλά η πληρωμή του χρέους παρέμεινε σε εκκρεμότητα ως τους Βαλκανικούς πολέμους. Μετά την λήξη των Βαλκανικών πολέμων η Εταιρεία διεκδίκησε την αποζημίωση από την Ελληνική Κυβέρνηση! Μάλιστα το ποσό της οφειλής (αν κατάλαβα καλά) ήταν 250 $ (δολάρια Αμερικής)!!!
Δεν κατάλαβα ποιο ήταν το τέλος της υπόθεσης, διαβάζοντας το κείμενο εδώ: http://translex.uni-koeln.de/262150/_/affaire-relative-%c3%a0-la-concession-des-phares-de-l%e2%80%99empire-ottoman-24-27-july-1956-in:%c2%a0recueil-des-sentences-arbitral-volume-xii-pp-165-269/?fbclid=IwAR04_H9M7HobeI-iZ800fwbSUoqiXtnLUoztqodxQbBUhitHWlcpkX_3msE
Αλλά και αν τους δώσαμε εμείς τελικά τα 250 δολάρια, χαλάλι τους!
Αναρωτιέμαι αν τα πυροβόλα που βλέπουμε εδώ ήταν αυτά που μεταφέρθηκαν στο Καραμπουρνού από το Φετχι-Μπουλέντ.
Άλλη μία πρωτοεμφανιζόμενη κρήνη, μία υπόθεση για το σημείο που βρισκόταν, και λίγα λόγια για τον φωτογράφο της: τον Οπερατέρ Kj, κατά κόσμον Πώλ Ζουβ (Paul Jouve), που την απαθανάτισε στις 15/4/1916, σύμφωνα με την πηγή [https://www.pop.culture.gouv.fr].
Πετρόκτιστη και πιο ‘βαθιά’ απ’ όσες έχουμε δει ως τώρα, η κρήνη αυτή βρίσκεται σε δρόμο ελαφρά ανηφορικό, με κυβόλιθους και πεζοδρόμιο. Είναι, μάλιστα, κάπως λοξή σε σχέση με το πεζοδρόμιο. Δίπλα της βλέπουμε το «Καφεκοπτείον/πιπεροτριβείον» του Αρμένη Πραμγιάν (ή Πραμπιάν). Καμία από τις δύο εκδοχές του ονόματος δεν έχει βρεθεί προς το παρόν στην αποδελτίωση για να μας δώσει τη λύση. Ο συνδυασμός όμως του μαγαζιού με το είδος του δρόμου παραπέμπει στο κέντρο.
Παρόμοια χαρακτηριστικά δείχνει να είχε μια βρύση που διακρίνουμε μετά τη φωτιά του ’17, στην Αγίου Νικολάου λίγο πάνω από την Εγνατία – στο πλάι του τζαμιού Σουλεϊμάν. Την βλέπουμε εδώ σε ζουμ από φωτογραφία Γάλλου στρατιωτικού που αναρτήθηκε από τον κ. Σιδηρόπουλο στις ΠΦΘ. Η βρύση δείχνει αρκετά βαθιά, και σίγουρα κάπως λοξή. Παρά τα χαλάσματα, φαίνεται ότι η Αγ. Νικολάου είχε κάποιο είδος -στενότατου- πεζοδρομίου, και βέβαια είχε κυβόλιθους. Η φωτό δεν είναι τόσο καθαρή ώστε να μπορέσουμε να την ταυτίσουμε πέρα από κάθε αμφιβολία (π.χ. από την τοιχοδομή), αλλά μοιάζει μια αρκετά πιθανή υπόθεση
Από άλλες φωτογραφίες πριν τη φωτιά, όπως αυτή του Φρέντρικ Μουρ, ξέρουμε ότι γύρω από το τζαμί Σουλεϊμάν (όπως κι από άλλα τζαμιά) υπήρχαν μαγαζιά, και ο Β. Δημητριάδης αναφέρει ότι υπήρχε βρύση στο τζαμί Biyikli Suleiman Aga, όπως ήταν το πλήρες όνομά του, που έπαιρνε νερό από το υδραγωγείο του Λεμπέτ (σ. 431), χωρίς να την αναφέρει όταν περιγράφει την Εγνατία. Άρα ίσως βρισκόταν στο πλάι.
Ενισχυτικό της υπόθεσης είναι ότι, σύμφωνα με την πηγή, ο Πωλ Ζουβ εκείνη και την επόμενη μέρα (15 κ 16 Απριλίου 1916) φωτογράφιζε στο Καπάνι, στην Αχειροποιητο, και στην Εγνατία προς το Σουλεϊμάν, που βλέπουμε εδώ. Ήταν στην περιοχή, λοιπόν.
Το 1957 ο Ολλανδός Cas Oorthuys βρίσκεται στην πόλη μας και γοητεύεται από πρόσωπα και συμπεριφορές. Αφιέρωσε χρόνο και την ματιά του στην ηλικιωμένη γυναίκα που έμενε σ' ένα λιθόκτιστο, Ηρακλείου 3 στην πάνω πόλη, λίγο κάτω από την βρύση των γύφτων. Τοποθετήθηκε από τον Αθ. Νικόπουλο στις ΠΦΘ.
Εννοείται ότι παίρνει την θέση της στον χάρτη μας.
Οι φωτογραφίες του βρίσκονται στο Ολλανδικό Φωτογραφικό Μουσείο, στο Ρότερνταμ.
Βρισκόμαστε στην γωνία Κάστορος με Ηρακλείου 1. Το σπίτι που φωτογράφισε ο Cas Oorthuys είναι αριστερά, αμέσως μετά την στροφή. Εδώ δεν διακρίνεται. Η βρύση των γύφτων στο βάθος.
Από το αρχείο του Χρήστου Κηπουρά.
Από αυτήν την λήψη (https://archive.saloni.ca/1238) φαίνεται το σπίτι
Η συσχέτιση εδώ.
Ο Cas Oorthuys άφησε πίσω του 500.000 φωτογρταφίες. Πολλές απ αυτές βρίσκονται στο Φωτογραφικό Μουσείο. Εδώ στα 1964.