Saloni.ca Archive

Λήψεις από το Ακτσέ Μετζήτ (Akçe Mescid), που βρισκόταν στα τωρινά ερείπια του Οκταγώνου της πλατείας Ναυαρίνου.

Η Κατερίνα Κουμλίδου βρήκε αυτήν την φωτογραφία του Maurice Guilbaud και μας παρουσιάζει μια πανοραμική λήψη από τον μιναρέ του Ακτσέ πριν την πυρκαγιά. Λήψη η οποία κυκλοφόρησε και ως καρτ ποστάλ Και επιχρωματισμένη Ασπρόμαυρη

Τα κτίρια του Διδασκαλείου Θηλέων Θεσσαλονίκης, γύρω στο 1928 Ακόμη ένα αφιέρωμα του Νίκανδρου Καστανίδη, με αφορμή πρωτοεμφανιζόμενο φωτογραφικό υλικό Το κτίριο αυτό, που ήταν το Βουλγαρικό παρθεναγωγείο μέχρι το 1913, βρισκόταν στην Αγία Σοφίας λίγο πιο πάνω από την Αχειροποίητο και στέγασε γύρω στο 1917 το Ελληνικό παρθεναγωγείο και το 1924 το Διδασκαλείο Θηλέων της Θεσσαλονίκης. Η φωτογραφία είναι της Οθωμανικής περιόδου. Από το αρχείο για τον Μίλτο Κουντουρά: https://miltoskountouras.gr/ Από την εφημερίδα “Το Φως”, 24-4-1927, σελ. 5 Από το αρχείο για τον Μίλτο Κουντουρά: https://miltoskountouras.gr/ Από το αρχείο για τον Μίλτο Κουντουρά: https://miltoskountouras.gr/ Από το αρχείο για τον Μίλτο Κουντουρά: https://miltoskountouras.gr/ Από το αρχείο για τον Μίλτο Κουντουρά: https://miltoskountouras.gr/ Από το αρχείο για τον Μίλτο Κουντουρά: https://miltoskountouras.gr/ Από το αρχείο για τον Μίλτο Κουντουρά: https://miltoskountouras.gr/ Από το αρχείο για τον Μίλτο Κουντουρά: https://miltoskountouras.gr/ Αεροφωτογραφία του 1944,

Κτίριο Οθωμανικής Τράπεζας/Κρατικό Ωδείο. Συχνά-πυκνά, αναφέρεται ότι αρχιτέκτονας στην ανοικοδόμηση του κτιρίου μετά την βομβιστική ενέργεια των Βαρκάρηδων το 1903 ήταν ο Βιταλιάνο Ποζέλι. Ποια είναι, όμως, τα στοιχεία που οδηγούν σ’αυτό; Στο διαδίκτυο και στη βιβλιογραφία που κοίταξα, δεν έγινε δυνατόν να επιβεβαιωθεί. Το αντίθετο... Από την Μάρα Νικοπούλου.

Πιθανολογώ ότι σε μεγάλο βαθμό o ισχυρισμός αυτός ξεκίνησε από το δημοσίευμα του Β. Κολώνα [Colonas, V. (1983). Νέα στοιχεία για το κτίριο της Οθωμανικής Τράπεζας στη Θεσσαλονίκη. Μακεδονικά, 23(1), 47-64. doi:http://dx.doi.org/10.12681/makedonika.330]. Η αναφορά στην ελληνική περίληψη είναι αυτή που φαίνεται στο απόσπασμα. Στο γαλλικό κείμενο, αναφέρει ότι οι μαρτυρίες της οικογένειας Ποζέλι –κυρίως της Ιζαμπέλα Ποζέλι- λένε «ότι η Οθωμανική Τράπεζα κτίστηκε πριν την Τράπεζα της Θεσσαλονίκης (1906) και μετά το Γενί Τζαμί (1902)». Για τον χρονικό προσδιορισμό που δίνουν δεν υπάρχει αμφιβολία.

Το απόσπασμα για το κτίριο της Οθωμανικής Τράπεζας από το πολύ ενδιαφέρον μπλογκ της Χρύσας Φραγκούδη, thessarchitecture.wordpress.com. Εδώ, γράφει για «ανασχεδιασμό» το 1890 από τους Mπαρούχ και Αμάρ, και δεν αναφέρεται ο Ποζέλι. Ως πηγές αναφέρονται η εκπομπή της ΕΤ3 «Ο Ξεναγός» και το Βαφοπούλειο Πνευματικό Κέντρο. Στο επεισόδιο του «Ξεναγού» για το συγκεκριμένο κτίριο, μιλάει για τον «Ποζέλι με την βοήθεια των μηχανικών Μπαρούχ και Αμαρ» [https://www.dailymotion.com/video/xz1ybe, στο 19’] Τα στοιχεία από το Βαφοπούλειο δεν τα γνωρίζω, έτσι δεν ξέρω αν αυτά είναι που υποδεικνύουν κάποιες εργασίες ανασχεδιασμού το 1890 από τους Μπαρούχ και Αμάρ... Η απουσία του ονόματος του Ποζέλι, πάντως, σημαίνει ότι η κ. Φραγκούδη δεν υιοθετεί την άποψη ότι ήταν ο αρχιτέκτονας του κτιρίου το 1903 –και μάλλον καλά κάνει Σύμφωνα με όσα δημοσιεύονται στη JdS, o Ποζέλι, το 1903, όντως έχει κάποια σχέση με την Οθωμανική Τράπεζα. Αλλά η καταγεγραμμένη σχέση του δεν αφορά την ανοικοδόμησή της, αλλά τις εργασίες στα ερείπια, τις πρώτες κιόλας μέρες μετά την βομβιστική ενέργεια. “Ας θυμηθούμε στο σημείο αυτό ότι τις ανασκαφικές εργασίες που διέταξε η Οθωμανική Τράπεζα, τις διηύθυνε ο γνωστός αρχιτέκτονας, κ. Βιταλιάνο Ποζέλι, με τη βοήθεια του αδερφού του, Καρμέλο Ποζέλι, και όλου του προσωπικού επιθεωρητών και εργατών. Ο κ. Βιταλιάνο που έφτασε πρώτος στο σημείο των εργασιών, δεν άφησε ούτε λεπτό τη θέση του και με την ενεργητικότητά του εμψύχωνε τους εργάτες. Επίσης, με τη φροντίδα και τις υποδείξεις των κυρίων Βιταλιάνο και Καρμέλο Ποζέλι, μπόρεσαν να απομακρυνθούν από τα ερείπια τα ταμεία, που ανυψώθηκαν και τοποθετήθηκαν –μαζί και με καινούργια- στις νέες εγκαταστάσεις της Αυτοκρατορικής Οθωμανικής Τράπεζας (στην Σιτέ Σαούλ). Οι κύριοι Β. και Κ. Ποζέλι δικαιούνται δημόσια συγχαρητήρια” [με τη λέξη «ταμεία» μάλλον εννοεί όχι μόνον το μεγάλο θησαυροφυλάκιο, αλλά και τα επί μέρους μικρότερα «κουτιά» που χρησιμοποιούνταν εκείνα τα χρόνια] Πρώτη συγκεκριμένη αναφορά για την ανοικοδόμηση της Τράπεζας γίνεται στις 29/5/1903 (11/6). Μια ανακοίνωση στις αφίξεις-αναχωρήσεις μας ενημερώνει ότι «Ο αρχιτέκτονας κ. Μπαρούχ, ο οποίος είχε κληθεί πρόσφατα στην Κωνσταντινούπολη σχετικά με το ζήτημα της ανοικοδόμησης της Οθωμανικής Τράπεζας, επέστρεψε στην πόλη μας την Δευτέρα. Θα επανέλθουμε στο θέμα με περισσότερες λεπτομέρειες» Τον Ιούλιο του 1904 γίνονται τα εγκαίνια του νέου κτιρίου (στις 3 του μήνα) και την επόμενη μέρα, η JdS αφιερώνει στο γεγονός ολόκληρο το πρωτοσέλιδό της, με φωτογραφία. Πάντα με πλήρες ρεπορτάζ, αλλά το σημείο που μας αφορά ιδιαίτερα είναι αυτό που βλέπουμε σε ζουμ (δεξιά): «Οι αρχιτέκτονες, κ. Μπαρούχ και Αμάρ, χτίζοντας το Μέγαρο της Τράπεζας έδωσαν μια τρανή απόδειξη της τέχνης τους, την οποία θαυμάζουν χωρίς καμία επιφύλαξη όλοι οι επαγγελματίες. Η κατασκευή της Τράπεζας ξεκίνησε τις πρώτες μέρες του περασμένου Ιουλίου και κράτησε 11 μήνες. Θα είχε κρατήσει λιγότερο αν κάποιες απεργίες δεν καθυστερούσαν σημαντικά την άφιξη των υλικών». Στην επόμενη σελίδα (και το επόμενο φύλλο της εφημερίδας) υπάρχουν κι άλλες αναφορές στους Μπαρούχ και Αμάρ. Αριστερά: Οι επίσημοι από την πλευρά της Τράπεζας μεταβαίνουν στην «Μπρασερί Νικόλας» όπου οι αρχιτέκτονες έχουν συγκεντρώσει τους αρχιεργάτες που συνεργάστηκαν στην κατασκευή του κτιρίου. Χειροκροτήματα, προσφωνήσεις, αντιφωνήσεις κλπ. Στη μέση μαθαίνουμε ότι «Ο κ. Μπαρούχ, ένας εκ των αρχιτεκτόνων της Τράπεζας, αναχώρησε σήμερα το πρωί για την Κωνσταντινούπολη, όπου ο κ. Nτετέ ελπίζει να του ανατεθούν κι άλλες εργασίες. Η καλύτερη απόδειξη για την ικανοποίηση του [για την κατασκευή της Τράπεζας] και η καλύτερη αποζημίωση για τους κ. Μπαρούχ και Αμάρ». Ενώ δεξιά μαθαίνουμε ότι ο κ. Καρτάλι, γενικός επιθεωρητής της Τράπεζας, δείχνει μεγάλο ενδιαφέρον για την αρχιτεκτονική και εξέτασε εξονυχιστικά τις κολώνες του μεγάρου. Έμεινε ικανοποιημένος από την καλή δουλειά που παρείχαν οι Μπαρούχ και Αμάρ. Στις περιγραφές του κτιρίου αναφέρεται με το όνομά του o Ιταλός αρχιτεχνίτης κ. Καρμέλο που ήρθε ειδικά από την Κωνσταντινούπολη για να επιμεληθεί την πρόσοψη του κτιρίου. Αλλά και ο επιβλέπων μηχανικός, κ. Εράν, από τη σιδηροδρομική γραμμή της Jonction. Όλοι οι λόγοι των επισήμων παρατίθενται ολόκληροι.. Με τόσες και τόσο λεπτομερείς αναφορές σε ονόματα, ιδιότητες κλπ (βλ. και επόμενα αποσπάσματα), θα ήταν τουλάχιστον παράδοξο να είναι αρχιτέκτονας ο Ποζέλι και να τον αποσιωπούν. Η JdS δεν έχει δώσει τέτοια δείγματα, και γενικά αναφέρει (πάντα εγκωμιαστικά) κάθε του κίνηση –δίνοντάς μας έτσι και την ευκαιρία να «συμπληρώσουμε» τον κατάλογο των έργων του. Απλώς το νέο κτίριο της Οθωμανικής Τράπεζας δεν πρέπει να είναι ένα από αυτά.

Απολυμαντηρίου συνέχεια... ή μάλλον, «προηγούμενα». Αύγουστος του 1896: «Μαθαίνουμε ότι, σκάβοντας για πηγάδι που θα τροφοδοτεί τους απολυμαντικούς φούρνους τους οποίους εγκατέστησε ο Δήμος στην συνοικία Ρόγος, οι εργάτες έφεραν στο φως από τα έξι μέτρα βάθος ένα μεγάλο κομμάτι μάρμαρο. Καθώς, όπως όλοι γνωρίζουν, σ’ αυτά τα δρομάκια βρέθηκαν τα φημισμένα ‘Είδωλα’, μπορούμε να ελπίζουμε ότι πρόκειται για ίχνος από κάποιο αρχαίο έργο τέχνης».

7-2-1928, τρομακτική έκρηξη οβίδων στη διασταύρωση Μπότσαρη με Βασ. Όλγας (τότε Δημοκρατίας)

Από τον Νίκανδρο Καστανίδη.

Το μεσημέρι της ημέρας εκείνης περνούσε από τη λεωφόρο Δημοκρατίας (δηλ. την σημερινή Βασ. Όλγας) μια πομπή 8 κάρων φορτωμένων με οβίδες από το στρατιωτικό αεροδρόμιο του Σέδες προς τα Ντουντουλάρ (δηλ. τα Διαβατά) που ήταν οι αποθήκες της Στρατιωτικής Αεροπορίας. Στη διασταύρωση με τη Μπότσαρη γλίστρησε ένα κιβώτιο με οβίδες κι έγινε μια φοβερή έκρηξη, από την οποία σκοτώθηκε ένας 15χρονος, ο Σωτήριος Τζιτζίκος, κι αρκετοί βαριά τραυματισμένοι. Μεγάλες ζημιές έπαθαν τα 5 καταστήματα που βρίσκονταν στη γωνία Όλγας με Μπότσαρη (από την πάνω πλευρά της Όλγας), που ήταν το υποδηματοποιείο του Κασσανδρέα (Κ1), το κουρείο του Ματαμόπουλου (Κ2), το χρωματοπωλείο του Σδράλλη (Κ3), το εστιατόριο του Βογιατζόγλου (Κ4) και το θερμαστροποιείον και πρατήριον σιδηρικών του Χατζηθεοδώρου (Κ5).

Επίσης μεγάλες ζημιές έπαθε η οικία Άμποττ (Δημοκρατίας αρ. 66), σχεδόν απέναντι από τα προηγούμενα καταστήματα, όπου κατοικούσε η οικογένεια της Μ. Παπαγεωργίου, από τη μια πλευρά και η οικογένεια του εμπόρου Τζοάννου, από την άλλη πλευρά. Λιγότερες ζημιές είχε η οικία της οικογένεια του εμπόρου Ισαάκ Μπερισσύ, στην πάνω πλευρά της Όλγας (Δημοκρατίας 97), δίπλα στα 5 καταστήματα της γωνίας με τη Μπότσαρη.

Από τα κατεστραμμένα καταστήματα στη Δημοκρατίας (δηλ. Βασ. Όλγας) 95

[Από την εφημερίδα “Μακεδονία”, 8-2-1928, σελ. 1]

Τα ίδια κατεστραμμένα καταστήματα

[Από την εφημερίδα “Μακεδονικά Νέα”, 8-2-1928, σελ. 1]

Οικία Άμποττ από την πλευρά που έμενε η οικογένεια της Μ. Παπαγεωργίου, δηλ. από την πλευρά της Μπότσαρη

[Από την εφημερίδα “Μακεδονικά Νέα”, 8-2-1928, σελ. 1]

Συντρίμμια από την έκρηξη στη Λεωφόρο Δημοκρατίας

[Από την εφημερίδα “Το Φως”, 8-2-1928, σελ. 1]

Μ’ αφορμή αυτή την τρομακτική έκρηξη και το σχετικό πρόχειρο σχεδιάγραμμα της περιοχής στην εφημερίδα “Το Φως”, όπου εμφανίζεται το εξοχικό κέντρο “Σαλαμίς”, δημιουργείται το ερώτημα: μήπως η ονομασία της περιοχής ως Σαλαμίνα προέρχεται από αυτό το εξοχικό κέντρο;;; [Το σχεδιάγραμμα δημοσιεύτηκε στο “Το Φως”, 8-2-1928, σελ. 1]

Ιούνιος του 1933.

Οικογενειακή ταβέρνα του Μπούκη, “μετά μουσικής”, από τον Δαυίδ Μπράβο. Τσιμισκή με Εθνικής Αμύνης. Πίστα για χορό με την ορχήστρα σε ελαφρολαικά, βαλσάκια, ταγκό, λάτιν και καλαματιανά ! Όταν γκρεμίστηκαν τα προσφυγικά, που ήταν το πίσω μέρος της ταβέρνας προς την ΧΑΝΘ, ο Μπούκης διαμόρφωσε τον καινούργιο χώρο σε αρκετά μεγάλο κήπο γιά τα καλοκαίρια. Μέχρι το 1978, οπότε και κατεδαφίστηκε λόγω του σεισμού. Από τότε είναι υπαίθριο πάρκιγκ.

Μια ξεκάρφωτη πανεπιστημιακή μονάδα; Από τον Νίκανδρο Καστανίδη.

Η Επιτροπή του Ελληνικού Κέντρου Εξυπηρετήσεως Πανεπιστημίων , “με τη βοήθεια του Οικοδομικού Συνεταιρισμού Ν. Μουταλάσκη και δωρεών από το εξωτερικό, οικοδόμησε, το 1954, κοντά στο συνοικισμό Κάτω Τούμπας Θεσσαλονίκης, μια μονώροφη οικοδομή, όπου στέγασε το Φοιτητικό Κέντρο του. Το Κέντρο αυτό αποτελεί το πρότυπο φοιτητικό εντευκτήριο με βιβλιοθήκη, αναγνωστήριο κλπ., όπου εκδηλώνεται κάθε εξωακαδημαϊκή δραστηριότητα της περιοχής. Εκεί οργανώνονται συχνά διαλέξεις με ομιλητές φοιτητές, ποιητικές βραδιές, εκθέσεις φωτογραφιών, χοροί, διαγωνισμοί σκακιού κλπ.” [Β. Δ. Κυριαζόπουλου: Τα πενήντα χρόνια του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, ΑΠΘ, 1976, σελ. 198]

Που βρίσκεται ή που βρισκόταν;; Η φοιτητική αυτή μέριμνα εξυπηρετούσε κάποια φοιτητική αναγκαιότητα;; ή κάποιες αλλότριες σκοπιμότητες;;

Η τοποθεσία αυτής της “μονώροφης οικοδομής” είναι ιδιαίτερα δύσκολο να εντοπιστεί, γιατί δεν γίνεται καμία σχετική μνεία στα δημόσια κείμενα του ΑΠΘ, εκτός απ’ αυτήν του Κυριαζόπουλου. Μετά από πολύ ψάξιμο και αρκετή τύχη, εντοπίστηκε στην οδό Σινιόσογλου 22, δίπλα στη διασταύρωση Μ. Μπότσαρη και Σινιόσογλου, πάνω από την Παπαναστασίου. Τώρα το κτίσμα αυτό ανήκει στο Δήμο Θεσσαλονίκης, λειτουργεί ως Πολιτισμικό Κέντρο και ονομάζεται “Νεανικό Σταυροδρόμι”.

Είναι πολύ απόμακρη η συγκεκριμένη τοποθεσία από το τότε επίκεντρο της φοιτητικής ζωής, που ήταν, κατά κύριο λόγο, το παλιό κτίριο της Φιλοσοφικής Σχολής και η Φοιτητική Λέσχη (στη γωνία Εθνικής Αμύνης με Δημ. Μαργαρίτη). Άρα η επισκεψιμότητά του θα ήταν μόνο από κάποιους ελάχιστους φοιτητές που έμεναν στη γύρω περιοχή. Από την άλλη μεριά, είναι πολύ θολές ή απρόσιτες οι λειτουργικές ευχέρειες των φοιτητικών συλλόγων για να οργανώσουν εκδηλώσεις, εκτός φυσικά από τους ημέτερους. Αλλά για τους ημέτερους κάτι τέτοιο θα ήταν άχρηστο, γιατί αυτοί όποτε ήθελαν, μπορούσαν να έχουν πιο δημοφιλείς και πιο προσιτούς πανεπιστημιακούς χώρους. Διαφαίνεται, δηλαδή, ότι κάποιες άλλες σκοπιμότητες εξυπηρετούσε αυτό το “Φοιτητικό Κέντρο”.

[Β. Δ. Κυριαζόπουλου: Τα πενήντα χρόνια του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, ΑΠΘ, 1976, σελ. 199] [Β. Δ. Κυριαζόπουλου: Τα πενήντα χρόνια του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, ΑΠΘ, 1976, σελ. 200]

Από τον Dimitri Lyras: Στο συγκεκριμένο ίδρυμα ΠΙΕΠ πέρασα σχεδόν όλη μου την φοιτητική ζωή από 1968 μέχρι το 1972. Σύχναζα και μετά, αλλά αραιά, μέχρι το 1975. > Υπήρχε μία μεγάλη αίθουσα – αναγνωστήριο μπαίνοντας αριστερά, μετά το γραφείο διοίκησης, και δεξιά μπαίνοντας υπήρχε ένα μικρό καθιστικό και μετά μία αίθουσα διαλειμμάτων με τραπέζια καρέκλες και πιάνο. Στο υπόγειο υπήρχε ένα μικρό χημείο, αλλά δεν ήταν προσβάσιμο και η κατοικία μίας κυρίας που καθάριζε το οίκημα. > Όντως το κτίριο ανηγέρθη από το WUS και ήταν το μοναδικό στα Βαλκάνια. Μία πρώτη γεύση της λογικής των ΜΚΟ της εποχής. Πάντως ουδέποτε πραγματοποιήθηκαν “εκδηλώσεις” που θα υποδήλωναν προσπάθεια επηρεασμού πρός κάποια κατεύθυνση. > Αντιθέτως οι φοιτητές που συχνάζαμε εκεί, κυρίως μαθητές του Λυκείου Τούμπας, ήταν στο σύνολο τους ριζοσπαστικοποιημένοι και όσο ο χρόνος κυλούσε τόσο περισσότερο φούντωνε γενικά η αντίθεση πρός το καθεστώς. > Κατά το 1973 εμφανίστηκαν μερικοί “φοιτητές” για να διαβάσουν αλλά ήταν πολύ φανερό περι τίνος επρόκειτο και καθορίστηκε κοινή γραμμή να μην τους μιλάει κανένας, ούτε καλημέρα. Έφυγαν μετά από λίγο. > Περισσότερες πληροφορίες και ουσιαστικές μπορεί να δώσει ο καθηγητής Νομικής και Πρόεδρος του WUS για μεγάλη περίοδο, Παναγιώτης Λαδάς. > Αυτά τα λίγα από τις αμέτρητες καλές αναμνήσεις της εποχής.

Ο Δαυίδ Μπράβος εντοπίζει την έδρα της Γερμανικής στρατιωτικής προπαγάνδας μέσα στην ΔΕΘ. Oberkommandos der Wehrmacht – Wehrmachtpropaganda (OKW/WPr)

Η ταμπέλα με τα χαρακτηριστικά της στρ. μονάδας στην είσοδο του κτηρίου. Βρισκόμαστε σχεδόν δίπλα στο κτήριο του σώματος ελλήνων προσκόπων στην Βασ. Γεωργίου, όπως αποδεικνύεται και στο φωτογραφικό σχόλιο πιο κάτω. Εδώ η προέκταση προς τα κάτω. Βλέπουμε ακόμα ένα κτήριο και αμέσως μετά την πίσω μεριά του κτηρίου του σώματος ελλήνων προσκόπων, στην Βασ. Γεωργίου. Ο δρόμος είναι η προέκταση της οδού Έδισον μέσα στην παλιά έκθεση στο Πεδίο του Άρεως. Φωτογραφία από τον εξοπλισμό στο εσωτερικό. Το τελευταίο κτήριο (προς τα πάνω) πρέπει να χτίστηκε από το 1937 μέχρι το 1939. Το κεντρικό κτήριο ταιριάζει σε όλα. Σημειώνονται τα κτήρια μέσα στην παλιά έκθεση. Και εδώ ο δρόμος είναι η εγκαταλειμμένη απο το 1939 προέκταση της οδού Έδισον πρός την θάλασσα. Αεροφωτογραφία με τα κτήρια το 1945

Facebook: https://web.facebook.com/thessalonikilostcity/posts/pfbid02XBaiTaSBmLceGh5uckh8YakLfS7Q66odNT8AsKB3QFXE6yieC5Gm7ts6NkSL5VVPl?_rdc=1&_rdr

Κρίσπου 7. Χρονολόγηση του κτιρίου μέσω φωτογραφιών, με αφορμή μια πινακίδα μνήμης που τοποθετήθηκε στο Κουλέ Καφέ για το κτίριο που στεγάζει την Δημοτική Βιβλιοθήκη Άνω Πόλης. Το χρονολογεί μεταξύ 1897-1905 και ονομάζει ως αρχικό κάτοικο -λογικά και ιδιοκτήτη- τον «Οθωμανό στρατιωτικό διοικητή Χιφζί μπέη». Οι φωτογραφίες όμως δείχνει να καταρρίπτουν το πρώτο σκέλος, την χρονολόγηση..

Φωτό: Δ. Βαβαλίδη, από το Vanishing Thessaloniki, Θεσσαλονίκη 1982

Χρησιμοποιούμε δυο λήψεις του Paul Zepdji που όπως προκύπτει από άλλα στοιχεία χρονολογούνται στα 1891-92.

Για το αριστερό κομμάτι χρησιμοποιούμε μια επιχρωματισμένη εκδοχή της που έχει κάπως καλύτερη ανάλυση. Μεταξύ άλλων, δείχνει και το Μητροπολιτικό Μέγαρο, με σκαλωσιές αλλά σχεδόν τελειωμένο. Το κτίριο του Ελληνικού Προξενείου δεν έχει χτιστεί ακόμα. Και τα δύο ήταν έργα του Ερνέστου Τσίλερ και ολοκληρώθηκαν το μεν Μητροπολιτικό Μέγαρο το 1892, το δε Προξενείο το 1893. Αντίστοιχα, όσο μας επιτρέπει να δούμε η ποιότητά της, στην φωτό δεν διακρίνεται (τουλάχιστον όχι τελειωμένο…

Το σημείο που μας ενδιαφέρει όμως είναι στο δεξί κομμάτι της αρχικής. Συγκρίνουμε ένα απόσπασμα καλύτερης ανάλυσης (δεξιά) με απόσπασμα της φωτό του 1889 (αριστερά). Σημειωμένο σε πράσινο πλαίσιο, το κενό οικόπεδο το 1889, και το κτίριο της Βιβλιοθήκης, το 1892. Τα κτίρια με τους κόκκινους αριθμούς μπαίνουν ως «σημεία ελέγχου» και στις δυο φωτογραφίες. (Για παράδειγμα, τα κτίρια 1 και 3 βρίσκονταν στο βόρειο πεζοδρόμιο της (νυν) Ολυμπιάδος, στο τετράγωνο που τώρα ορίζεται από τις οδούς Ολυμπιάδος, Θεοτοκοπούλου, Αργυροπούλου, Καλλιδρόμου.)

Σχετικά με τον ιδιοκτήτη του, δεν ξέρουμε βέβαια τι αναφέρεται στις κτηματολογικές πηγές. Πάντως, ο δρόμος σύμφωνα με τον Β. Δημητριάδη, λεγόταν «Kαϊμακάμη Χιφζί Εφέντη». Ωστόσο, στη JdS που αναφέρει με κάθε ευκαιρία τους «αξιωματούχους» της πόλης, δεν συναντάμε ξεκάθαρα κάποιον Χιφζί στρατιωτικό διοικητή της Θεσσαλονίκης. Το όνομα Χιφζί εμφανίζεται ελάχιστες φορές από το 1897 ως το 1910 –άλλοτε ως «πασάς» και άλλοτε ως «μπέης», πάντα όμως με άλλη ιδιότητα. Ενδεικτικά: Τον Μάιο 1899, στην Μυτιλήνη είναι διοικητής κάποιος Θεσσαλονικιός Χιφζί Πασάς. Τον Νοέμβριο 1899, “ο εντιμότατος Χιφζί μπέης” προάγεται στην δεύτερη κλάση του τάγματος “Oula”. Eίναι γνωστός για τη συμμετοχή του σε φιλανθρωπικά έργα και έργα δημοσίου συμφέροντος.

Μάρτιος 1902: Ο εντιμότατος Χιφζί Μπέη που εκλέχτηκε δημοτικός σύμβουλος, μόλις έδωσε την παραίτησή του [..μάλλον από το Εμπορικό Επιμελητήριο] Αύγουστος 1903:Ο Χιφζί Πασά, πρώην διοικητής Μούγλων, διορίστηκε στη γενική επιθεώρηση βιλαετίων Ρωμυλίας. Τον Ιανουάριο 1904, συναντάμε Χιφζί Πασά ως διοικητή στις Σέρρες (στο αντίστοιχο σαντζάκι, προφανώς) Ενώ τον Ιούλιο 1905, ο Χιφζί Πασάς είναι μέραρχος, πάλι στις Σέρρες (ή κάτι που «χάθηκε στη μετάφραση» του βαθμού του. Τον αναφέρει ως general de division).

Toν Φεβρουάριο 1907, διορίζεται βαλής στο Μοναστήρι. Πάντα χωρίς να γνωρίζουμε εάν πρόκειται για τον ίδιο άνθρωπο που έδωσε το όνομά του στον δρόμο.

Στις 20 και 21 Οκτωβρίου 1898 η πόλη αλλά και τα γύρω μέρη σε μεγάλη ακτίνα πλήγηκαν από πρωτοφανή καταιγίδα με χαλαζόπτωση. Τεράστιες ήταν και οι ζημιές στο σιδηροδρομικό δίκτυο. Η Μάρα Νικοπούλου ψάχνει στην Journal de Salonique (αξίζει τον κόπο να διαβάσετε τις λεπτομερείς περιγραφές στα αποκόμματα που επισυνάπτονται) και ο φωτογράφος Jean Leitmair μας προσφέρει δύο σπάνιες λήψεις του 1899 από τα προσωρινά έργα στον Γαλλικό ποταμό που έγιναν για το πέρασμα των εμπορευμάτων.

Στο πίσω μέρος: Σιδηρόδρομοι JSC [Jonction Salonique-Constantinople] Θεσσαλονίκη-Kilindir. Προσωρινό πέρασμα εμπορευμάτων στον Γαλλικό ποταμό, σχεδόν στο 19ο χιλιόμετρο, μετά τις πλημμύρες της 20-21 Οκτωβρίου 1898 Η JdS στις 24/10/1898 αφιέρωσε στο θέμα ολόκληρο το πρωτοσέλιδό της και τη μισή 2η σελίδα, με τις γνωστές γλαφυρές περιγραφές της.

Η χαλαζόπτωση, που χτύπησε την Πέμπτη το βράδυ την πόλη μας και προκάλεσε ζημιές το ύψος των οποίων δεν είναι ακόμα γνωστό, είναι από τις πιο βίαιες που έχουν παρατηρηθεί ποτέ. H θύελλα ξέσπασε κατά τις 8 με πρωτόγνωρη ένταση. Σύντομα, μ’ έναν θόρυβο που θύμιζε εκατομμύρια βότσαλα που συγκρούονταν, το χαλάζι, τεράστιο, έπεφτε με τέτοια ορμή και ένταση που είδαμε να τρυπάει από άκρη σε άκρη σανίδες πάχους δύο πόντων. Μας ανέφεραν κι ότι τα μεταλλικά φύλλα της στέγης του Τελωνείου είναι διάτρητα σαν από σφαίρες. Όσο θυμάται ο άνθρωπος, στη Θεσσαλονίκη δεν υπάρχει άλλο τόσο καταστροφικό φαινόμενο. Αυτή η χαλαζόπτωση ήταν πράγματι σπάνια, και τα χρονικά της μετεωρολογίας δεν έχουν καταγράψει περισσότερες από μια ντουζίνα περιπτώσεις σε σχετικά μακρά χρονική περίοδο. Απ’ όλες τις διάσημες χαλαζοθύελλες που έχουν καταγραφεί σε ειδικές εργασίες, βρίσκουμε ως πλέον ισχυρές εκείνες που το 1697, 1703, 1822, 1829, και 1831 ρήμαξαν το Φλιντσάιρ, την Περς, τις πόλεις της Βόννης, της Καζέρτας στην Ισπανία και της Κωνσταντινούπολης. Ποτέ, ακόμα και σ’ αυτές τις περιπτώσεις, το χαλάζι δεν ξεπέρασε σε μέγεθος αυτό του λεμονιού. Την Πέμπτη το βράδυ, όμως, μαζέψαμε κομμάτια μεγάλα σαν τη γροθιά ενός δυνατού άνδρα, που ζύγιζαν 250-300 γραμμάρια, σκληρά και γωνιώδη έτσι που να μπορούν να τρυπήσουν το κρανίο μ’ ένα τους χτύπημα. Έτσι, η Θεσσαλονίκη θα μείνει διάσημη στην ανθρώπινη μνήμη, καθώς στις 20 Οκτωβρίου 1898, στις 8 το βράδυ, δέχτηκε το πιο αξιοσημείωτο χαλάζι που έχει πέσει από τους πιο μακρινούς καιρούς έως τις μέρες μας. Καθόλου αξιοζήλευτη δόξα, σίγουρα πράγματα.

Είναι δύσκολο να εκτιμήσει κανείς με σχετική ακρίβεια τις ζημιές. Για να καταλάβετε, πολύ επιφανειακά, τι επέφερε αυτή η καταστροφή, ανεβείτε σε μια στέγη και κοιτάξτε γύρω σας. Το θέαμα που θα δουν τα μάτια σας αρκεί για να τρομάξετε. Θα βρείτε τον εαυτό σας να σκέφτεται ότι εάν αυτό είχε συμβεί ημέρα, θα είχαν υπάρξει πολλές καταστροφές και πολλά θύματα. Τουλάχιστον το ένα τρίτο των κεραμιδιών στα σπίτια είναι τσακισμένα, θρυμματισμένα, κομμένα –σε μερικές στέγες μένουν μόνο άμορφα συντρίμμια και σκόνη από κεραμίδια. Απ’ την άλλη, απ’ όλα τα τζαμλίκια, οτιδήποτε γυάλινο ήταν εκτεθειμένο προς τα δυτικά (εκεί απ’ όπου ερχόταν το χαλάζι) αλλά και από πολλά νότια παράθυρα μόνον ελάχιστα τζάμια δεν έσπασαν. Πολλά παράθυρα που προστατεύονταν από περσίδες δεν γλίτωσαν απ’ την καταστροφή, γιατί αυτό το χαλάζι, με την ορμή μυδράλιου, έφτασαν στα τζάμια μέσα απ’ τις ράγες των παραθυρόφυλλων που τις τρύπησαν σαν να ‘ταν από χαρτί. Aπ’ τις τρύπες που άνοιξαν στις στέγες και τα παράθυρα, τα νερά της καταρρακτώδους βροχής -που δεν σταμάτησε να πέφτει μέχρι το Σάββατο το πρωί- κατέκλυζαν τα διαμερίσματα. Σε μερικά σπίτια, έβρεχε κυριολεκτικά μέσα απ’ το ταβάνι και το νερό διαπερνούσε τα πατώματα και πλημμύριζε τους κάτω ορόφους. Έτσι τα πάντα –έπιπλα, κρεβάτια, χαλιά σε πατώματα και τοίχους, είδη ρουχισμού- μούλιασαν σαν σε ναυάγιο. Το Σάββατο, την πρώτη μέρα με ήλιο μετά απ’ αυτή την καταστροφή, βλέπαμε απλωμένα στα μπαλκόνια και στα παράθυρα λασπωμένες κουρτίνες, μουσκεμένα στρώματα, ακόμα και φουστάνια και κοστούμια που έσταζαν σαν μετά από αναγκαστικό μπάνιο, να αχνίζουν στον ήλιο. Πόσοι φτωχοί άνθρωποι, των οποίων οι παράγκες δοκιμάστηκαν ιδιαίτερα, αλλά και πόσοι πλούσιοι δεν αναγκάστηκαν ν’ αλλάξουν ένα μουσκεμένο πουκάμισο μ’ ένα άλλο, όχι λιγότερο υγρό! Σε κάποια πολύ εκτεθειμένα σημεία, δεν έμεινε ούτε ένα τζάμι, όπως στις γυάλινες στέγες της Σιτέ Σαούλ, της Στοάς Αμερικαίν και της Στοάς Λομπάρντο. Στις Εξοχές, όλες οι σέρες στους κήπους των σπιτιών βρίσκονται στην ίδια κατάσταση.

Η περιγραφή συνεχίζεται, εξίσου γλαφυρή, και με αναφορές στο «επιχειρηματικό δαιμόνιο» (όπως αυτό του τζαμά που προσπάθησε να κλέψει τα διαμάντια των συναδέλφων του, ώστε να εκμεταλλευτεί μόνος του όλη αυτή την ζήτηση!!!) «Πολλοί μεγάλοι έμποροι και αναρίθμητοι καταστηματάρχες υπέστησαν απώλειες, μεγάλες έως ανεπανόρθωτες. Τα καταστήματα νεωτερισμών στην λεωφόρο Σαμπρή-Πασά δοκιμάστηκαν σφόδρα. Τα εμπορεύματά τους, κατά το μεγαλύτερο μέρος, καταστράφηκαν. Σου ραγίζει η καρδιά, είναι μεγάλο κρίμα να βλέπεις τους κακόμοιρους εμπόρους που, όλο τον χρόνο, αιμορραγούν προκειμένου να ασφαλίσουν τα καταστήματά τους για τη φωτιά, να έχουν καταστραφεί ολοσχερώς μέσα σε πέντε λεπτά και μάλιστα από μια απροσδόκητη συμφορά που, επιπλέον, έχει χτυπήσει σχεδόν όλον τον κόσμο έτσι που δεν αφήνει κανένα περιθώριο να προσφύγεις στην συμπόνια των συμπολιτών σου. Όλοι οι μεγάλοι εμπορικοί οίκοι και οι βιομηχανίες, οι τράπεζες, η διοίκηση των σιδηροδρόμων, οι νηματουργίες Σαϊας και Τόρες, το εργοστάσιο της Ρεζή κ.λπ, πλημμύρισαν σε βαθμό που μετά δυσκολίας κατάφεραν να σώσουν τα αρχεία και τα βιβλία τους. Παντού, την Παρασκευή και το Σάββατο, είχαν αργία –ασχολούνταν μόνον για να βάλουν σε τάξη την κατάσταση και τα χαρτιά τους. Στην Ρεζή, στις καπναποθήκες που περιείχαν εμπορεύματα αξίας πολλών χιλιάδων λιρών τουρκίας, οι στέγες τρύπησαν. Οι απώλειες είναι σημαντικές. Στο Τελωνείο, όλα τα εμπορεύματα που είχαν φτάσει με τα τελευταία ατμόπλοια έχουν μικρότερες ή περισσότερες ζημιές. Ήδη από τη νύχτα της καταστροφής, ο αξιότιμος προϊστάμενος Μπεχζέντ Μπέης έλαβε επείγοντα μέτρα για να μετριάσει, ει δυνατόν, τις συνέπειες της λαίλαπας. Όλοι οι υπάλληλοι κλήθηκαν αμέσως να παρουσιαστούν το πρωί της Παρασκευής, και οι παραλήπτες των εμπορευμάτων ενημερώθηκαν ότι από την Παρασκευή, τα αγαθά τους θα παραδίδονταν με μεγάλες διευκολύνσεις. Χάρη σε αυτό το μέτρο που λήφθηκε με πρωτοβουλία του αξιότιμου Μπεχζέντ Μπέη, τον οποίο συγχαίρουμε θερμά καθώς και όλο το προσωπικό, το κακό –μεγάλο ήδη– περιορίστηκε κάπως.

Για να πάρουμε μια ιδέα αυτής της καταστροφής πρέπει να επικεντρώσουμε την προσοχή μας στην Ιστιρά. Θα χρειαστεί πολύς χρόνος ώστε τα δεδομένα που συλλέγονται από παντού να βοηθήσουν στην εκτίμηση της ζημιάς. Σκεφτείτε τις τεράστιες ποσότητες σιτηρών, αλατιού και αλεύρων – όλα πλημμυρισμένα, να κολυμπάνε στη λάσπη. Δεν υπάρχουν λόγια για να περιγράψουμε αυτό τον όλεθρο. Εκ πρώτης όψεως, όλα μοιάζουν κανονικά. Δεν υπάρχει ένδειξη, όπως μετά από μια πυρκαγιά ή άλλη θεομηνία, που να δείχνει ότι έχει γίνει κάποια συμφορά. Οι αποθήκες είναι άθικτες, οι τοίχοι στέκουν όρθιοι, οι πόρτες είναι στην θέση τους –όλα είναι φυσιολογικά. Κι όμως, εκεί, σε μια στιγμή, πολλές χιλιάδες λίρες Τουρκίας χάθηκαν, εξατμίστηκαν, αφανίστηκαν. Από την Παρασκευή το πρωί, όλοι βάλθηκαν να επισκευάσουν τις τρύπιες στέγες, τα σπασμένα παράθυρα. Αλλά όλων οι καρδιές αγωνιούσαν, με την είδηση ότι έλειπαν κεραμίδια. Στο μεταξύ, η βροχή έπεφτε με ορμή –πραγματικοί καταρράκτες που κατέστρεφαν παραπάνω όσα είχαν μουλιάσει και διείσδυαν μέσα στα σπίτια σαν από τρυπητές κουτάλες. Από πολύ νωρίς, οι αποθήκες κεραμιδιών και τα καταστήματα υαλοπινάκων κατακλύστηκαν από κόσμο, κυριολεκτικά. Μέσα σε μια ώρα, οι τιμές αυτών των προϊόντων τριπλασιάστηκαν. Το επιχειρηματικό δαιμόνιο –με την κακή σημασία του όρου- δεν χάνει ποτέ δεν τα δικαιώματά του. Μας επεσήμαναν μάλιστα την περίπτωση ενός αρπακτικού που, για να εκμεταλλευτεί καλύτερα τη στιγμή, προσπάθησε να αρπάξει σήμερα το πρωί τα διαμάντια όλων των τζαμάδων, ώστε να γίνει αυτός ο μόνος που θα τοποθετεί τζάμια σε μια πόλη χωρίς παράθυρα!... Θα θέλαμε να παραδώσουμε στη δημόσια καταδίκη το όνομα αυτού του αλήτη!...”

«Σε λιγότερο από δύο ώρες, όλα τα κεραμίδια και οι υαλοπίνακες που υπήρχαν στα εμπορικά της πόλης εξαντλήθηκαν. Ο κόσμος άρπαζε αυτά τα αγαθά, σαν ψωμί μετά από λιμό, και επέστρεφε γεμάτος χαρά, αν είχε αποκτήσει 50 κεραμίδια (στην τιμή των 100), ενώ χρειαζόταν 200 ή 300. Κάποιοι, για να τα προφυλάξουν ή για να πάνε πιο γρήγορα, τα μετέφεραν οι ίδιοι, προσεκτικά –λες κι ήταν πορσελάνες της Σαξονίας ή αγαλματίδια Σεβρών. Εκείνη τη μέρα, αν σας έπεφτε στο κεφάλι ένα κεραμίδι, θα το θεωρούσατε δώρο εξ ουρανού. Φυσικά, όταν οι αποθήκες της πόλης εξάντλησαν τα αποθέματά τους, όλος ο κόσμος κατευθύνθηκε προς την κεραμοποιία Αλλατίνι που, ως γνωστόν, βρίσκεται στις Εξοχές. Και με χίλιες δυσκολίες, διακινδυνεύοντας εκατό φορές να πέσουν σ’ έναν δρόμο που είχε μετατραπεί σε ποτάμι από λάσπη, κι όπου τα άλογα πήγαιναν χωμένα ως το στήθος στο νερό, κάποιοι εκλεκτοί –οι πρώτοι που έφτασαν– είχαν την τύχη να βρούνε πλακάκια. Μ’ αυτή την περίσταση, φαίνεται να συνδέεται άλλη μια κακοτυχία. Εδώ και δυο μήνες, η κεραμοποιία Αλλατίνι, βλέποντας ότι η εντόπια κατανάλωση δεν ήταν πολύ μεγάλη, έστειλε στην Κωνσταντινούπολη 200.000 κεραμίδια. Έτσι το στοκ που υπήρχε ήταν πολύ μικρό σε σχέση με την εξαιρετική ζήτηση της Παρασκευής. Παρ’ όλα αυτά, για να ικανοποιήσει όλον τον κόσμο, ο διευθυντής της κεραμοποιίας, ο κ. Νερί, έλαβε μέτρα για να αυξήσει την ημερήσια παραγωγή των 4000 κεραμιδιών κατά ένα πολύ μεγάλο ποσοστό. Από την άλλη, οι κύριοι Αλλατίνι έδωσαν εντολή να μεταφερθούν στην Θεσσαλονίκης το συντομότερο δυνατόν όλα τα κεραμίδια που βρίσκονται στα πελώρια υπόστεγα που έχουν στν κατοχή τους στο Καπουτζιλάρ [Πυλαία]. Μερικές χιλιάδες κεραμίδια που βρίσκονταν εκεί μεταφέρονται στην πόλη και είναι μια μεγάλη βοήθεια αυτή τη στιγμή. Εδώ πρέπει να επισημάνουμε ότι οι κύριοι Αλλατίνι έχουν δώσει ρητές εντολές στο προσωπικό τους να μην υπάρξει η παραμικρή αύξηση στη τιμή των κεραμιδιών που υπάρχουν διαθέσιμα στην κεραμοποιία τους. Οι στιγμές παραήταν κρίσιμες και οι αξιότιμοι συμπολίτες μας δεν σκέφτηκαν να το εκμεταλλευτούν βγάζοντας κέρδος. Δεν θα τους προσβάλλουμε συγχαίροντάς τους –το συνηθίζουν να είναι γενναιόδωροι. Μαθαίνουμε ότι έχουν δοθεί επείγουσες παραγγελίες παντού, ιδιαίτερα στην Μασσαλία και την Κωνσταντινούπολη». Κι επειδή το χιούμορ με τον “κακό μας τον καιρό” προϋπήρχε των social media και η Journal de Salonique πάντα έβαζε και αστείες νότες, βάζει ένα λογοπαίγνιο: -Eσείς, κυρία μου, πάθατε ζημιές; -Το πιάνο μου πλημμύρισε. -Δηλαδή έχετε πιάνο με νερά.. Στα γαλλικά βέβαια λειτουργεί πολύ καλύτερα καθώς τo πιάνο à queue (με ουρά) και το aqueux («με νερά») ακούγονται το ίδιο. Και μια ιστοριούλα... Αληθινή ή ψεύτικη, ποιος ξέρει; Πάντως “ευρηματική” 🙂 «Ένας ευρηματικός φίλος που έχει μια φτωχική καλύβα στην παραλία πούλησε ολόκληρη την στέγη του, όπως είναι. Στις ερωτήσεις που του κάναμε, απαντούσε το ίδιο: “Τα μισά απ’ τα κεραμίδια μου έχουν γίνει κομμάτια. Όλα τα πράγματά μου είναι μούσκεμα, πιο μούσκεμα δεν γίνεται. Πουλώντας σε καλή τιμή τα κεραμίδια που παραμένουν άθικτα –που από μόνα τους δεν μου εγγυώνται καμία προστασία απ’ τον κατακλυσμό- θα μπορέσω αργότερα, με το κέρδος που θα έχω, να πληρώσω μια ολοκαίνουργια στέγη. Ορίστε!” Σωστό επιχείρημα!»