Saloni.ca Archive

Η Τσιμισκή στο ύψος της Κομνηνών με τους Νεωτερισμούς Αφοί Λαμπρόπουλοι στα δεξιά μας. Κατοχική.

Το 1917, τη μέρα που το ημερολόγιο έγραφε 5 Αυγούστου (δηλ. στις 18 Αυγούστου με το τωρινό ημερολόγιο) ένας Γάλλος φωτογράφισε την αρχή της μεγάλης φωτιάς, και στο άλμπουμ που έφτιαξε μετά έβαλε και την σχετική λεζάντα: “Η αρχή της πυρκαγιάς στη Θεσσαλονίκη”.

Ταύτιση από τη Μάρα Νικοπούλου

Εκτός από το πρώτο ίσως ντοκουμέντο της φωτιάς, η φωτογραφία του Γάλλου στρατιώτη έδωσε τη δυνατότητα να ξεκλειδώσουμε και την παρακάτω φωτογραφία που κατά καιρούς μάς είχε απασχολήσει πολύ καθώς η λεζάντα “η κινστέρνα των Αγίων Αποστόλων” που της είχε βάλει ο Απ. Βακαλόπουλος στην Ιστορία της Θεσσαλονίκης είχε αποκλειστεί εύκολα. Είχαν όμως αποκλειστεί και διάφορες απόπειρες να ταυτιστεί με κάποιο από τα γνωστά πρόπυλα.

Χάρη στην αρχική φωτογραφία και με τη βοήθεια μιας αεροφωτογραφίας του 1918 (αριστερά) το σημείο εντοπίζεται ανάμεσα στην Κασσάνδρου και την Αγ. Δημητρίου, ανατολικά της Ηφαιστίωνος -δηλαδή, σύμφωνα με τον χάρτη του Β. Δημητριάδη (δεξιά), στη συνοικία Χορ-Χορ σου ή Καζάζ Χατζή Μουσταφά τζαμί, εκεί που βρισκόταν και το ομώνυμο τζαμί.

Οι αδελφές Αγγελική και Μερόπη Τσιώμου, από τον Νίκανδρο Καστανίδη. Δύο Θεσσαλονικιές που συνέβαλαν αρκετά στην ιστορικο-λαογραφική όψη της Θεσσαλονίκης του Α΄ μισού του 20ου αιώνα. Μεγάλωσαν στο Ιπποδρόμιο κι έζησαν δίπλα στην περιοχή αυτή. Μαζί με τους γονείς τους, Παναγιώτη και Άννα, έμεναν σε μια μονοκατοικία με κήπο στη σημερινή γωνία Φιλικής Εταιρείας και Σβώλου. Η Αγγελική αποφοίτησε από το Παρθεναγωγείο της Θεσσαλονίκης και δίδαξε ως δασκάλα στα Γιαννιτσά και στο Μεσημέρι της Έδεσσας τα δύσκολα χρόνια του Μακεδονικού Αγώνα και συνέβαλε σ’ αυτόν βοηθώντας τον καπετάν Ακρίτα και το Μητροπολίτη Στέφανο. Μετά την απελευθέρωση δίδαξε στο Παρθεναγωγείο Θεσσαλονίκης κι ασχολήθηκε με τη συγγραφή κι έκδοση ιστοριοδιφικών έργων για τη Θεσσαλονίκη, εκπαιδευτικών ζητημάτων, ποιημάτων και λογοτεχνικών κειμένων. Παντρεύτηκε τον Β. Μεταλλινό και διέμενε με το σύζυγός της στην Πρίγκηπος Νικολάου (σημ. Σβώλου) 12. Η Μερόπη ήταν μικρότερη της Αγγελικής. Τελείωσε το Παρθεναγωγείο Θεσσαλονίκης το 1914 και συνέχισε για τρία χρόνια στην Ανωτέρα Γερμανική Σχολή. Κι αυτή είχε μια αξιοσημείωτη συγγραφική και εκδοτική δραστηριότητα. Εξέδιδε, από το 1919 μέχρι το 1929, το “Ημερολόγιον Θεσσαλονίκης” και από το 1929 την “Εφημερίδα των Γυναικών. Εβδομαδιαία Εφημερίδα Συντηρητικών Αρχών”. Το 1921 είχε παντρευτεί τον Βασίλειο Αθ. Βασιλικό (1890-1977) δημοσιογράφο τότε και αργότερα πολιτικό, οποίος εκλέχθηκε βουλευτής Χαλκιδικής, του συντηρητικού χώρου, αρκετές φορές από το 1932 μέχρι το 1963. Στο πολιτικό κλίμα του συζύγου της παρακινήθηκε κι έθεσε υποψηφιότητα για τις δημοτικές εκλογές της Θεσσαλονίκης με την “Ηνωμένη Εθνική Παράταξην” και δεν εκλέχτηκε, παρόλο που πήρε αρκετούς ψήφους. Το 1953 έβαλε επίσης υποψηφιότητα στις αναπληρωματικές βουλευτικές εκλογές της Θεσσαλονίκης ως ανεξάρτητη, που επίσης δεν εκλέχτηκε. Από το 1956 διέμενε με την οικογένειά της στην πολυκατοικία δίπλα στον κινηματογράφο “Μακεδονικόν” (γωνία Εθνικής Αμύνης και Δ. Μαργαρίτη) Αγγελική Τσιώμου-Μεταλλινού (1883-1963) Αγγελική Τσιώμου, σε νεαρή ηλικία

Από το βιβλίο της κ. Π. Αγραφιώτου: Σχολεία της Θεσσαλονίκης, εκδ. Ιανός, 1997, σελ. 87 Μερόπη Τσιώμου-Βασιλικού (1897-1979) και Αγγελική Τσιώμου-Μεταλλινού, το 1930 Το οικόπεδο της οικογένειας Παναγιώτη Τσιώμου, το 1938 Βασ. Αθ. Βασιλικός και Μερόπη Τσιώμου-Βασιλικό με Χαλκιδικιώτες οπαδούς, 1930

Αγγελική Τσιώμου-Μεταλλινού και Μερόπη Τσιώμου-Βασιλικού. Ανάμεσα τους ο αδελφός τους Κίμων

Ένα από τα βιβλία της Αγγελικής Τσιώμου-Μεταλλινού Ένα απόσπασμα από το βιβλίο “Η Ζωή των Θεσσαλονικέων πριν και μετά το 1912”, του Γ. Ν. Σταμπουλή (εκδ. Διοσκούροι, 1984), σελ. 442: Σκίτσο της Μερόπης Τσιώμου-Βασιλικού, [από το βιβλίο “Εφημεριδογραφία της Θεσσαλονίκης”, τόμος Γ’, του Μ. Κονδυλάκη, University Studio Press, 2005, σελ. 450] Η Μερόπη Τσιώμου – Βασιλικού εξέδιδε το “ Ημερολόγιον Θεσσαλονίκης” τουλάχιστον μέχρι και το 1931. Η φωτογραφία είναι απο το “Ημερολόγιο Θεσσαλονίκης” του 1931, και είναι μπροστά σε αεροπλάνο της Ελληνικης Εταιρίας Εναερίων Συγκοινωνιων, πριν απο την επίσημη έναρξη των δρομολογίων, σε μια απο τις πολλες δοκιμαστικές πτήσεις Θεσσαλονί κη – Αθήνα με επιστροφή, όπου ταξίδευσαν σε αυτές πολλές προσωπικότητες και κάποιοι άλλοι τυχεροί της εποχής !!! Συμπληρωματικό σχόλιο από τον Μηνά Δρεστηλιάρη. Το κείμενο της “Μακεδονίας” για την Αγγελική Τσιώμου-Μεταλλινού, στις 19-11-1963 (σελ. 7):

Ασθενοφόρο τεσσάρων ίππων (μουλαριών μάλλον) στο μέτωπο της Μακεδονίας.

Συνεχίζοντας το θέμα των ασθενοφόρων του Πρώτου Παγκοσμίου στην περιοχή μας. https://bmdoyleblog.wordpress.com/2015/09/16/a-field-ambulance-in-salonika-1916-17/?fbclid=IwAR3a4I4rnm08aRsJfkibWt3Q2t3xjjmr2v2LGCimVyPEYnsIfcfsTkFblSg

Στο Καπάνι πριν τη φωτιά, με την στερεοσκοπική φωτογραφία ν. 103 από τον φακό του Joseph Pigassou. Ο Bernard Maurice συστήνει τη χρήση του LOREO Pixi 3D Viewer για να απολαύσουμε καλύτερα την τρισδιάστατη αίσθηση που προσφέρει.

Περπατώντας στην Εγνατία πριν τη φωτιά του 1917, με τη βοήθεια της φωτό ν. 110 από τον φακό του Joseph Pigassou και την τρισδιάστατη αίσθηση που προσφέρουν οι στερεοσκοπικές φωτογραφίες. Ο Bernard Maurice συστήνει τη χρήση του LOREO Pixi 3D Viewer για να την απολαύσουμε καλύτερα. Πίσω από τα σπίτια στα δεξιά βρίσκεται το Καπάνι, ενώ στο βάθος βλέπουμε τον μιναρέ του τζαμιού του Σουλεϊμάν Πασά που βρισκόταν στην Εγνατία στην σημερινή γωνία της με την Γενναδίου.

Στη διάρκεια του Πρώτου Πολέμου. Στον Δεύτερο Πόλεμο ανθοκομικές ανησυχίες από τους Γερμανούς, με πενιχρά αποτελέσματα.

1927-1930. Διδασκαλείο Θηλέων Θεσσαλονίκης

Ένα αφιέρωμα στον Μίλτο Κουντουρά και το έργο του από τον Δαυίδ Μπράβο και τον Νίκανδρο Καστανίδη.

Ο Μίλτος Κουντουράς διορίζεται διευθυντής στο Διδασκαλείο Θηλέων Θεσσαλονίκης (13.12.1926). Το διηύθυνε μέχρι το 1930. Το Διδασκαλείο, στεγαζόταν σε οίκημα βουλγαρικής ιδιοκτησίας, στην διασταύρωση των οδών Φιλίππου 155 και Αγίας Σοφίας. Η τριετία 1927-1930 αναφέρεται σαν η Ιερή τριετία για τα ελληνικά γράμματα. Ανατρεπτική μορφή για τα ελληνικά δεδομένα ο Κουντουράς, πρωτοπόρος δημοτικιστής και παιδαγωγός, τόλμησε να μεταφέρει στην Ελλάδα τις αρχές του σχολείου εργασίας, που μόλις είχαν αρχίσει να κάνουν την εμφάνισή τους στην Ευρώπη και στην Αμερική. Πιο συγκεκριμένα, από τη στιγμή που η Ελλάδα βρισκόταν αρκετά πίσω ως προς τις εκπαιδευτικές πρωτοβουλίες, επιχείρησε να δημιουργήσει ομάδες ειδικοτήτων, ατομικά φύλλα εργασίας μαθητών και άλλες καινοτομίες, που τα υπόλοιπα ελληνικά σχολεία δε θα μπορούσαν να διανοηθούν ότι είναι δυνατό να υπάρξουν. Εφαρμόζει πρωτοποριακές μεθόδους διδασκαλίας που προωθούσαν την κριτική σκέψη και την αυτενέργεια των μαθητριών στην εργασία, χειρωνακτική και πνευματική.

Αμέσως προκάλεσε την μήνι των αντιδραστικών κύκλων. Διώκεται ύστερα από καταγγελία ομάδας γονέων που υποστηρίχτηκαν από τον επίσκοπο Απαμείας Βασίλειο (Μαγκριώτη), και φαίνεται ότι υποκινήθηκαν από μέλη του διδακτικού προσωπικού του Σχολείου. Μετά τα Αθεϊκά και τα Μαρασλειακά της Αθήνας ξεσπούν τα «σκάνδαλα» του Διδασκαλείου Θηλέων το 1928. Οι κατηγορίες εναντίον του Μ. Κουντουρά είναι ίδιες με εκείνες που διατυπώθηκαν εναντίον του Δελμούζου. Αφορούν: “την θρησκευτικήν και εθνικήν μόρφωσιν των μαθητριών του Διδασκαλείου τούτου[…]», την περιφρόνηση προς την παράδοση, την αχαλίνωτη ελευθερία προς τις μαθήτριες”, τις ομιλίες “περί ήβης, φυσικών ορμών”. Εν ολίγοις κατηγορήθηκε και πολεμήθηκε λυσσαλέα για στάση ενάντια στην θρησκεία, το έθνος και την ηθική. Βγαίνει απαλλακτικό πόρισμα και συνεχίζει να εργάζεται στο ΔΘΘ μέχρι το 1930, οπότε με “εξουδετερωτική προαγωγή” διορίζεται σύμβουλος στο Εκπαιδευτικό Γνωμοδοτικό Συμβούλιο. Το 1931 δημοσιεύει στην εφημερίδα Μακεδονία της Θεσσαλονίκης άρθρο με τον τίτλο “η Διαμαρτυρία ενός ανθρώπου, η αγανάκτηση ενός παιδαγωγού”. Για το άρθρο αυτό καλείται σε απολογία και τιμωρείται με «ποινή επιπλήξεως» από τον υπουργό Παιδείας Γ. Παπανδρέου. Το 1933 απολύεται από το Εκπαιδευτικό Γνωμοδοτικό Συμβούλιο. Καταργείται το Συμβούλιο και όλα τα εκπαιδευτικά σχέδια του Κουντουρά ακυρώνονται. Με το διάταγμα της 16ης Φεβρουαρίου 1934 απολύθηκε οριστικά «… ως υστερών ως προς τα ουσιαστικά προσόντα των λοιπών συναδέλφων του…». Με αυτό τον ανέντιμο τρόπο έσβησε η καριέρα του αγνού και γενναίου πρωτοπόρου παιδαγωγού, που έκανε μεγάλες προσπάθειες για να αναμορφώσει το ελληνικό σχολείο αλλά δεν τα κατάφερε. Οι γνωστές αντιδραστικές δυνάμεις (εκκλησία, πατριδολάγνοι, ρουσφετάκηδες) καιροφυλακτούσαν και τον πολέμησαν μέχρι και την τελευταία στιγμή μέχρι την οριστική απόλυσή του. Το 1936 εκδίδει το περιοδικό Παιδεία. Την ίδια χρονιά παντρεύεται την Ολυμπία Δημούλα και αποκτά ένα γιο, το Λίνο. Πεθαίνει το 1940 στο νοσοκομείο Ευαγγελισμός μετά από εγχείριση.

“Θέλω στο Σχολειό να δημιουργήσω συνείδηση κοινωνική. Για να γίνη αυτό πρέπει πρώτα να χαλάσω όλο αυτό το παλιόχρυσωμένο ψέμα και την υπνωτιστική κατάσταση, να πετάξω το χρυσό δέρμα για να δω σ’ όλη τη γύμνια την κατάσταση, να δω το βούρκο που λιμνάζει από κάτω, να τον καθαρίσω και να βρω τη γνήσια χρυσοπηγή. Θα επέλθη ένα μεσοδιάστημα, ένα χάος, μια καταστροφή εδώ κ’ εκεί. Όμως μόνο απ’ αυτό το χάος θα βγη και θα σχηματισθή αγνή, ωραία, ηρωική η συνείδηση του μαθητή της αύριο”. “Εζήτησα να ξυπνήσω ψυχές ικανές να καθορίσουν μονάχες τους αύριο την τύχη τους κι όχι νευρόσπαστα που να κινούνται σήμερα με τη θέληση του πρώτου τυχαίου δασκάλου τους κι αύριο με του άλλου οποιουδήποτε κυρίου τους. Δεν έδωκα καλούπια σε καμιά περιοχή της ζωής και της σκέψης τους, καλούπια που αλλάζουν επιφανειακά μονάχα κ’ εξωτερικά τη ζωή, μα που αφήνουν αποκοιμισμένη και στείρα την ψυχή τους. Όπου έβλεπα την ελεύθερη σκέψη τη σεβάστηκα και την αγάπησα, οσοδήποτε τολμηρή κι αν ήταν, και περιφρόνησα με αγανάκτηση το μυαλό το σκλαβωμένο μέσα στα δεσμά της πρόληψης και της υποκρισίας.”.

Η τέχνη ως μέσο αγωγής αποτελεί έναν από τους βασικούς στόχους του Σχολείου Εργασίας και την βάση στην οποία στήριξε ο Μίλτος Κουντουράς την οργάνωση της σχολικής ζωής στο Διδασκαλείο Θηλέων Θεσσαλονίκης. Η τέχνη στο Διδασκαλείο θεωρούνταν ως μια αβίαστη και φυσιολογική τάση του ανθρώπου προς αυτοπραγμάτωση. Προσπάθησε με τη βοήθεια της Τέχνης “…να καταλύσει τη φυσική σχέση εχθρότητας που υπάρχει ανάμεσα στο παιδί και στο γονιό του ή το δάσκαλο, γιατί αυτοί προσπαθούν να κυβερνήσουν με τη σκληρή πείρα τους και να το φορμάρουν στο δικό τους καλούπι, κόντρα στην επιταγή της ζωής που δεν κινιέται με την πείρα των γέρων, αλλά με τη φαντασία των νέων” Η αρχή της αυτενέργειας κυριαρχούσε στο Διδασκαλείο, με αποτέλεσμα τα ζητήματα της διδασκαλίας να τα χειρίζονται ελεύθερα οι μαθήτριες. Όλα τα παραπάνω αποσκοπούσαν στην ολοκλήρωση της προσωπικότητας των κοριτσιών, προκειμένου να γίνουν αυτόνομα άτομα και σωστές δασκάλες. Ο Κουντουράς ήθελε οι μαθήτριες να μην μαθαίνουν έτοιμες γνώσεις αλλά να ερευνούν, να ψάχνουν, να συσχετίζουν τα γεγονότα και να βγάζουν μόνες τους συμπεράσματα, σαν σωστές επιστημόνισσες. “Γιατί μαθητής μου εμένα δεν είναι ‘κείνος που αγαπά την ήρεμη κι ακίνδυνη ζωή, τη στρωμένη με λουλούδια, αλλά εκείνος που μέσα του έχει ξυπνήσει η ανησυχία. Μαθητής μου δεν είναι ‘κείνος που θα μ’ αγαπήσει με μια θηλυκιά και μαλακή άγονη αγάπη, αλλά εκείνος που ακολουθώντας τις αρχές της επικίνδυνης πάλης θα με φτάσει και θα με ξεπεράσει, αρνιούμενος ίσως στο τέλος εμένα.”

“Οραματίζονται μια αναβίωση του Αρχαίου κόσμου και προσπαθούν να πείσουν τους κακομοιριασμένους ραγιάδες ότι είναι απόγονοι των Θεών. Δε βλέπουν τ'αληθινά και ακατανίκητα ελατήρια της Επανάστασης του Εικοσιένα και πολεμούν να την ερμηνεύσουν και να την τονώσουν κρατώντας στο χέρι έναν αρχαίο συγγραφέα και μια γραμματική. Ούτε τα δικαιώματα της Ζωής, ούτε οι οικονομικοί όροι, ούτε τα ευρωπα'ι'κά συμφέροντα τους ενδιαφέρουν... Βλέπουν παντού Θεμιστοκλήδες, Λεωνίδηδες, Αριστογείτονες. αντί να αρχίσει η προσήλωση, η μελέτη και η αγάπη της πραγματικότητας, γιγαντώνεται,παραμορφώνεται, εκφυλίζεται, νερουλαίνει. Γίνεται διαφθορά και δηλητήριο” “Μια μηχανή σάπια και ξεχαρβαλωμένη όπου από ανάγκη ρίχνουμε μέσα μια καθαρή κι αγνή ζωική παραγωγή – τα ευκολόπλαστα παιδιά μας – για να τα μεταβάλει ύστερα από λίγα χρόνια σε φασκωμένες και κατάξερες μούμιες ή σε κινούμενα μιάσματα ανασυρμένα σαν από τάφους”. Οι μαθήτριές του, στο βιβλίο που εξέδωσαν προς τιμήν του, αναφέρουν για εκείνες τις μέρες ότι “στην ομαδική εργασία όλες γύρω στο τραπέζι κάτι έχουν να παρατηρήσουν, με τη σοβαρότητα και την ευθύνη που γεννά η δουλειά του συνόλου”. “Ώρες ωραίες δημιουργικές! Ώρες που θεμελιώνουν και ρυθμίζουν το μέλλον του ανθρώπου. Μεγάλες ώρες που δομούν τη προσωπική ευτυχία του ατόμου, όταν οι σχολικές συνθήκες του επιτρέπουν ν’ αναπτύξει αυτό που η φύση του τού υπαγορεύει. Ώρες στενά δημιουργικές του Σχολειού”.

“Οι ταπεινοί γύρω μας μας έριξαν λόγια βλεδυρά και μας εμίσησαν – αλίμονο αν δεν μας μισούσαν, αυτό θα σήμαινε πως συγγενεύαμε με την ταπεινή και πρόστυχη ψυχή και ζωή τους”.

Ο Μίλτος Κουντουράς (1889-1940), σε νεαρή ηλικία Ο Μίλτος Κουντουράς στο γραφείο του, 1930 Η πρώτη δημοσιογραφική επίδεση στον Μίλτο Κουντουρά και τις παιδαγωγικές του ιδέες στο Ταχυδρόμο Βορείου Ελλάδος, στις 20-4-1928: http://srv-web1.parliament.gr/display_doc.asp?item=39332&seg Ένας απ’ αυτούς που διαστρέβλωσαν και επιτέθηκαν στον Μίλτο Κουντουρά και το παιδαγωγικό του έργου ήταν ο Επίσκοπος Απάμειας δηλ.ο βοηθός Επίσκοπος της Μητροπόλεως Θεσσαλονίκης (από το 1926) και Μητροπολίτης Σιδηροκάστρου (από το 1930), Βασίλειος Μαγκριώτης (1877-1968). Τον κατηγόρησε γραπτώς και από τον Άμβωνα. Έπαιξε, έτσι, έναν καθοδηγητικό ρόλο κι έναν ρόλο ηθικού αυτουργού στην εκστρατεία ενάντια στον Μ. Κουντουρά και το έργο του. Αξίζει να σημειωθεί ότι ζήτησε από τον Κουντουρά την εγγραφή μιας προστατευόμενής του στο Διδασκαλείο Θηλέων Θεσσαλονίκης και εκείνος αρνήθηκε. Η φανατική εφημερίδα των βασιλοφρόνων “Ταχυδρόμος” του Ν. Δαρβέρη είχε μια έντονα επιθετική στάση στον Μ. Κουντουρά και το έργο του. Παρόμοια στάση κράτησαν τα “Μακεδονικά Νέα”, το “Φως” και η “Νέα Αλήθεια”. Αντίθετα στο πλευρό του στάθηκε η “Εφημερίς των Βαλκανίων”, όπως και το “Ελεύθερο Βήμα” της Αθήνας. Ένας από τους υποστηριχτές του ήταν κι ο δημοσιογράφος Νίκος Φαρδής (1890-1955) της “Μακεδονίας”. Αυτός τον ειδοποίησε με τηλεγράφημά του στις 20-4-1928 στην Αθήνα, όπου βρισκόταν ο Κουντουράς για το Πάσχα, όταν εκδηλώθηκε η πολεμική του βοηθού Επισκόπου της Μητροπόλεως Θεσσαλονίκης, των συνοδοιπόρων και των παρατρεχάμενών του. Ο Νίκος Φαρδής ήταν ένας καιροσκόπος δημοσιογράφος της Θεσσαλονίκης, την περίοδο του Μεσοπολέμου. Τη δεκαετία του 1920 είχε μια μεσοβέζικη δημοσιογραφική στάση, με καριερίστικη σκοπιμότητα. Έτσι αναδείχθηκε στο δημοσιογραφικό κόσμο της Θεσσαλονίκης και εκλέχτηκε γραμματέας και πρόεδρος της Ένωσης Συντακτών, την περίοδο 1925-30. Από το 1930 και μετά έδειξε τον αντιδραστικό και μισαλλόδοξο χαρακτήρα του, πυροδοτώντας έναν ακραίο εθνικισμό κι αντιεβραϊσμό, με αποκορύφωμα τη συνεργασία του με τους Γερμανούς και το δωσιλογισμό, την περίοδο της Κατοχής. Η αρχική του στάση υπέρ του Κουντουρά, δεν αποκλείεται να αναστράφηκε στη συνέχεια, όταν αρθρογραφούσε στα “Μακεδονικά Νέα”, που συστρατεύτηκαν στην επίθεση ενάντια στον Κουντουρά και το παιδαγωγικό του έργο. [Φωτογραφία του Ν. Φαρδή από το βιβλίο “Εφημεριδογραφία της Θεσσαλονίκης”, τόμος Γ’, του Μ. Κονδυλάκη, University Studio Press, 2005, σελ. 90]

Μια ακόμα φωτογραφία στο θέμα των εναλλακτικών ασθενοφόρων του Πρώτου Παγκοσμίου στην περιοχή μας. Τα φορεία αυτά που τα σέρνουν χωρίς ρόδες μουλάρια ή άλογα ονομάζονται travois και αρχικά τα χρησιμοποιούσαν οι γηγενείς της Βόρειας Αμερικής.