Η Θεσσαλονίκη και ο Εμίλ Ζολά (μέρος Β’)
…με την συνέχεια της παρουσίασης του άλμπουμ, δημοσιεύματα, αλληλογραφία, τις δωρεές από τη Θεσσαλονίκης για το μνημείο Ζολά και την πρωτοβουλία για τη δημιουργία «κλίνης Ζολά» στο Νοσοκομείο Χιρς
Από την Μάρα Νικοπούλου
Το πρώτο μέρος εδώ:
https://archive.saloni.ca/1508
Facebook:
https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=975281512961482&id=204212503401724
H σειρά της Καμάρας με λεζάντα που την χαρακτηρίζει «Θριαμβική αψίδα του Κωνσταντίνου», όπως την έχουμε συναντήσει και σε κάποιες κάρτες.
Εδώ υπογράφουν κυρίως άνδρες -αλλά και τουλάχιστον μία γυναίκα: η Μαρία Ζαμπέλλι, σύζυγος του δημιουργού του άλμπουμ.
Για την επόμενη σελίδα ένας ραββίνος και το Σατώ Μον Μπονέρ, για το οποίο προφανώς καμάρωνε η πόλη. Υπενθυμίζουμε ότι εκείνα τα χρόνια (1898) ιδιοκτήτης ήταν πια ο Δ. Ιωαννίδης Τσακιρντέκης.
Το άλμπουμ παραδόθηκε στον Ζολά στις 12 Μαΐου, κι εμείς το μαθαίνουμε πρώτα από την Aurore.
«Οι πέντε εκπρόσωποι της Επιτροπής της Θεσσαλονίκης παρέδωσαν χτες στον κ. Ζολά το εκπληκτικό άλμπουμ για το οποίο γράψαμε τις προάλλες. Τους συνόδευε ο διευθυντής μας, ο Βων.
Ο κ. Καράσσο, επικεφαλής των εκπροσώπων, εκφώνησε αυτόν τον λόγο:
‘’Δάσκαλε,
Η Θεσσαλονίκη μού έκανε την μεγάλη τιμή να με ορίσει να σας προσφέρω αυτό το άλμπουμ που σας αφιερώνει με σεβασμό και βαθύ θαυμασμό για το πρόσωπό σας.
Τούτη η τιμή με κολακεύει πολύ, τόσο που νιώθω σχεδόν ανίκανος να σας εκφράσω τον σεβασμό που έχω για σας.
Δεν θα μπορούσα να είμαι πιο ευτυχισμένος με την ανάθεση αυτής της αποστολής που μου επιτρέπει να ικανοποιήσω την πιο μεγάλη μου φιλοδοξία: να σας δω και να σας σφίξω το χέρι εξ ονόματος των συμπολιτών μου’’.
Ακολούθως, ο κ. Σ. Λεβύ, σε μια ομιλία γεμάτη πάθος, τίμησε τον συγγραφέα που αφιερώθηκε στον αγώνα για την ανθρωπιά, την αλήθεια και τη δικαιοσύνη».
Είναι πολύ πιθανό, η Aurore να έφτασε στο πρακτορείο της Θεσσαλονίκης πριν καν κυκλοφορήσει η JdS στις 19/5 με το (πολύ πιο αναλυτικό, βέβαια) ρεπορτάζ που ακολουθεί -γραμμένο στις 14/5 και υπογεγραμμένο ξανά από τους Καράσσο και Λεβύ …
… Με τίτλο «ΤΟ ΑΛΜΠΟΥΜ ΣΤΟΝ ΖΟΛΑ», αναφέρει ποιοι αποτελούσαν την επιτροπή (οι ασκούμενοι γιατροί Ζαντόκ και Γκεσουά, ο φοιτητής Νομικής Αντρέ Λεβύ, ο φοιτητής Φιλολογίας Σαμ Λεβύ και φυσικά ο Καράσσο). Ο Bων από την Aurore είχε φτάσει νωρίτερα.
Περίμεναν μια πιο επίσημη υποδοχή που θα τους έφερνε σε αμηχανία, αλλά ο Ζολά ήταν εξ αρχής εγκάρδιος και ένιωσαν άνετα.
Ο Ζολά ξεφυλλίζει το άλμπουμ και η έκπληξή του μετατρέπεται σε συγκίνηση. Τον αγγίζουν βαθιά όσα έγραψε η πένα του Σούτο στη β’ σελίδα, σχολιάζει τις εικόνες και μιλάει για την Ανατολή και την όμορφη χώρα μας ‘τόσο λίγο γνωστή στους Δυτικούς’. «Τι ωραία σπουδή θα μπορούσε κανείς να γράψει για την γητεύτρα Ανατολή!» «Την σκέφτομαι, συχνά», «ποιος ξέρεις, ίσως κάποτε…», λέει στον Βων. Εκθειάζει το ταλέντο του Ζαμπέλλι και όταν τελειώνει το ξεφύλλισμα αναφωνεί συγκινημένος: «Αυτό το άλμπουμ είναι το καλύτερο απ’ όσα έχω λάβει!»
Ο Καράσσο εκφωνεί τον λόγο που διαβάσαμε πριν στην Aurore, κι όταν φτάνει στο τέλος, «ο Ζολά του απλώνει τα χέρια και με φωνή, αλλοιωμένη από τη συγκίνηση, του λέει ‘Μα όχι! Αφήστε με να σας αγκαλιάσω, με συγκινήσατε μέχρι δακρύων και δεν ξέρω πώς να σας το εκφράσω’. Και σε κείνο το σημείο, αγκαλιάζει τον κ. Καράσσο.
Ήταν μια αξέχαστη στιγμή. Μια ανείπωτη αίσθηση πλημμύρισε τις καρδιές μας».
Μετά παίρνει τον λόγο ο Σαμ Λεβύ. Η εφημερίδα, λόγω χώρου, δεν μπορεί να βάλει όλο το κείμενο, βάζει όμως το κύριο απόσπασμα (ήδη τεράστιο).
«Ποιος ήσασταν εσείς για να εκτεθείτε με τέτοιον τρόπο σε αχρείες προσβολές, να αντιμετωπίσετε το αυξανόμενο κύμα ασυνείδητων και δειλών;
Ήσασταν πάντα γεμάτος δίψα για τα ιδανικά, γεμάτος αγάπη για την ανθρωπότητα. Τα έργα σας είναι γεμάτα με αυτά τα αισθήματα που εκφράζονται με τη δύναμη και την ένταση που χαρακτηρίζει το εξαιρετικό ταλέντο σας. Τα εκφράσατε στις σαφείς, υπερήφανες και αξιοθαύμαστες σελίδες σας που θα παραμείνουν στα χρονικά της ιστορίας· θυσιαστήκατε για να αφοσιωθείτε σ’ ένα έργο για την ανθρωπιά, την αλήθεια και τη δικαιοσύνη. Παραμείνατε πιστός στον ρόλο σας του γνήσιου κοινωνιολόγου, προσθέτοντας κι αυτό το κόσμημα στο μνημειώδες έργο σας.
Γράψατε επίσης αυτή την διάσημη πλέον φράση που θα βρει τη θέση της στις μέγιστες των εθνών: Η αλήθεια πήρε το δρόμο της, τίποτα δεν την σταματά.
Πράγματι, Δάσκαλε, την βλέπουμε όλοι αυτή την αλήθεια να έρχεται, προχωράει με αργό βήμα, ωστόσο προχωράει -μεγαλειώδης, σεβάσμια, με φωτοστέφανο, όπως ταιριάζει σε μια σπουδαία βασίλισσα. Και την ημέρα που θα καταφθάσει, σκορπώντας φως στα σκοτάδια, εκείνη τη μέρα, Δάσκαλε, όλοι θα θυμόμαστε ότι εσείς ήσασταν ο ακάματος εργάτης της νίκης και η οικουμένη ολόκληρη θα εκτιμήσει το κυκλώπειο έργο που αναλάβατε προκειμένου να φτάσετε σ’ αυτόν τον λαμπρό θρίαμβο».
Ο Ζολά αγκαλιάζει τον Λεβύ, τον ευχαριστεί με λίγα λόγια, τους χαιρετάει όλους δια χειραψίας και τους συνοδεύει μέχρι κάτω, ευχαριστώντας τους ξανά.
Mία μουσουλμάνα και η Κρήνη Χαμιδιέ -το Σιντριβάνι, άλλο ένα καμάρι της πόλης.
Στην εφημερίδα πράγματι δεν δημοσίευσαν ολόκληρη την ομιλία του Λεβύ. Την έδωσαν όμως στον ίδιο τον Ζολά και υπάρχει στο αρχείο της αλληλογραφίας του.
Ξεκινούσε με περιγραφή της Θεσσαλονίκης:
“Εκεί μακριά, στην ακρη του αρχιπελαγους, απεναντι απ’ τον Όλυμπο, απ’ την πλευρα που ανατελλει ο ήλιος, υψώνεται η πόλη της Θεσσαλονίκης, με τα άσπρα σπίτια της και τους μιναρέδες που η σιλουέτα τους διαγράφεται στο γαλάζιο φόντο του ουρανο […]»
Στη συνέχεια τη συνέδεε με την Γαλλία:
«…Αλλά η καρδιά των Θεσσαλονικέων ήταν πάντα προσκολλημένη στη Γαλλία -του παρελθόντος, την ευγενή, γενναία και ιπποτική Γαλλία, για την οποία οι Ανατολίτες πάντα λάτρευαν». Ξαφνικά, όμως, η Γαλλία έκανε το αδιανόητο και τους πάγωσε την καρδιά. Μέχρι που η γενναία κραυγή του Ζολά αντήχησε στα τέσσερα σημεία του ορίζοντα. Ο ίδιος όμως δέχτηκε επίθεση.
Ο Λεβύ συνέχιζε με το κομμάτι που είδαμε πριν δημοσιευμένο, και κατέληγε πάλι στη Γαλλία και στην τεράστια υπηρεσία που προσέφερε ο Ζολά «στην όμορφη Γαλλία που παρόλ’ αυτά αγαπάμε και που θα είμαστε ευτυχείς να την ξαναδούμε σπουδαία, γενναία και γενναιόδωρη, όπως παλιά -να αγαπάει την αληθινή ελευθερία, την αληθινή ανεκτικότητα, την αληθινή δικαιοσύνη».
Σ’ αυτά τα τελευταία αναφέρεται και ο Ζολά στην ευχαριστήρια επιστολή του, δυο μέρες μετά -στις 14/5/1898.
«Μετά την παραλαβή του Άλμπουμ που έστειλαν οι κάτοικοι της Θεσσαλονίκης στον Εμίλ Ζολά και που ο κ. Σ. Καράσσο επιφορτίστηκε να μεταφέρει στο Παρίσι, ο Εμίλ Ζολά έστειλε στην Επιτροπή της Θεσσαλονίκης απέστειλε ευχαριστήρια επιστολή, την οποία δημοσιεύουμε παρακάτω:
Αγαπητοί κύριοι,
Σας παρακαλώ να πείτε σε όλους τους κατοίκους της Θεσσαλονίκης που υπέγραψαν στο άλμπουμ που μου προσφέρατε εκ μέρους τους, να πείτε σε όλους τους συμπατριώτες σας πόσο συγκινημένος και περήφανος αισθάνθηκα με αυτή την τιμή που μου κάνατε εν μέσω του πικρού αγώνα που δίνω ακόμα.
Αυτό το άλμπουμ που συγκεντρώνει [άτομα από] όλες τις θρησκευτικές πεποιθήσεις, αυτό το άλμπουμ με τον πλούτο του, τις φίνες μινιατούρες του, όπου λάμπει ο ήλιος της Ανατολής, μου φέρνει, σαν μια πλημμύρα από φως, γαλήνη και κουράγιο.
Σας ευχαριστώ που δεν απελπίζεστε, που πιστεύετε όπως κι εγώ στην αλήθεια και την δικαιοσύνη.
Μα, πάνω απ’ όλα, μην χάνετε την ελπίδα σας για την Γαλλία. Παραμένει πάντα το μέγα γενναιόδωρο έθνος, και θα δείτε ότι σύντομα θα καταπλήξει τον κόσμο με την αφύπνιση της ψυχής της, όπου το πάθος για τις ευγενείς αξίες δεν έχει πάψει να καίει.
Με αδελφικούς χαιρετισμούς.
Παρίσι 14 Μαΐου ’98
Εμίλ Ζολά»
Μέχρι να φτάσει στη JdS και να δημοσιευτεί στις 23/5, έχει έρθει και τη μέρα που ξαναρχίζει η δίκη του Ζολά. Με πολλά μέτρα προστασίας, αστυνομία κ.λπ. για να αποφευχθούν οι προηγούμενες ασχημίες.
Εννοείται ότι η JdS θα παρακολουθεί το επόμενο διάστημα στενότατα όλη τη διαδικασία της δίκης (αυτής και των επόμενων), αλλά και γενικότερα τον Ζολά. Αναγκαστικοί πλειστηριασμοί, αυτοεξορία αλλά και ταξίδια, δημοσιεύματα γύρω από οτιδήποτε τον αφορά βρίσκουν το δρόμο τους για τις σελίδες της και το αναγνωστικό κοινό της Θεσσαλονίκης.
«Στα περίχωρα της πόλης» η λεζάντα μιας κάπως φανταστικής σύνθεσης.
Ξεχωρίζουμε δυο στοιχεία: την επιλογή να βάλει σε πρώτο πλάνο τα σημάδια εκσυγχρονισμού (τους «πυλώνες») και δύο ακόμα υπογραφές γυναικών, της Κορίν Μπαγιονά και της Ελβίρας Παλόμπο -πιθανόν να έχει και άλλες που δεν αναγνωρίζονται σαφώς.
Για το τέλος του άλμπουμ -όχι, όμως, και του αφιερώματος-, οι υπογραφές της Οργανωτικής Επιτροπής (Φελίξ Αμάρ, Σ. Καράσσο, ; Κοέν, Βικτόρ Σιακύ, Λ. Σούτο) με ακουαρέλα της μαρμάρινης αποβάθρας [την είχαμε δει εδώ https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=967833177039649&id=204212503401724].
Και το οπισθόφυλλο με το περίτεχνο ασημένιο κούμπωμα, σχεδιασμένο πάλι από τον Ζαμπέλλι, ο οποίος…
Στην αλληλογραφία του Ζολά περιέχονται δύο γράμματα του Ζαμπέλλι από τον Ιούνιο 1898.
Στο πρώτο (15/7/1898) ο Ζαμπέλλι ζητάει συγγνώμη για την αδιακρισία του, αλλά επιθυμεί διακαώς να έχει μια φωτογραφία του. Του είχαν αναθέσει το άλμπουμ και προσπάθησε πολύ να αποδώσει τα χαρακτηριστικά του. Έστω όχι τέλεια -ζει στη Θεσσαλονίκη, βλέπετε, και δεν είχε τα κατάλληλα μέσα, όπως αν ζούσε στο Παρίσι. Θα μπορούσε ο Ζολά να του στείλει μία φωτό του;
Στο δεύτερο, με ημερομηνία 28/6/1898, μαθαίνουμε εμμέσως και την αντίδραση του Ζολά στην πρώτη επιστολή:
Όχι μόνον έστειλε στον Ζαμπέλλι μια θαυμάσια φωτογραφία του εκπληρώνοντας την πιο βαθιά του επιθυμία, αλλά μπήκε και στον κόπο να του γράψει και μερικές γραμμές. Ο Ζαμπέλλι είναι περήφανος, συγκινημένος, βαθιά ευγνώμων, κι ενώ στην πρώτη επιστολή υπέγραφε ως «Ζαμπέλλι, καθηγητής σχεδίου στην Ιταλική Σχολή», στη δεύτερη υπογράφει ‘ο θαυμαστής σας’.
Τον Οκτώβριο 1898, με την μορφή γράμματος του Σαμ Λεβύ προς τον Καράσσο και τίτλο «Ένα ιστορικό πλέον τραπέζι», η JdS ενημερώνει για την έκβαση του αναγκαστικού πλειστηριασμού στο σπίτι του Ζολά, υπενθυμίζει το άλμπουμ και κάνει ένα «αστειάκι» που δείχνει πόσο διαχρονικά είναι κάποια πράγματα...
«Αγαπητέ μου Σαμ,
Σίγουρα διάβασες για τον πλειστηριασμό που έγινε στου Δασκάλου Ζολά από την διαβόητη τριάδα Μπελόμ, Κουάρντ και Βαρινάρ [οι τρεις γραφολόγοι που μήνυσαν για συκοφαντία τον Ζολά και τους επιδικάστηκε αποζημίωση]. Θα ξέρεις επίσης ότι η μόνη αγορά έγινε από τον κ. Φασκέλ: ένα τραπέζι, στυλ Λουδοβικου XIII, στην τιμή των 32000 φράγκων.
Το θυμάσαι το τραπέζι; Όχι! Ε, άσε με να σου το θυμίσω.
Τη μέρα που μαζί με […] πήγαμε στου Εμίλ Ζολά να του παραδώσουμε το άλμπουμ που του έστελνε η πόλη της Θεσσαλονίκης […] μας παρακάλεσαν να περιμένουμε σ’ ένα σαλονάκι, μπαίνοντας αριστερά…»
«Αυτό είναι που αγόρασε ο εκδότης Φασκέλ, προσωπικός φίλος του Δασκάλου [Ζολά] , για το ευτελές πόσο των 32.000 φράγκων. Αν ξέραμε τι μοίρα θα είχε αυτό το επιπλάκι, θα είχαμε χαράξει τα αρχικά μας με σουγιά. Σωστά;», προσθέτει ο Λεβύ το αστειάκι του. Για να μην αναρωτιόμαστε πόσο παλιές είναι οι ρίζες των γκράφιτι…
[Για την ιστορία: την «ακριβή αγορά»ενός και μόνο επίπλου την είχε συνεννοηθεί ο αυτοεξόριστος τότε Ζολά με τους φίλους του, προκειμένου να καλυφθεί το ποσό της αποζημίωσης χωρίς να διαλυθεί όλο το σπίτι του].
Από αυτό το δημοσίευμα, κρατάμε επίσης ότι αναφέρει ξανά ότι το άλμπουμ στάλθηκε από «την πόλη της Θεσσαλονίκης». Θα μας χρειαστεί για το επόμενο.
Ο Λεβύ συνεχίζει το γράμμα του περιγράφοντας την αίθουσα αναμονής (έχει πίνακες και γκραβούρες, ένα μεγάλο τραπέζι προς το παράθυρο, πολυθρόνες κι ένα μικρότερο τραπέζι από καρυδιά.
Πρόκειται πάντως σχεδόν σίγουρα για το τραπεζάκι της φωτογραφίας (1895, πάλι από τον Ναντάρ) καθώς το περιγράφει «μακρόστενο, με πόδια σπιράλ».
Ο λόγος που το πρόσεξε τόσο πολύ ο Λεβύ; Σ’αυτό ακουμπούσε ο Ζολά για να γράψει την αφιέρωση που έστειλε στην JdS.
Στις 21-11-1898, μαθαίνουμε ότι στο Παρίσι και τις Βρυξέλλες κυκλοφόρησε ένας χοντρός τόμος με τις αφιερώσεις στον Ζολά, με την άποψη «σπουδαίων δημοσιογράφων για την ηρωική πράξη του συγγραφέα του ‘Κατηγορώ’». Περιέχει επίσης τα τηλεγραφήματα απ’ όλον τον κόσμο και τα συγχαρητήρια.
Κι εδώ αρχίζει το ενδιαφέρον για εμάς: «Δεν ξεχνάμε ότι ένα κομμάτι της Θεσσαλονίκης έστειλε στον Ζολά ένα εξαιρετικό άλμπουμ. Με την ευκαιρία, ορίστε τι διαβάζουμε στη σελίδα 111 του ‘Τόμου με τις αφιερώσεις’.
‘Ως δείγμα εκτίμησης και θαυμασμού, μία ομάδα νέων της Θεσσαλονίκης προσέφεραν στον Εμίλ Ζολά ένα εξαιρετικό άλμπουμ με 19 σελίδες, με ζωγραφιές του κ. Ζαμπέλι που αναπαριστούν την ύπαιθρο, τη θάλασσα, τον Όλυμπο, τον διάσημο Λευκό Πύργο της παλιάς πόλης. Ο ζωγράφος στο έργο αυτό δείχνει όλο το ταλέντο του. Το άλμπουμ είναι δεμένο θαυμάσια και φέρει στο κάλυμμά του ένα ασημένιο κλαδί δάφνης με αξιοσημείωτο σχέδιο. Αρχίζει με το πορτραίτο του διάσημου συγγραφέα και ακολουθεί η αφιέρωση από του κ. Σούτο και όλες οι υπογραφές των δωρητών’».
[Παρεμπιπτόντως ο τόμος αυτός ανατυπώθηκε το 2012 και ως συγγραφείς αναφέρει την Σεβερίν και τον Πωλ Αλεξίς. Κυκλοφορεί ακόμα, και προφανώς ακόμα σε κάποια σελίδα του φιγουράρει η Θεσσαλονίκη…]
Το σημαντικό εδώ είναι ότι πρώτη φορά βλέπουμε να γράφουν ως αποστολέα του άλμπουμ όχι συνολικά την Θεσσαλονίκη, αλλά ένα «κομμάτι» της. Μάλλον κάτι συνέβη στο μεταξύ…
Σε επόμενες αναφορές, πάντως, -π.χ. τον Ιούλιο 1899- επιστρέφουν στο γενικό «Θεσσαλονίκη»
Τα επόμενα χρόνια η κάλυψη γύρω από οτιδήποτε αφορά την Υπόθεση Ντρέιφους και τα παρακλάδια της συνεχίζεται.
O Zoλά πεθαίνει στις 29 Σεπτεμβρίου 1902. H JdS λαμβάνει πρώτη το σχετικό τηλεγράφημα, αλλά για κάποιον περίεργο λόγο εκείνη τη βδομάδα δεν βγαίνει κανονικά -ωστόσο ενημερώνει τις άλλες εφημερίδες. Το πρώτο δικό της φύλλο είναι στις 6/10. Εννοείται ότι έχει τεράστιο πρωτοσέλιδο αφιέρωμα, δυστυχώς κακοσκαναρισμένο. Ξεχωρίζουμε την «φωτογραφία» της ιδιόχειρης αφιέρωσης του Ζολά προς την εφημερίδα. Την είχε δώσει στον Λεβύ όταν του παρέδωσαν το άλμπουμ και είναι αυτή που είδαμε να αναφέρεται προηγουμένως:
“Εγκάρδιους χαιρετισμούς στην Journal de Salonique”
Πώς να ξεχάσει κάτι τέτοιο η εφημερίδα; Ουσιαστικά ηγείται και στην πρωτοβουλία που ακολουθεί…
Στο επόμενο κιόλας φύλλο, βλέπουμε τον τίτλο ‘Μνημείο Ζολά’.
«Πολλοί αναγνώστες μάς προέτρεψαν να ξεκινήσουμε τη συλλογή εισφορών υπέρ του μνημείου που προτίθεται να φτιάξει η Ένωση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου προς τιμή του απόστολου της Αλήθειας. Με χαρά θα συλλέξουμε ό,τι ποσό θελήσουν να δώσουν και θα το προωθήσουμε στην Επιτροπή της Ένωσης. Θα δημοσιεύσουμε τον πρώτο κατάλογο στο επόμενο φύλλο μας». [Σημειώνουμε ότι ανάμεσα στα ιδρυτικά μέλη της Ένωσης ήταν και ο Γιάννης Ψυχάρης]
Στις 13 Οκτωβρίου πράγματι δημοσιεύουν κατάλογο δωρητών. Βάζουμε μόνον απόσπασμα με τους βασικούς. Το δημοσίευμα έχει και άλλους με μικρότερα ποσά, όπως επίσης και λεπτομέρειες για το πώς θα στείλουν τα χρήματα. Η JdS θα τα προωθήσει στην Les Temps, κι αυτή με τη σειρά της στην Ένωση.
Η διαδικασία είναι ταχύτατη. Προφανώς για λόγους διαφάνειας, η JdS στις 30 Οκτωβρίου δημοσιεύει επιστολή του γραμματέα της Ένωσης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου που επιβεβαιώνει ότι έλαβε τα χρήματα. Είχε προηγηθεί αντίστοιχη από την Les Temps. Η εφημερίδα καταχωρεί και τις καινούργιες εισφορές και κάνει την πρόσθεση: ως τώρα 266,20 γαλλικά φράγκα. Με τη συνδρομή ενός ανώνυμου που κατοικεί στη Βιέννη και καταγράφεται στις 10 Νοεμβρίου θα γίνουν σίγουρα 286,20.
Η JdS δεν εγκαταλείπει το θέμα:
Τον Ιούλιο του 1903 μάς περιγράφει το μνημείο. Η μακέτα του Μνημείου Ζολά, που ανατέθηκε στους Constantin Meunier και Alexandre Charpentier, ολοκληρώθηκε. Βάθρο από μπλε γρανίτη, μία μάνα με ένα νεογέννητο και τα άλλα δυο παιδιά της, ένας εργάτης με στολή εργασίας. Στο βάθρο, το άγαλμα του Ζολά σαν να βηματίζει επιθετικά με εκφραστικό βλέμμα… Κάπου θα υπήρχε και μία γυναίκα ακόμα, αλλά δεν τη διακρίνω στο τελικό αποτέλεσμα.
Το μνημείο πέρασε από χίλια κύματα πριν τελικά εγκαινιαστεί στα 1924 -παρέμεινε μόνον μέχρι το 1942.
Μακάρι η άλλη πρωτοβουλία, που τιμούσε τον Ζολά στην ίδια την Θεσσαλονίκη, να είχε καλύτερη τύχη:
Το 1906 ο Σύλλογος Αποφοίτων της Αλιάνς παίρνει την πρωτοβουλία να ιδρυθεί «Κλίνη Ζολά» στο (υπό κατασκευή ακόμα) Νοσοκομείο Χιρς. Για τον λόγο αυτό κυκλοφορεί προς πώληση φωτογραφίες του -τα έσοδα θα διατεθούν για την ίδρυση της Κλίνης και τη θεσμοθέτηση μόνιμης συνδρομής στο όνομα του σπουδαίου συγγραφέα. Μια ευγενής πρωτοβουλία που θα επιτρέψει, με τον πιο κατάλληλο και ουσιαστικό τρόπο, τη διαιώνιση του ονόματος του Ζολά, που έγραψε για τη δυστυχία και τα βάσανα. Όλοι θυμούνται το άλμπουμ που του έστειλαν πολλοί Θεσσαλονικείς θαυμαστές του την εποχή της πρώτης αναψηλάφισης της δίκης. Πώς να μην αναζητήσουν τρόπο να διατηρηθεί με ευσέβεια η μνήμη του μέσα από ένα έργο διαρκείας, τώρα που η δικαιοσύνη -αυτό που με τόσο πάθος υπερασπίστηκε- θριάμβευσε; H JdS συγχαίρει και εύχεται ολόψυχα την επιτυχία του εγχειρήματος.
«Αναμνηστικό του Συλλόγου Αποφοίτων της A.I.U. στους δωρητές για την Κλίνη Ζολά στο Νοσοκομείο Χιρς. Θεσσαλονίκη 1906» γράφει κάτω το πασπαρτού του ποτραίτου του Ζολά. Αυτό είναι που στάλθηκε στη χήρα του και τον Ντρέιφους. Τα εγγόνια του τελευταίου το δώρισαν σε εβραϊκό αρχείο -κι εκεί το ανακάλυψε ο Θεόδωρος Νάτσινας και μας το δείχνει.
H ελάχιστη τιμή για τις φωτογραφίες του Ζολά που θα κυκλοφορήσουν εντός της εβδομάδας είναι 20 πιάστρες. Η JdS τις είδε και είναι εξαιρετικές, μας ενημερώνει στις 23 Ιουλίου.
Στις 2 Αυγούστου με τίτλο ‘Προς τιμή του Ζολά’, κάνει μια επανάληψη όσων ήδη ξέρουμε και προσθέτει ότι τα ονόματα των συνδρομητών ή όσων αγοράσουν φωτογραφίες θα γραφούν σ’ ένα άλμπουμ που φιλοτέχνησαν οι Vandock και Francesco. Τις σελίδες του κοσμούν γνωστές φράσεις του Ζολά και ακουαρέλες πάντα σχετικές με τον ρόλο του στην Υπόθεση Ντρέιφους. Η αφιέρωση: «Η δικαιοσύνη, την οποία επιδιώξατε με τόση ένταση και πάθος, έχει νικήσει πια, και σ’ όλον τον πολιτισμένο κόσμο ο θαυμασμός προς εσάς είναι ομόφωνος. Εσάς, που δεν φοβηθήκατε μπροστά στον συνασπισμό των κακών δυνάμεων του παρελθόντος και υψώσατε ισχυρή φωνή υπέρ του Ντρέιφους που φυλακίστηκε άδικα.
Η μνήμη σας θα ζει για πάντα στις καρδιές των Θεσσαλονικέων θαυμαστών σας. Με ένα ταπεινό αλλά διαρκές έργο θέλησαν να διαιωνίσουν το ονομά σας, αυτό του πιο σημαντικού ποιητή των ανθρώπινων δεινών που είδε η εποχή μας. Ένα μικρό δείγμα του θαυμασμού για την μεγάλη καρδιά που είχατε και την αγάπη που δείχνατε».
Ιανουάριος 1907 και το θέμα επανέρχεται με τίτλο «Γράμμα της κυρίας Ζολά».
Ένας μικρός πρόλογος για την πρωτοβουλία του Συλλόγου Αποφοίτων και το λακωνικό σημείωμα του (ελεύθερου πια) Ντρέιφους που τους ευχαριστεί γιατί του έστειλαν τη φωτογραφία του. Μετά, ένα απόσπασμα από το μεγάλο γράμμα της χήρας Ζολά που δηλώνει πολύ συγκινημένη από την σκέψη τους να δοθεί το όνομα του Ζολά σε κλίνη του νοσοκομείου, αλλά και από το γεγονός ότι παραμένουν πιστοί στην μνήμη του Ζολά. Θυμάται το άλμπουμ, το θαύμαζαν με τον άντρα της· τώρα η σκέψη τους της φέρνει δάκρυα στα μάτια. Παρακαλεί να μεταφέρουν τις ευχαριστίες της σε όσουν βοηθούν στην πρωτοβουλία κλπ.
Στην ψηφιοποίηση της JdS λείπουν λέξεις, αλλά νομίζω ότι το νόημα είναι κάπως έτσι: Ξανά συγχαρητήρια στον Σύλλογο Αποφοίτων. Με την κλίνη Ζολά στο νοσοκομείο Χιρς, οι φτωχοί που θα βρίσκουν ανακούφιση εκεί θα ευλογούν το όνομά του. Και τα παιδάκια, θα δείχνουν τη φωτογρφία του και θα μαθαίνουν την ιστορία του μάρτυρα και του ήρωα.
Υπάρχουν για λίγες μόνο μέρες ακόμα διαθέσιμες φωτογραφίες, πληροφορίες στον ταμία του Συλλόγου τον Μωϋς Αμπραβανέλ.
Το Νοσοκομείο Χιρς εγκαινιάστηκε τον Μάιο του 1908. Θα ήταν πολύ ενδιαφέρον, αν κάπου υπάρχουν αρχεία του, να βρούμε κατά πόσο τελικά υπήρξε κλίνη στο όνομα του Εμίλ Ζολά.
Αυτό που σίγουρα υπήρξε τα επόμενα χρόνια είναι ένας ερασιτεχνικός «Θίασος Ζολά». Τον συναντάμε να δίνει παραστάσεις του «Κόμη Μοντεχρήστο» του Δουμά, στα λαντίνο, υπέρ δύο φτωχών οικογενειών (στην αίθουσα Φιλομούσων, τον Οκτώβριο 1908), υπέρ του Οθωμανικού Στόλου (στον Eden, τον Νοέμβριο 1909).
Και βέβαια, η JdS ποτέ δεν σταμάτησε τις αναφορές στον Ζολά και την ιστορία του.